Të drejtat e grave dhe gratë muslimane

LUIZ LAMYA EL FARUKU


Të drejtat e grave dhe gratë muslimane


Çdo shqyrtues i problemit të të drejtave të grave, që kanë lidhje me besimin islam apo të femrës në Islam, ballafaqohet me një dilemë. Një gjurmues i tillë nuk mund të ndihmohet, por vetëm goditet prej shumëllojshmërisë së madhe së gjendjeve të të drejtave të grave, të zbuluara në shekullin e katërmbëdhjetë të historisë islame – prej shekullit të shtatë të shoqërisë nomade dhe tregëtare të gadishullit Arabik prej të cilit lindi ky besim, deri te komunitetet muslimane bashkëkohore në të gjitha anët e botës. Por kjo shumëllojshmëri, nuk rrjedh për shkak të shpërndarjes gjeografike. Sado larg të jenë Malajzia apo Indonezia, Pakistani, Lindja e Mesme, Afrika, madje Europa apo Amerika, forma të ngjashme të shumëllojshmërisë janë evidente midis muslimanëve. Ndryshimet e kohëve të fundit në ligjet shtetërore të disa vendeve muslimane, kanë sjellë ndryshime, duke shkaktuar disa variacione rajonale në interpretimin e Sheriatit Islamik. Megjithatë, struktura sociale që krijoi Islami, ka mbetur unikisht homogjene, ndonëse muslimanët janë të shpërndarë gjeografikisht nëpër tërë kontinentet e botës.

Si i tillë, është e qartë se çdo shqyrtim i të drejtave të grave mes muslimanëve, duhet pashmangshmërisht të përfshijë, duke mos i ngatërruar, përgjigjet historikisht të shumëllojshme të këtyre popujve ndaj kësaj pyetjeje. Në fakt çdo shqyrtues, e gjen veten, duke u përballur jo me një, por me katër periudha të ndryshme, katër përgjigje të ndryshme. Shqyrtuesi duhet – në mënyrë që shqyrtimi i tij të jetë i rëndësishëm dhe i saktë – t’i njohë të katërta këto faza. Së pari, është shoqëria arabe e shekullit të shtatë, në të cilën lindi feja (islame). Faza e dytë është ajo e shekujve më të hershëm të Islamit, që filloi me zbritjen e Librit të Shenjtë, Kur’anit dhe mësimet e Profetit të tij. Këto ishin bazat për lëvizjen fetare, sociale dhe politike islame, që u shpërndanë në të gjitha drejtimet prej atdheut të tij arab. Së treti, duhet të shqyrtojmë periudhën e tretë të Islamit, prej fundit të atyre ditëve të lavdisë së hershme, prej afërsisht mesit të shekullit të 13-të deri në fund të shekullit të 19-të.1 Së fundi (së katërti), është periudha bashkëkohore e ripërtëritjes, prej fundit të shekullit të 19-të deri në ditët tona. Po të mos e njohim prej çfarë trualli lindi Islami, botën në të cilën atij iu desh të bëjë udhën e tij si një lëvizje e re, ne nuk mund të kuptojmë apo vlerësojmë kontributin e tij special shenjtërues apo profetik. Së dyti, po të mos njohim kontributet shenjtëruese (skripturale) dhe profetike, të cilat i udhëhoqën anëtarët e fesë, ne nuk mund të kuptojmë kundërshtimet dhe reagimet e tyre gjatë shekujve të hershëm të Isalmit. Por, njohja e këtyre dy fazave të hershme të situatës së grave të atyre kohërave do të japë një kuadër, i cili mund të akuzohet për irelevancë, në qoftë se lihen jashtë zhvillimet gjatë më tepër sesa gjashtë shekujt e fundit të kulturës islame. Si rrjedhim, duhet të trajtohet, faza pasuese, ajo e shekujve të rënies graduale politike dhe sociale, në të cilën shquhet një përgjigje e tretë ndaj çështjes së të drejtave të grave. Shumë ndryshime janë duke ndodhur sot edhe në të menduarit e muslimanëve edhe në ligjet e nxjerra prej vendeve, në të cilat muslimanët i përkasin shumicës. Nëse paraqesim vetëm përgjigjen ndaj problemit të së drejtave të grave në të kaluarën, gjithashtu do të tregohemi të kufizur, dhe si rrjedhim do të kemi një përafrim të pasaktë ndaj temës.



Ne duhet të marrim parasysh historinë e përgjigjeve të Isalmit dhe muslimanëve ndaj çështjes së të drejtave të grave, duke zbuluar atë se çfarë, prej këtyre katër periudhave, zbatoi apo aprovoi në lidhje me pesë kategori të rëndësishme të cilat janë relevelatorë të (kanë të bëjnë me) vlerësimit të një shoqërie ndaj statusit të anëtareve të tij femra. Këto kategori përfshijnë zakone dhe rregulla që kanë të bëjnë me: 1) Martesën; 2) Divorcin; 3) Çështjet Civilo-Politike; 4) Çështjet Sociale dhe; 5) Çështjet Fetaro-Adhuruese.




Arabia e Shekullit të Shtatë


Martesa:


Ne mund të përftojmë shumë njohuri rreth statusit të grave, nëse shqyrtojmë zakonet dhe ligjet martesore të një kulture, ato të cilat ligjësojnë marrëdhëniet seksuale, lindjet dhe përkrahin organizimet e farefisnisë, të cilat iu përshtaten nevojave fetare, politike dhe ekonomike të asaj kulture. Arabët e pjesës më veriore të Gadishulit Arabik, në shekulin e shtatë, ishin në thelb anëtarë të një shoqërie fisnore shkretinore, të cilët shpërndaheshin herë pas here në bashkësi të vogla bujqësore apo tregëtare të popullsisë së vendosur (në një vend të caktuar). Megjithatë, këta anëtarë të vendosur të shoqërisë, ruanin shumë zakone dhe mendime të stërgjyshërve dhe fqinjëve të tyre nomadë. Në fakt, arabët e bashkësive të vendosura (në një vend) kultivuan mbajtjen e idealeve, mendimeve dhe zakoneve shkretinore. Ne lexojmë se familjet mekase i dërgonin fëmijët e tyre të vegjël për t’u rritur midis anëtarëve të një fisi mirëdashës, me qëllim që atyre t’u mësoheshin pikëpamjet e shkretëtirës.2 Në këtë shoqëri arabe të xhahilijetit,3 praktikoheshin dy lloje kryesore të martesës. Njëra ishte martesa e bazuar mbi një praktikë tepër të vjetër të arabëve, e cila përcaktonte farefisninë në bazë të vazhdimësisë femërore.4 Qoftë endogamike (ajo që është midis anëtarëve të të njëjtit fis, apo hayy5) qoftë ajo ekzogamike (ajo që është midis anëtarëve të dy fiseve të ndryshme hayys) kjo lloj martese u quajt prej W. Robertson Smith, martesa sadikah.6 Ky emër rrjedh prej sidak, një dhuratë që i jepej në martesë gruas, për dallim të dhuratës së mehrit, e cila fillimisht jepej si një shpërblim kompesues ndaj prindërve të nuses apo farefisit të afërm. Martesat sadikah ishin dy llojesh: Njëra prej tyre ishte e llojit të quajtur benna, një martesë e mjaft e qëndrueshme midis një burri dhe një gruaje, në të cilën gruaja mbetej në familjen e saj. Përderisa ajo mbetej në anën e fisit të saj, nën mbrojtjen dhe mbizotërimin e tij, ajo mbante një pjesë të madhe të fuqisë në marrëdhëniet e saj martesore. Lloji i dytë u quajt martesa mut’ah; këto ishin lidhje të përkohshme, shpesh midis anëtarëve të ndryshëm, madje grupeve armiqësore, në të cilat burri e frekuentonte gruan vetëm vjedhurazi dhe në intervale jo të rregullta kohe. Në të dyja këto martesa, marrëveshja bëhej midis çiftit pjesëmarrës, pa nevojën apo referimin e dëshmitarëve prej cilësdo familje. Ato ishin martesa, që mund të prisheshin prej cilësdo palë dhe ishin përgjithësisht të bashkëvendosura, për një periudhe kohe, që përcaktohej në fillim të tyre. Fëmijët, në të dyja llojet e martesës sadikah, mbeteshin trashëgimtarë dhe të varur prej fisit të gruas apo havy. Prej shekullit të shtatë, kjo formë farefisnie ishte duke u bërë gjithmonë e më shumë e rrallë.

