SHKAQET E PRAPAMBETURISË SË MUSLIMANËVE -3

Në shekujt e parë të erës sonë fillon krishterimi i popullatës ilire. Me ndarjen e Perandorisë Romake në dy pjesë në vitin 395, pjesa më e madhe e tokave ilire mbeti nën Perandorinë Lindore (Bizantin).[2] Më 1054 edhe Kisha ndahet në atë katolike dhe ortodokse. Trojet ilire i takojnë asaj ortodokse, ndërsa në gjysmën e dytë të shekullit të XII në disa pjesë të tokave ilire përhapet edhe katolicizmi.[3]

Kah fillimi i shekullit XIII tokat shqiptare fillojnë t’i sulmojnë serbët dhe vazhdimisht ata i kanë mbajtur të okupuara shumë pjesë të tokave shqiptare. Gjatë kësaj periudhe bënin sllavizimin dhe ortodoksizimin e dhunshëm të shqiptarëve. Në këtë drejtim është dalluar mbreti Stefan Dushani, i cili kah mesi i shek. XIV pushtoi pjesën më të madhe të tokave shqiptare, e që në kanunin e vet kishte shënuar se ata që nuk pranojnë të konvertohen në ortodoksë të damkosen me hekur të skuqur në fytyrë dhe t’u konfiskohet shtëpia dhe pasuria.[4] Serbët i kanë sunduar këto toka deri në ardhjen e osmanlinjve, të cilët totalisht e demoluan shtetin serb.[5] Kohë pas kohe gjatë kësaj periudhe janë formuar edhe principata nga shqiptarët të cilët kanë pasur mvarësi nga jasht.[6]

Autoritet fetare kristiane, sipas krishterizmit, kanë të drejtë që pjesëtarët e feve tjera me forcë t’i kthejnë në krishterizëm.[7] Prandaj ka pasur raste që shqiptarët kur detyroheshin e pranonin krishterizmin formalisht, për t’i shpëtuar dhunës dhe zhdukjes fizike, ndërsa fshehurazi e ruanin besimin e tyre të vjetër.[8]

Po ashtu edhe rivaliteti i vazhdueshëm ndërmjet katolicizmit dhe ortodoksizmit që solli deri te lindja e sekteve tjera krishtere dhe jokrishtere lenin përshtypje për një gjendje të rëndë dhe asfiksuese religjioze, morale etj.[9] Prandaj nuk mund të pohohet se në këtë periudhë shqiptarët kanë qenë popull me kompaktësi dhe traditë të gjatë krishtere.

Shqiptarët pranojnë Islamin

Raste të rralla të islamizimit të shqiptarëve ka pasur edhe para se të vijnë osmanlinjtë në Ballkan. Kjo është bërë nëpërmjet rrugëve tregtare që i mundëson lidhja e Detit Adriatik me bazenin e mesdheut, pjesa dërmuese e të cilit u takonte muslimanëve. Po ashtu edhe misionarët fetarë dhe dervishët i kanë vizituar këto treva me qëllim që ta përhapnin Islamin.[10] Me rënien definitive të trojeve shqiptare nën sundimin osman mundësohet edhe përhapja e Islamit nëpërmjet institucioneve shtetërore.

Islami në fillim u përhap në një pjesë të aristokracisë shqiptare, djem prej familjeve feudale u morën dhe u edukuan si “içoglanë” në pallatin e Sulltanit ose si “gulamë” pranë bejlerbeut të Rumelisë ose pranë sanxhakbejlerëve, ku pasi kalonin në Fenë Islame, ktheheshin në funksione të ndryshme administrative ose ushtarake në vendin e tyre. Nëpër qytetet, si qendra administrative, imponohej nevoja të vendosej popullatë e islamizuar që do të ngarkoheshin me punë të ndryshme në administratën osmane. Pastaj u paraqit nevoja që të vendosen edhe nëpunës fetarë për shërbime fetare nëpër këto qendra. Kështu kah fundi i shek. XV, Feja Islame ishte përhapur shumë nëpër qytetet e veriut dhe verilindjes, ndërsa nëpër fshatra muslimanët ishin në numër simbolik.[11] Më vonë filluan të ndërtohen edhe objekte të kulturës islame, xhami, mesxhide, mektebe, medrese, hama-me, etj.[12] Gjatë kësaj periudhe shqiptarët e pranojnë Islamin masovikisht ashtu që në shek. XVIII pjesa më e madhe e popullsisë shqiptare e pranoi Islamin (rreth 2/3).[13]