Kategoria e dytë kryesore e martesës ishte ajo në të cilën dominimi dhe farefisnia kalonte mbi anën mashkullore të lidhjes, martesa ba’al apo martesa e dominimit.7 Në këtë lloj përfshiheshin: (1) ato të kryera prej zënies rob të një gruaje përmes luftës, dhe (2) ato të kontraktuara me marrëveshje me familjen e gruas, në të cilën mehr-i apo çmimi i prikës, i paguhej babait apo kujdestarit të nuses, si shpërblim për marrjen me vete të saj nga familja e saj prindërore, për të jetuar me familjen e burrit dhe sepse fëmijët e saj do të jenë nën kontrollin dhe varësinë e plotë të grupit të afërm të babait të tyre. Këto martesa ishin pak a shumë lloj i qëndrueshëm i marrëdhënieve të legalizuara me një kontratë, jo midis dy palëve të përfshira, por midis dhëndrit të ardhshëm dhe babait apo kujdestarit të nuses. Në këto martesa të dominimit, gruaja ishte zotërim i një plaçkeje të kapur rob apo të blerë i burrit dhe aspak më mirë se një skllave. Miratimi i saj nuk ishte i nevojshëm dhe vetëm meshkujt bënin marrëveshje apo kontratë. Të miturit paraqiteshin për martesë nga prindërit e tyre dhe nuk ekzistonin kufizime mbi shpërdorimet që mund të sillte kjo praktikë. Për më tepër, burrat kishin të drejtën për të mos kufizuar poligaminë, një zakon, i cili ishte përhapur gjërësisht me kohë, në Bizant, Persi, Siri, gjithashtu edhe Arabi. Femrat, të cilat kishin fatin e keq të ziheshin robëresha në luftë, shpesh ishin të privuara madje prej dinjitetit të martesës. Në vend të kësaj ato mbaheshin si konkubina (gra pa kurorë), një praktikë poshtëruese, të cilën shoqëria, në të gjitha anët e Lindjes së Mesme të kohës, nuk e dënonte apo madje t’a vështronte e pakënaqur.



Divorci:


Në martesat paraislame sadikah, të mbështetura këto mbi farefisninë femërore, qoftë të formës benna apo mut’ah, gruaja kishte të drejtën për të nxitur prishjen e martesës së saj. Në fakt, sikurse ne ke tashmë kemi tërhequr vëmendjen, martesa mut’ah nuk konceptohej si diçka tjetër, përveçse një marrëdhënie e përkohshme. Kjo si rrjedhim, parashikonte një rregullim të pasigurtë social, në të cilin gruaja dhe fëmijët, pa dyshim, shpesh ndienin pasiguritë e një familjeje me një prind. Në të gjitha martesat e dominimit mashkullor, burri kishte fuqi të pakufizuar për të nxitur divorcin. Natyra e plaçkës së kapur-apo-blerë e këtyre marrëdhënieve martesore, i jepte burrit fuqi të plotë mbi gruan, madje edhe pas divorcit. Ai nuk ishte i detyruar prej zakonit për të siguruar ndonjë kompesim për jetesën e ardhme të gruas së tij të mëparshme, dhe ai mund madje t’a pengonte atë të rimartohej.



Çështjet civilo-politike:

Në martesën sadikah gruaja nuk bëhej e varur nga burri i saj, por mbetej, ngjashëm me vajzat e pamartuara, në zotërim dhe tutelën e anëtarëve të vet fisit të saj, i cili e mbronte dhe e siguronte atë dhe pasardhësit e saj, dhe ndonjëherë madje burrin, i cili mund të adoptohej prej fisit të gruas. Në martesën ba’al të Arabisë fisnore, gratë ishin zotërime të burrave të tyre. Si rrjedhim, pavarësisht se në cilin zakon martesor përfshihej, apo nëse gruaja ishte ende e pamartuar, ajo nuk mund të ushtronte fuqi të madhe si një individ në një shoqëri mashkull-drejtuese. Në bashkësitë e vendosura (në një vend të caktuar) më tepër të përparuara, të tilla si Mekka, ajo mund të zotëronte pasuri8, por në pjesën më të madhe, ajo ishte plotësisht e varur prej anëtarëve meshkuj të bashkësisë. Madje, në fiset ku mbetjet e shoqërisë së farefisnisë femërore ishin të dukshme, ajo nuk mund të trashëgonte – trashëgimia caktohej për anën mashkullore të familjes. Nëse ajo mbahej skllave, si konkubinë e pronarit të saj, si e zënë robëreshë në luftë, ashtu edhe e blerë, ajo nuk kishte shpresë, madje e dhe fëmijët e saj meshkuj, nuk ishin të aftë, për të trashëguar prej babait të tyre. Nuk ekzistonte një formë qeverisjeje formale, në këtë shoqëri në thelb nomade; megjithatë kreu i zgjedhur i fisit ishte gjithmonë një mashkull. Gratë luanin një rol të vogël në jetën politike të fisit. Dy mbretëresha të Arabisë Veriore, të përmendura në mbishkrimet e Tiglath-Pileser III, janë sigurisht raste të veçanta, ndoshta mbetje e influencës së formave të vjetra të farefisnisë femërore.



Çështjet sociale:

Pozita sociale e grave, në Arabinë e shekullit të shtatë, gjithashtu edhe në ato vende mbi të cilat muslimanët e rinj u shtrinë në vërshimin e tyre prej Gadishullit, ishte natyrisht e pafavorshme. Megjithëse poetët xhahila lavdëronin bukurinë dhe virtytet e të dashurave të tyre dhe jepnin vlerësime të zjarrta të bëmave kalorësiake dhe mbrojtjes mashkullore të grave, ne arrijmë të ndiejmë se ajo ishte një marrëdhënie e dominimit të të fortit mbi të dobtin, një çështje e ngritjes në fuqi të nderit dhe trimërisë mashkullore, duke e mbizotëruar botën femërore, më saktë se sa ajo e një barazie gjinore. Gjenden poezi të hershme të shumta që flasin për zënien rob të grave9, apo paraqesin varësinë e grave ndaj burrave dhe nënshtrimin e pambrojtur të tyre, qoftë ndaj baballarëve të tyre, të afërmve të tyre, burrave të tyre apo kapësve të tyre rob.10 Madje fyerja ndaj një gruaje, sikurse në tregimin e ‘Amr ibn Kulthum-it, përshkruhet si një fyerje jo ndaj gruas personalisht, por ndaj statutit të saj në lidhje me meshkujt e familjes së saj – si bijë e babait të saj, mbesë e xhaxhait të saj, grua e burrit të saj dhe nënë e djemve të saj.11 Ndonëse gratë ishin zakonisht të kufizuara me detyrat e pregatitjes së ushqimit, pregatitjes dhe riparimit të rrobave dhe tendave, ato ndonjëherë bëheshin poete12 dhe shërbenin në luftërat fisnore si këngëtare apo luftëtare.

Banorët e disa pjesëve të Gadishullit Arabik praktikonin zakonin e mbytjes së foshnjeve femra. Qoftë për arsye të varfërisë së skajshme, qoftë për atë të një dëshire të fuqishme për nderin e fisit – i cili mund të dëmtohej seriozisht prej ndonjë kundravajtje seksuale mbi pjesën e anëtarëve femra të tij – apo për flijim ndaj zotërave, apo si rezultat i mospranimit themelor të vajzave në një shoqëri, ku luftërat e përhershme zhduknin në masë popullsinë mashkullore, dhe i bënin femrat, në aspekt të detyrave riprodhuese, rritëse-fëmijësh, më pak të përshtatshme ndaj nevojave fisnore të ngutshme – ne zbulojmë se disa prej këtyre njerëzve, veçanërisht dy fise të Arabisë para-islame, (për të gjitha këto arsye), shpesh i varrosnin foshnjet e tyre femra të gjalla.



Çështjet fetaro-adhuruse:


Është e vështirë të japësh një përfytyrim të pozitës fetare të grave të Arabisë, në pjesën më të hershme të shekullit të shtatë, pasi atje nuk ndiqej një besim. Ekzistonin pasues të gjurmëve të ndryshme të politeizmit, monolatrisë dhe monoteizmit embrional, që ndeshej midis arabëve të asaj kohe. Së dyti, ekzistonin bashkësi çifutësh, kristianësh dhe zoroastrianësh, që banonin në Gadishull si edhe në zonat arabe të Sirisë së Madhe dhe në vendet e kontrolluara prej Perandorive Persiane dhe Bizantine. Më në fund, ekzistonin hanifs, monoteistë të devotshëm, të shpallur prej Kur’anit si besimtarë në fenë e vërtetë të Ibrahimit.13 Këta pararendës të muslimanëve, ishin individë të izoluar, të cilët nuk e kishin pranuar idolatrinë. Ne kemi dëshmi konkrete, vërtet të pakta, të rolit të grave në jetën fetare të Arabisë Veriore, në shekulin e shtatë. Sidoqoftë, ne dimë se gratë, me raste, kryen rolin e priftëreshave dhe të profetizueseve midis arabëve para-islamë.14 Luftërat Riddeh (apostazi-heqje dorë nga besimi) që pasuan pas vdekjes së Muhammedit (s.a.v.s.), u kryen kundër ndjekësve të profetëve të ndryshëm krahinorë, një prej të cilëve ishte grua. Por këto, ishin rrethana të izoluara dhe nuk e mohojnë rregullin e përgjithshëm të supremacisë mashkullore.



Periudha e hershme e Islamit


Martesa:

Edhe para kristalizimit të besimit islam në shekullin e shtatë, ndryshimet në grupet e afërta fisnore dhe në zakonet martesore të Arabisë ishin evidente. Lidhjet farefisnore të vjetra amënore, ishin bërë më të dobta dhe më pak të dendura. Martesat, që përfshinin dominimin dhe farefisninë mashkullore ishin duke u bërë rregull. Edhe martesat mut’ah megjithëse fillimisht, (ishin) një lloj bashkimi i cili i jepte gruas një rol të rëndësishëm – së paku për arsye se ajo gëzonte mbështetjen dhe mbrojtjen e fisit të saj – tani ishin përkeqësuar në një mënyrë, që i inkurajonte meshkujt që të shpërdoronin privilegjet seksuale që përfshiheshin në martesa të tilla të përkohshme. Për më tepër, ekzistenca e të dy sistemeve, amënore dhe atërore të zakoneve të vijimësisë familjare dhe trashëgimisë, kishin shkaktuar një sistem kaotik të interpretimeve të ndryshme. Ekzistonte nevoja për reforma.

Islami e solli këtë reformë. Me qëllim që të lartësonte vëllazërimin e të gjithë njerëzve , Isalmi mësoi dhe theksoi rëndësinë e familjes, apo famijes së zgjeruar, si vatër të solidaritetit, në vend të fisit, i cili kishte qenë deri në atë kohë, një forcë e tillë ndarëse në strukturën sociale njerëzore. Në të vërtetë, ishin ushtritë fisnore, që ishin kundërshtarët më të hershëm të Islamit, në përpjekjet e tij për të bashkuar popujt arabë dhe joarabë, nën një flamur të vetëm fetar. Ekzistonte një dëshirë për të zëvendësuar marrëveshjen e re të vëllazërisë universale fetare, me vargonjtë e brendshëm fisnorë. Grave, si edhe të gjithë burrave, iu siguruan të drejtat e tyre, nëpërmjet kufizimeve dhe rekomandimeve në Kur’an, në shembullin e Profetit Muhammed (s.a.v.s.) dhe në kristalizimin e Ligjit Islamik (Sheriat-it), që përfundoi në shekulin e dytë të lëvizjes. Isalmi specifikoi se gruaja, duhet të ishte një subjekt, më saktë, se sa një objekt në kontratën e martesës. Kjo kontratë duhet të ishte e ligjshme, marrëveshje e shkruar midis dy njerëzve, e cila bën të nevojshëm propozimin e njërës palë (‘ixhab), pëlqimin (kabul) e së dytës, dhe dëshmitarët.15 Dy pjesëmarrësit ishin plotësisht të rëndësishëm në këtë kontratë, kadi-u, apo zyrtari, ishte vetëm një regjistrues. Islami gjithashtu specifikoi se nuk duhet të ketë shtrëngim nga ana e farefisit. Nëse shtrëngohej, gruaja kishte të drejtë t’i drejtohej trupit gjykues për t’a rregulluar (çështjen).16 Gruaja mundej t’i diktonte kushtet e marrëveshjes martesore në kontratë, si edhe kushtet e divorcit. Prikat, njëri në fillim dhe tjetri në rast të divorcit apo zgjidhjes, duhet të shkruheshin dhe të ishin në përmbajtje (të kontratës). Prika apo mehr-i, siç quhej ai në kohërat islame, i jepej gruas, jo familjes së saj, apo babait të saj. (4:4).17 Martesat e përkohshme u mohuan kategorikisht, me përjashtim të sektit shit, dhe madje edhe atje ajo rregullohej prej një kontrate të shkruar dhe të rregullave të ngjashme.18 Konkubinazhi (martesa e paligjshme) u ndalua, qoftë me gra të lira, qoftë më skllave. (24:33). Poligamia, e cila kishte qenë sunduese në të gjitha vendet e kësaj periudhe dhe praktikohej pa u kritikuar, u kufizua prej shpalljes së mëposhtme kur’anore:

“Martohuni me ato gra që ju pëlqejnë; me dy, tri e me katër. E nëse i frikoheni padrejtësisë (ndaj tyre), atëherë vetëm me një...Ky (përkufizim) është më afër që të mos gaboni.” (4:3)

Në shumë raste, juristët muslimanë e kanë konsideruar fjalinë mbi domosdoshmërinë e trajtimit të secilës grua drejtësisht (kihet parasysh drejtësia fizike, si edhe paanësia në dashuri, sëmundje dhe respekt) për të ndaluar poligaminë praktikisht.


Divorci:

Risitë e sjella prej Islamit, përsa i përket divorcit, zbulonin jo pak, lartësimin e statusit, të cilin religjioni i ri solli për gratë. Kur’ani, veçanërisht, kërkoi të drejta të barabarta për gratë dhe burrat në divorc.19 Gjendet edhe një fragment tjetër në Kur’an, i cili nënkupton barazi të pjesëmarrjes në procedurën gjyqësore:

“Nëse ndonjë grua i frikësohet largimit ose ftohjes së burrit të vet ndaj saj, atëherë nuk gabojnë po qe se bëjnë mes vete ndonjë mbarim.” (4:128)

Gruaja e divorcuar ka të drejtën për t’u mirëmbajtur “në një shkallë të arsyeshme” (2:241); dhe nëse divorcohet përpara se të kontaktojë, gruas i duhet bërë një zgjidhje e përshtatshme. (2:236-237).

Sipas Ligjit Islamik, ekzistojnë tre forma të zgjidhjes së martesës: (1) me vdekjen e njërit bashkëshort, (2) me veprim të një apo dy palëve dhe (3) me proces gjyqësor. Divorci prej burrit apo talak, kufizohet në Kur’an, me insistimin e periudhës së pritjes së tre muajve të njëpasnjëshëm, kohë gjatë së cilës duhen bërë të gjitha përpjekjet për pajtim (2:228). Talak-al-Tawfid apo “divorci i deleguar”, ishte një lloj i ngjashëm divorci me deklaratë, por nxitet prej gruas, ndaj së cilës burri ka deleguar të drejtat e tij të divorcit. Një lloj tjetër divorci, me veprim të një apo të dy palëve, quhet khul’.20 Kjo zë fill prej gruas dhe pranohet prej burrit për një rrethanë të caktuar, e cila zakonisht përfshin shpërblimin e një pjese, apo të gjithë mehr-it, apo prikës. Lloji tjetër i quajtur mubara’ah është divorc i miratuar i dyanshëm, ku nuk bëhen këmbime (të hollash). Divorci përmes procesit gjyqësor mund të marrë një prej dy formave. Njëra quhet li’an, nëse gjyqi miraton divorcin për shkak të tradhëtisë bashkëshortore, nga ana e cilitdo prej bashkëshortëve.21

Tjetra quhet faskh (prej rrënjës që do të thotë “anulloj”) apo tafrik (“ndarje”) ku kadi-u apo gjykatësi anullon një martesë mbi kërkesën e një gruaje, e cila ka disa shkaqe të duhura për divorc, si: jomirëmbajtja, fyerja, braktisja, sëmundja ngjitëse, impotenca dhe kështu në vazhdim. Divorci faskh ndeshet në thënie të tilla të Profetit (s.a.v.s.), si: “Nëse një grua dëmtohet në një martesë, le t’a prishë atë.”22



Çështjet civilo-politike:

Kur’ani gjithashtu solli shumë risi për gjendjen civile dhe politike të grave. Ajo u bë një qenie ligjore, e cila mundet të zotëronte dhe të drejtonte pasurinë, vetë. Pasuria e saj mbetej e vet asaj, madje edhe kur ajo martohej. Asaj i është dhënë e drejta prej Kur’anit, për të siguruar jetesën dhe për të patur të ardhura si një individ i pavarur (4:32). Ajo u përfshi në kushtet e e trashëgimisë kur’anore dhe ajo kishte fuqi komplete mbi pjesën e saj si grua, motër, nënë, bijë e të ndjerit. Asaj, veçanërisht, i paracaktohet në Kur’an, sa gjysma e hises së mashkullit (4:11); por kur ne kuptojmë se, në ndryshim nga shoqëria perëndimore, burri i saj, babai i saj, vëllai i saj apo pjestarë të tjerë meshkuj të farefisit të afërm, mbahen ligjërisht përgjegjës për mbajtjen e saj, ne mund të kuptojmë domosdoshmërinë – si edhe drejtësinë – e një kushti të tillë.23 Ndërsa përpara Islamit, një burrë, gjatë bërjes së testamentit, mund t’i mohonte ndonjë prej farefisit të tij mundësinë e trashëgimisë prej tij, Islami bëri një planifikim të përcaktuar dhe të drejtë të trashëgimisë të detyrueshme për të gjithë muslimanët, si femra ashtu edhe meshkuj (4:7). Islami siguroi që një skllave që lind fëmijën e pronarit, jo vetëm fiton lirinë e saj – ndonjëherë drejtpërsëdrejti, ndonjëherë pas vdekjes së pronarit, por gjithashtu ligjërimin e fëmijëve të saj dhe të drejtën e tyre për të trashëguar në mënyrë të barabartë, sikur ata që linden prej një gruaje të lirë.24

Gratë luanin një rol të rëndësishëm në shekujt e hershëm të Islamit, madje duke arrirë pushtet në çështjet shoqërore. Aishja, një prej grave të Profetit Muhammed (s.a.v.s.) është një rast në fjalë. Ajo, jo vetëm ishte tepër aktive në çrregullimet politike që pasuan vrasjen e halifit të tretë Osman, por në Betejën e Famshme të Devesë, më 665, ajo inkurajoi dhe shoqëroi ushtrinë kundërshtare të Aliut, prej shpinës së një deveje, në krye të sulmit. Ekziston gjithashtu një ngjarje e njohur, rreth një gruaje, e cila bëri një diskutim të zjarrtë më halifin Omer, mbi zvogëlimin dhe kufizimin e prikës. Pasi ajo u ngrit në xhami dhe paraqiti pikëpamjet e saj, halifi u përkul për t’a përshëndetur zonjën me admirim dhe shprehu miratimin e tij për vlefshmërinë e argumentimit të saj.25


Çështjet sociale:

Me goditjen e Islamit ndaj fiseve dhe zhvendosjen e tyre jashtë mjedisit shkretinor, lindën mendime të reja sociale dhe kulturore në lidhje me gratë. Kur’ani insistoi mbi barazinë e gjinive dhe vrulli i hershëm islam për arsimim, solli shumë dobi për gratë në shekujt e hershëm. Gratë u bënë poete, shkrimtare dhe udhëheqëse në fusha të ndryshme. Sukajaneh (vdiq 735 e.s.), bija e Husejn ibn ‘Ali, ishte drejtuese e modës, bukurisë dhe letërsisë, sallonet dhe mbrëmjet argëtuese intelektuale të së cilës, ishin të njohura në tërë Botën Muslimane të asaj kohe. Rabi’ah el ‘Adauijjah, në shekullin e dytë të Islamit, ishte një nga poeteshat më të famshme sufiste. Rregullat sufiste i pranojnë gratë, të cilat kohë pas kohe u bënë udhëheqëse të këtyre bashkësive fetare. Këto gra të Islamit të hershëm, nuk ishin të mbuluara me perçe. Ato i gëzoheshin Islamit për të qenë zotëruese, dhe atyre kurrë nuk iu urdhërua t’a jetonin jetën të veçuara apo të izoluara. Kjo, është e dukshme, prej fragmentit që pason, se Kur’ani urdhëron, si për burrat ashtu edhe për gratë, të njëjtin sens të modestisë.

“Thuaju besimtarëve të ndalin shikimet, të ruajnë pjesët e turpshme të trupit të tyre se kjo është më pastër për ta. All-llahu është i njohur hollësisht për atë që bëjnë ata. Thuaju edhe besimtareve të ndalin shikimet e tyre, të ruajnë pjesët e turpshme të trupit të tyre, të mos zbulojnë stolitë e tyre përveç atyre që janë të dukshme...” (24:30-31).

Shprehja arabe “il-la ma dhahar” e përdorur në këtë fragment: “përveç atyre që janë të dukshme...”, është e tillë që lë të nënkuptohet rekomandimi i një përshtatjeje me zakonet mbizotëruese të një krahine apo periudhe kohe, dhe nuk thotë asgjë rreth domosdoshmërisë së perçes, për shamitë gjithëmbështjellëse që lënë vetëm duart të zbuluara, apo për zakonin ndrydhës të purdah (“perde” apo “mburojë’), i cila i ndan gratë plotësisht prej një bote mashkull-orientuese. Vrasja e foshnjeve femra, u ndalua me gjuhë të ashpër prej profetit Muhammed (a.s.)* si edhe prej Kur’anit. Kur’ani i konsideron si foshnjet femra, ashtu edhe meshkujt si dhurtë prej Zotit, për t’i gëzuar dhe ushqyer deri kur të arrijnë moshën e pjekurisë (81:8-9); 16:58-59).


Çështjet fetaro-adhuruese:

Isalmi solli shumë ndryshime në statusin e grave. Në të vërtetë, një autoritet i njohur mbi ligjin islamik, ka shkruar se: “Ndoshta reformat më të rëndësishme ligjore, të zbatura për herë të parë prej Isalmit, i atribuohen të drejtave të grave.”26 Ndoshta asgjë nuk ishte më përcaktuese në pozitën e saj të re, sesa shpalljet kur’anore që i garantonin asaj barazi me burrat në jetën fetare. Të gjitha obligimet, që ishin detyrë për burrat, ishin detyrë edhe për femrat gjithashtu. Obligimet e haxhit, zekat-it (lëmosha ligjore), agjërimi, lutja dhe kështu në vazhdim, të gjitha duhet të kryheshin prej të dyve, në mënyrë të njëjtë. Gratë, gjithashtu, sipas Kur’anit, janë absolutisht të barabarta në Ditën e Gjykimit:

“Unë nuk ia humb mundin asnjërit prej jush, mashkull qoftë apo femër. Ju jeni njëri nga tjetri...” (3:195)

“Kush bën ndonjë nga punët e mira, qoftë mashkull ose femër, duke qenë besimtar, të tillët hyjnë në xhennet dhe nuk u bëhet kurfarë padrejtësie”. (4:124)

Në fenë isalme nuk ekziston koncepti i fajësisë së mëkatit filllestar mbi gratë. Larg prej idesë, se djalli e tundoi Evën, në rolin e saj si gruaja e parë, Kur’ani e vendos fajësinë për mosbindje në Kopshtin e Edenit, si mbi Adamin ashtu edhe mbi gruan e tij. (7:20-25; 20:121). Ata të dy u penduan dhe kërkuan falje. Gjithashtu, gruaja është nëna e të gjithë burrave dhe roli i saj nuk përmban konotacione përbuzëse. Gjithashtu, historia e krijimit në Kur’an, sipas të cilës Zoti krijoi njeriun e parë dhe e çiftëzoi këtë njeri, nuk e ka përcaktuar (atë) si mashkull, dhe në lidhje me këtë t’i jepte atij ndoshta rëndësi të mëpërparshme. Në të vërtetë, për arsye të kërkesave gramatikore (nafs është një fjalë e gjinisë femërore në arabisht, siç është fjala wahidah që do të thtë “një njeri”), personi i parë i krijuar është konsideruar si i gjinisë femërore. Në kundërshtim me këtë fakt, përkthimet anglisht të ndikuara prej historisë së Testamentit të Vjetër, bëjnë transferimin tek mashkullorja kur përkthejnë fragmentin përkatës prej Kur’anit (4:1).

Në përputhje me zakonin para-islam, gratë mund të përfshiheshin në lutjen fetare dhe ato shkonin rregullisht në xhami në kohën e Profetit.27 Natyra e veçantë e lutjeve të përbashkëta të formës islame, me shumë shtirje të saj përmbys dhe rënie në gjunjë bëri atë, që burrat të formojnë rradhët e tyre përpara dhe gratë të formojnë të tyret, në anën e mbrapme të dhomës të faljes. Çdokush, që e njeh lutjen islame, mund të kuptojë se kjo nuk nënkuptohet si një tregues i padrejtësisë.


Shekujt e rënies (1250-1900)

Periudha tjetër, që ne do të shqyrtojmë, është ajo që pason pushtimet mongole dhe vazhdon deri në shekullin e vonshëm të 19-të. Kjo periudhë e gjatë, në të cilën pasuan fatkeqësitë politike dhe fizike, që shoqëruan lëvizjet fisnore të nomadëve të ashpër prej Lindjes, është periudha në të cilën figura e rolit të gruas në shoqërinë islame filloi të keqësohet.

Martesa:

Kjo ishte periudha në të cilën grave iu hoqën gradualisht të drejtat, që Kur’ani, Sunneh-ti i Profetit Muhammed (s.a.v.s.),28 dhe juristët e hershëm muslimanë, të cilët interpretuan këto dy burime parësore të Ligjit Islamik, i kishin siguruar asaj. Megjithëse martesa parakuptohej të ishte një kontratë midis dy personave pjesëmarrës, gjatë kësaj periudhe rënieje, jo vetëm i të drejtave të grave, por edhe të veçorive politike, sociale dhe ekonomike, prindërit dhe kujdestarët u bënë përcaktuesit dhe bërësit e marrëveshjeve martesore. Megjithëse, ende ruhej një e drejtë ligjore për të miratuar apo mos pranuar, pjesa më e madhe e vajzave e ndienin atë detyrë të tyre bijënore për t’u martuar ashtu siç vendosnin të afërmit e tyre. Madje, fëmijët e vegjël i martonin me njëri-tjetrin, martesa që kryheshin kur çifti të arrinte pubertetin. Dhe megjithëse Ligji Islamik siguronte që çdo fëmijë i martuar mund të mos pranonte përpara kryerjes (së martesës), nëse dëshironte njëri prej pjesëmarrësve, kjo bëhej rrallë në këtë periudhë dhe mund të shkaktoheshin trazira të tmerrshme me të afërmit e saj, për një vajzë të re të papërkrahur. Megjithëse jepej e drejta prej Ligjit Islamik për të përfshirë në kontratën martesore kushtet mbrojtëse për veten kundrejt poligamisë dhe divorcit të padëshiruar, të drejta të tilla jo gjithmonë pretendoheshin prej grave të pashkolluara, siç ishin ato, dhe të pavetëdijshme për këto ligje të Sheriat-it që i mbronin ato. Poligamia dhe konkubinazhi i pakontrolluar lulëzoi veçanërisht midis të pasurve, në kundërshtim me legjislacionin e përpiktë të Kur’anit.


Divorci:

Megjithëse ekzistonin ligje, që u siguronin grave mënyra për të përmbushur një divorc nën rrethana të arsyeshme, u bë zakon, që vetëm meshkujt të ushtronin të drejtat e tyre në lidhje me këtë. Talak apo divorci i kërkuar u bë forma pothuaj ekskluzive e divorcit dhe ai abuzohej në mënyra të ndryshme. Megjithëse ky njoftim duhej të bëhej në periudhën tuhr (“pastërtisë” – jo gjatë periudhës së menstruacioneve), apo në formën tjetër, në tre periudha të njëpasnjëshme të tuhr-it, gratë ndonjëherë divorcoheshin prej burrave, të cilët nuk iu përmbaheshin këtyre kushteve. Megjithëse periudha e pritjes së tre muajve (‘iddeh) idhte e domosdoshme përpara se divorci të bëhej përfundimtar, burrat ndonjëherë e injoronin këtë rast për pajtim dhe ndërprisnin të gjitha lidhjet me gratë e tyre menjëherë dhe paralajmërim. Me një mohim të trefishtë: “Unë të të divorcoj, unë të divorcoj, unë të divorcoj!” në një shpërthim të zemërimit mashkullor, gruaja ndahej përfundimisht prej burrit të saj.29


Çështjet civilo-politike:

Krahas nënshtrimit të grave ndaj burrave të tyre apo farefisit mashkullor, e marrim me mend se gjejmë një përparim të vogël në ngritjen civile dhe politike të grave, në këtë periudhë. Ndërsa gratë bëheshin fizikisht, ekonomikisht dhe socialisht më të varura, niveli mesatar i arsimit të vajzave, i cili ishte ngjitur lart gjatë shekujve të parë të Islamit, gradualisht u ul poshtë e më poshtë. Dhe kjo, sigurisht, kishte gjithmonë e më tepër pasoja të pafavorshme mbi rolin që gratë luanin në jetë. Faktikisht, u bë e pazakontë, që ajo të kërkonte të drejtat e saj të ligjshme, qoftë ato në lidhje me trashëgiminë, përdorimin e pasurisë së saj, apo përmbushjen e detyrave të saj si anëtare e rritur e bashkësisë.



Çështjet sociale:

Në rolin e tyre social, degradimi i shumë grave muslimane të kësaj periudhe, ka qenë më së shumti famëkeq. Çdokush ka lexuar për konkubinazhin dhe poligaminë e shfrenuar, si edhe për robëreshat e mbuluara të haremit. Pavarësisht prej faktit se konkubinazhi ishte i ndaluar, se poligamia kishte qenë e kufizuar dhe e shkurajuar dhe se muslimanët e hershëm nuk i falnin zakone të tilla si haremi, purdah dhe perçen, këto praktika, të cilat nxirrnin në pah rolin e nënshtruar të gruas në jetë, ishin lidhur me Islamin dhe kulturën islame prej shumë muslimanëve si edhe prej jomuslimanëve, të cilët nuk shqetësoheshin për të njohur faktet rreth fesë, të cilëve u jepeshin informacione çorientuese, apo të cilët njihnin vetëm këtë periudhë të historisë islame. Megjithëse shoqëria nuk iu kthye praktikës së tmerrshme para-islame të varrosjes së foshnjeve femra, lindja e një vajze në një familje konsiderohej një fatkeqësi për t’u pikëlluar, lindja e një djali një bekim për t’u kremtuar. Dhe s’është për t’u habitur! Për shumicën e vajzave, ndodhte në pjesën më të madhe të rasteve, që një qytetar i klasës së dytë, i cili nuk kishte marrë një arsim të mjaftueshëm, të mos e përgatiste atë për diçka tjetër, përveçse për rolin e shërbëtores së njerëzve të shtëpisë. Roli i saj si grua apo si nënë, përmbushej në mënyrë të pakënaqshme, sepse ajo nuk arsimohej mjaftueshmërisht për t’u kujdesur për më tepër sesa nevojat fizike më të thjeshta të fëmijëve dhe të burrit të saj. Gradualisht, u bë praktikë që gratë të mos kishin funksion në jetë, përtej rrethit familjar të drejtëpërdrejtë brenda shtëpisë. Megjithëse, Islami duke kuptuar nevojën njerëzore për kujdesin amënor, u ka dhënë grave të drejta më të fuqishme kujdestarie mbi fëmijët, sesa baballarët e tyre,30 këto të drejta u lanë gradualisht pa u deklaruar, dhe kujdestaria, përveçse në rastet e veçanta, kur ndërhynin gjyqet fetare për të anulluar zakonin, automatikisht i jepej anës së burrit të familjes.



Çështjet fetaro-adhuruese:


Megjithëse Zoti në Kur’an31 i ka vënë theks të rëndësishëm barazisë së gjinive, dhe në periudhën e hershme të Islamit kjo frymë mbizotëronte, shekujt e mëvonshëm sollën ndryshime (kthim mbrapa) të statusit të grave në çështjet fetare, si dhe në çështjet e tjera. Ndërsa gratë luanin gjithnjë e më pak, një rol të rëndësishëm në familje dhe jetën e bashkësisë, ato gjithashtu luanin rol gjithnjë e më pak të vogël në jetën fetare të bashkësisë. U bë zakon për gratë t’u shmangen xhamive kongregacionale për lutjet e tyre dhe për të mbetur në shtëpi, duke e mbyllur veten në këtë mënyrë prej jetës shpirtërore, edukuese dhe komunitare, e cila kishte qenë e fokusuar në xhami në shekujt e hershëm. Në të vërtetë, një shkrimtar egjiptian ka vlerësuar se 90% e grave të mbuluara me perçe të Egjiptit, jo vetëm që nuk shkonin në xhami për t’u falur, por ato nuk faleshin fare, apo nuk dinin për detyrat e tjera të Islamit, diçka më tepër sesa emrat.32

Çfarë shkoi gabim? Çfarë ndodhi që u bë që gruaja të turpërohej prej gjinisë së vet, që e bëri atë të tërhiqej drejt një pozicioni dobësie dhe servilizmi ndaj meshkujve, në këta shekujt e vonshëm të Islamit?

Shumë shpjegime janë të mundshme. Ndoshta askush prej tyre nuk është ekskluzivisht përgjegjës. Ne tashmë kemi përmendur shqetësimet politike që shoqëruan lëvizjet fisnore në Azinë Qendrore, që u derdhëm mbi tokat isalme. Përmbysjet politike siç ishin pushtimet shkatërruese të turqve dhe mongolëve, shkaktuan një tronditje me pasoja me shtrirje të gjerë në kulturë. Dhe ishte në të vërtetë kjo tronditje, që e detyroi kulturën drejt periudhës së konservatorizmit, e cila bëhej gjithnjë e më tepër e vrazhdë, pasi kjo kulturë përpiqej për të ruajtur ekuilibrin e vet nën ndikimin e influencave të reja nga jashtë. Feudalizmi mund të ketë qenë shkaku i dytë, për keqësimin e të drejtave të grave. Pasi problemet e sigurimit u rritën, pasi uniteti fillestar i Ummet-it apo bashkësisë islame u shprish, pasi pasuria gradualisht u përqëndrua në duart e një numri gjithnjë e më të vogël njerëzish, shoqëria islame u krodh në një periudhë feudaliste, prej së cilës në disa vende ajo nuk ka mundur të shpëtojë, as deri në ditët e sotme. Një shoqëri feudale, jo vetëm përfiton nga fshatarët; por për shkak të nevojës për një furnizim të rregullt të luftëtarëve prej sundimtarëve mendjengushtë, për shkak të ligjit të xhunglës, i cili e inkurajon feudalizmin dhe për shkak të nevojës rezultante për mbrojtje, gruaja u bë gradualisht një pengesë në shoqëri, e cila mund të kontribuonte pak dhe ishte gjithmonë në nevojë për mbrojtje. Shpjegimi i tretë i ndryshimit të të drejtave, që Islami kishte arritur me vështirësi për gratë, ishin si rezultat i ndryshimit që ndodhi kur shoqëria fisnore lëvizi drejt një mjedisi të huaj, apo urban. Ndërsa njerëzit e fisit jetonin midis të afërmve apo miqve të njohur, ekzistonin pak rreziqe për ruajtjen e veçanësisë së fisit, për format e tij të zakonshme të farefisnisë dhe për kontrollin e anëtarëve të tij. Por, pasi këta popuj fisnorë dhe fshatarë, lëvizën drejt vendeve të reja dhe zonave urbane, ky kontroll u rrezikua dhe shoqëria instiktivisht filloi mbrojtjen e grave të veta me kujdes tepër të madh.33 Kjo (periudhë) ishte atëherë, kur muslimanët morën zakonet persiane dhe bizantine të mbulimit me perçe të fytyrës dhe haremin. Gratë gradualisht u detyruan drejt një jete gjithmonë e më shumë të izoluar dhe të nënshtruar. Shpjegimi i katërt është se, pas dobësimit të fuqisë fillestare të lëvizjes islame, zakonet dhe praktikat themelore të krahinave, ku Islami kishte sjellë mesazhin e tij, filluan të rimbrojnë veteveten në kundërshtim me besimet dhe parimet e mësimeve kur’anore. Për shembull, midis disa fiseve berbere të Afrikës së Veriut, martesa duke vijuar zakonin berber para-islam, është ende një formë e blerjes, ku burri i pagon mehrin apo pajën, babait të nuses dhe e kërkonte atë përsëri, pasi gruaja ndahej. Gjithashtu, megjithëse Islami veçanërisht e ndalon këtë (4:7), grave berbere ndonjëherë u mohoheshin të drejtat e tyre të trashëgimisë, sepse gjyqet zyrtare zbatonin, duke treguar fund e krye injorancë, një ligj lokal të zakonshëm, në vend të Sheriatit.34 Pavarësisht se cilido prej këtyre shkaqeve është përgjegjës apo çfarëdo shkaqe të tjera të ndërthurura, për të prodhuar një ndryshim të pafavorshëm të përparësisë islame në lidhje me statusin e grave, ne e dimë se rreth fundit të shekullit të 19-të, gjendja e saj ishte në një nevojë vajtuese për reformë.



Periudha e Reformës (1900-1970)

Në fund të shekullit të 19-të periudha e reformës filloi. Kjo ishte pjesërisht për shkak të influencave prej Evropës dhe Amerikës, ku ndikimet e periudhës së iluminizmit, si edhe Revolucioni Industrial, me nevojën e tij për përfshirjen e grave në forcën punuese, kishte sjellë mendime revolucionare në të menduarit rreth statusit të grave, edhe pse jo gjithmonë me rezultate konkrete.35 Kjo ishte, gjithashtu, për shkak të një zgjimi brenda Botës Muslimane. Reformat filluan në vende të ndryshme, duke përkrahur një vështrim të ri të të drejtave të grave. Shkrimtari dhe aktivisti i mirënjohur Xhemal’ud-din El Afghani36 dhe studenti i tij Muhammed ‘Abduhu,37 përfshinë reformat për trajtimin e grave në lëvizjet e tyre. Kasim Amin38 ishte një tjetër udhëheqës aktiv në lëvizjen për emancipimin e grave, të vështruar brenda kontekstit islam. Megjithëse disa vende (në mënyrë të veçantë Turqia, nën Kemal Ataturkun) u drejtuan për të marrë frymëzimin e tyre prej burimeve joislame, shumica e reformave të Botës Islame, filloi të lëvizë përsëri drejt trashëgimisë së vet, për të rizbuluar doktrinat dhe parimet themelore, të cilat ishin përvijuar në Kur’an në shekullin e 7-të dhe për t’i riinterpretuar në dritën e situatave të reja të shekullit të 20-të. Kur’ani, në fund të fundit, nuk pretendon të jetë më tepër sesa një vendosje e parimeve, të cilat duhet përmes ndihmës së kijas-it (interpretimi analogjik), njohjes së literaturës së hadithit (ky është shembulli i Profetit dhe i shokëve të tij), ixhma’ (mendimi i përgjithshëm i bashkësisë), dhe ixhtihad (interpretimi pavarur i juristëve të parimeve themelore) – të zgjerohen brenda kornizave të ligjit, që të mund t’u përgjigjet të gjitha problemeve të muslimanëve, në çfarëdo pjese të botës që ata jetojnë. Pjesa më e madhe e këtyre reformave, synoi ndryshim përmes një riinterpretimi të burimeve origjinale të Sheriatit, më drejt se sa një krijim plotësisht të ri, të bazuar mbi trashëgimitë e huaja kulturore. U formuan shumë organizata të grave në Pakistan dhe në Lindjen e Mesme, të cilat së bashku me përpjekjet e udhëheqësve të veçantë, ndihmuan për të sjellë ndryshime anë e mbanë Botës Muslimane.



Martesa:



Askund këto reforma nuk kishin qenë më të dukshme, se sa në reformat martesore. Poligamia ishte sjellë përsëri nën kontroll, ashtu si kërkoi profeti Muhammed (s.a.v.s.) dhe All-llahu i Lartësuar në Kur’an, të veprohej në shekullin e 7-të. Sot ajo (poligamia) është përjashtim i rrallë. Shumë shtete e kanë vendosur atë nën rregullimin gjyqësor dhe në disa vende ajo u ndalua plotësisht,39 për arsye se kushti kur’anor i trajtimit absolutisht të barabartë e bën martesën poligamike realisht të pamundshme. Martesat e fëmijëve, realisht janë braktisur në vendet muslimane. Dhe martesat pa miratim, janë luftuar prej ligjeve të reja, të cilat përforcuan parimet origjinale islame për barazi.



Divorci:



Sa për divorcin, një grua ka tani, në pothuaj çdo vend musliman aftësinë për të bërë një divorc, nëse ajo ka arsye të llogjikshme. Për më tepër, në pothuaj të gjitha vendet arabe talak (refuzimi) divorci pa gjykuar, apo pa iddeh (periudha e pritjes), janë lënë pas dore. Në Tunizi, në fakt, çdo divorc duhet të rregullohet me proces gjyqësor të trupit gjykues.40 Në Pakistan divorci nuk është i vlefshëm deri 90 ditë, pasi të njoftohet Presidenti i Këshillit të Unionit përkatës, me qëllim që të marrë masa për të gjykuar.41 Dhe në Singapur, divorci nuk mund të pranohet pa pëlqimin e dyanshëm, përveçse përmes gjyqit të Sheriatit, pasi të jenë bërë përpjekjet për pajtim.42


Çështjet Civilo-Politike:

Në pjesën më të madhe të vendeve muslimane, grave u është pranuar vota.43 E drejta e gruas për të zotëruar dhe menaxhuar pasurinë e vet pas martesës, si edhe përpara, u rikonfirmua prej ligjeve bashkëkohore.44 Jo vetëm si individ, por si anëtare e organizatave të grave, gruaja muslimane është duke i rritur përpjekjet e saj për të përmirësuar gjendjen sociale dhe politike në atdheun e vet. Organizatat e grave për shërbime sociale dhe për bashkëpunim me qeveritë në hartimin e ligjeve të punës dhe legjislacionin social, kanë qenë aktive në shumë vende. Degëzimet e (shoqatës së) Grave të Gjysmëhënës së Kuqe (ekuivalenti i Kryqit të Kuq) punojnë për ndihmimin e të gjithëve në kohërat e katastrofës dhe nevojës kombëtare. Në revolucionet për liri, qoftë në Algjeri, Egjipt apo Pakistan, gratë u shquan dhe u respektuan për kontributin e tyre për çështjet kombëtare.



Çështjet Sociale:



Megjithëse reformuesit e parë të Botës Muslimane ishin burra, në filim të shekullit të 20-të, gjithashtu ekzistonin shembuj të pjesëmarrjes aktive të grave. Revistat e grave dhe një numër grash shkrimtare filluan të shfaqen në vende të ndryshme. Niveli i arsimit të grave u përmirësua dhe arsimimet e përfunduara tërësisht (universitare) prej tyre u bënë githnjë e më tepër (diçka) e zakonshme. Qeveria e Arabisë Saudite ishte një prej të fundit që ndërmori arsimimin e grave.45 Pasi numri i vajzave të përfshira në proceset arsimore u rrit në mënyrë dramatike,46 perspektiva të reja u shpalosën për to. Ekzistojnë tani gra që janë doktoresha, gjyqtare, artiste dhe mësuese dhe të tjera, që marrin pjesë në botën e biznesit. Haremi, purdah dhe perçja u zhdukën prej shoqërive qytetare. Ato nuk ishin më kurrë pjesë e rëndësishme e jetës rurale fshatare.



Çështjet fetaro-adhuruese:



Ekzistoi një progres i pakët për të riintegruar gratë e Botës Muslimane, në jetën fetare të komunitetit, përveç komuniteteve të reja të imigrantëve të Kanadasë dhe Shteteve të bashkuara të Amerikës.

Pati përparime të shumta në fusha të tjera, por gratë muslimane në përgjithësi, ende mbetën larg pas burrave në statusin e tyre dhe mundësitë e tyre. Sikurse në pjesët e tjera të botës, duke përfshirë shoqëritë “më të përparuara” të Evropës dhe Amerikës, prapambetja në arsimimin e vajzave, është një prej faktorëve më të rëndësishëm të kësaj mospërputhjeje.47 Në Botën Muslimane përqindjet e grave, që kanë marrë arsim të mjaftueshëm janë më pak të favorshme dhe, si rrjedhim, situata e gruas muslimane është më e pasigurtë. Pavarësisht nga urdhëri i Profetit Muhammed, për arsimimin e çdo femre, sikurse edhe të çdo mashkulli,48 më pak se sa gjysma e grave të reja, në vendet muslimane, marrin më tepër se sa pjesën më të madhe të edukimit fillestar. Derisa kjo mungesë të mund të rregullohet, mprehtësia dhe paisja për të qenë e pavarur do të dobësohet për gruan muslimane, këto të drejta dhe privilegje të garantuara për të prej Islamit, nuk do të përmbushen kurrë dhe fakti i ekzistencës së tyre madje nuk do të kuptohet.

Islami i ngriti gratë prej pozitës së “një plaçkeje” në martesë, në atë të partnereve të barabarta. Në çështjen e divorcit, ajo ndryshoi prej një soditëse plotësisht të pafuqishme, në një që mund të ndërmerrte procedurën gjyqsore të divorcit dhe të kërkonte të drejtat e saj të prikës dhe trashëgimisë. Prej një pozite të një mosqenieje ligjore, ajo u bë një personalitet ligjor në kuptimin e plotë të fjalës e aftë për të mbajtur pronën, me pasjen e së drejtës për të patur pjesë të drejtë të pasurisë trashëguese të familjes dhe burrit të saj. Nga ana sociale, me arsimimin e kërkuar barazisht të saj, si edhe të çdo mashkulli, prej Isalmit, ajo u ngrit në pozitën e ndikimit dhe shërbimit social dhe kulturor. Madje në praktikat dhe detyrat fetaro-adhuruese, gruaja kërkohej dhe shpresohej të luante një rol të barabartë me atë të një burri, aq sa e lejojnë karakteristikat e saj të veçanta fizike dhe detyrat amënore. Pozita e saj në Islamin e hershëm ishte me të vërtetë pozitë shembullore, pozitë që duhet të studiohet dhe njihet prej çdo gruaje, si edhe çdo liberacionisti në shekullin e 20-të – në Amerikë si edhe në Botën Muslimane. Gruaja muslimane, nëse ajo është e vendosur ndaj parimeve të fesë së saj, ka leksione për barazinë për t’i mësuar perëndimorit, dhe pasardhësit e saj në Lindje duhet të mësojnë sërishmi rolin e kërkuar të tyre prej fesë së tyre. Orientalistët dhe orientalët e zellshëm për modernizim duhet t’i japin fund përpjekjeve për të vendosur fajin mbi Islamin, një faj që meriton të bierë mbi injorancën e besimit të vet atyre dhe mbi rënien e tyre politike dhe sociale, të cilën popujt e tyre e lejuan në të kaluarën.

Përktheu nga anglishtja

MIMOZA SINANI



LUIZ LAMYA EL FARUKU

Women’s Rights and the Muslim Women

(SUMMARY)


Any investigator of the problem of women’s rights as it relates the religion of Islam, or to the woman of Islam, is confronted by a dilemma. Such investigator cannot help but be struck by the great diversity in the situations of women’s rights revealed in the fourteen centuries of Islamic history – from the seventh century nomadic and trading society of the Ara

RSS per kategorine Lajme Shfletuesi i Kur'anit

  • RSS per kategorine Lajme