Cilat janë shkaqet që shqiptarët për një kohë relativisht të shkurtër e pranojnë Islamin masovikisht. Ka shumë shkaqe por ne do të mjaftohemi që t’i numërojmë vetëm ato që i sjell historiani shqiptar – dr. Muhamet Pirraku, i cili thotë:

Shkaqet dhe rrethanat favorizuese për depërtimin e Islamit institucional në tokat shqiptare janë të shumta e të natyrave të llojllojshme, ndaj këtu mund t’i përmendim vetëm disa syresh:

- Islami ishte fe monoteiste, rezultat i edukimit dhe rivalorizimit të monoteizmit nga Ibrahimi, Davudi, Isai deri te Muhammedi alejhisselam. Burimi themelor i kësaj feje, Kur’ani, ishte shpallje e spastruar nga të gjitha reliktet e besimeve pagane, politeiste, fetishiste etj. E në Islam mbisundonte vula e univerzalizmit për interesa gjithnjerëzore.

- Periudha mbi njëmijëvjeçe, sidomos ajo mesjetare, e ndeshjeve të përgjakshme të kishave lindore e perëndimore, të kishave ballkanike dhe të herezive fetare të antikrishtera, djep i të cilave ishin trojet shqiptare, e zbehin besimin e popullsisë shqiptare në Krishtin – Njeri – biri i Zotit dhe Zot, po edhe në besimin e doktrinës së krishterë që nuk arrinte të kanonizohej.

- Islami si fe me burime të qarta, një fe gjithnjerëzore, sa mund të ishte fe e turqve aq mund të ishte edhe fe e shqiptarëve. Burimet e saja kryesore ishin arabisht, ndaj edhe në këtë fushë ato ishin më shumë në natyrën e gjuhës shqipe.

- Kalimi në Islam mundësonte ndërprerjen si me shpatë të rrezikut nga asimilimi i shqiptarëve përmes kishave të huaja, shumë agresivë.

- Duke kaluar nga kisha në xhami hidhej për tokë koncepti krishter-shtetëror evropian e ballkanik se të gjithë ata që shkonin nëpër kishat serbe ishin serbë, ata në kishat bullgare – bullgarë dhe ata që shkonin në kishën greke ishin grekë. Kalimi në një fe të re shqip-folëse ua bëri të mundur të nxirrnin në dritën e his-torisë një emër etnik ilir të parakrishter dhe pikërisht etnonimin shqiptar për të shënuar formacionin sociologjik e kulturor të kombësisë shqiptare që po integrohej në dritën e civilizimit islam. Rrjedhimisht edhe emri i vendit etnik të shqiptarëve në Shqipëri.

- Pranimi i Islamit, fe e Perandorit dhe perandorisë, shqiptarët që nuk kishin kishën e tyre shtetformuese e kombformuese, i vente ne pozitë të barabartë me popujt shtetformues të Perandorisë Osmane. U ofronte mundësi të ngriheshin në pozitë të zotruesit në trojet e veta etnike dhe të ndanin pushtetin me turqit në të gjitha nivelet.

- Islami dhe civilizimi islam do të shërbejnë si filter për të pastruar kujtesën shqiptare, kulturën shqiptare dhe gjuhën shqipe nga ndërhyrjet sllave, greke e latine për mes liturgjive fetare e administratës shtetërore. Depërtimi i fjalëve arabe, persiane e turke në gjuhën shqipe përmes praktikimit të Islamit e të administratës osmane do të kalojë përmes sistemit të shqipes pa prekur në sintaksë.[14]

Ka pohime tendencioze se Islami është përhapur me dhunë. Këto pohime janë të pabaza, sepse Kur’ani, libri i shenjtë i muslimanëve kategorikisht e mohon një gjë të tillë, dhe thotë: “Nuk ka dhunë në fe” (Bekare, 256). Këtë e dëshmon edhe vetë fakti se pas disa shekujve të sundimit osman në Ballkan kemi shtete homogjene joislame, ndërsa besimtarët muslimanë dhe turqit kanë mbetur minoritet, po ashtu zona e Mirditës në Shqipërinë Qendrore gjatë sundimit osman ka gëzuar njëfarë autonomie pikërisht për arsye të ruajtjes së fesë katolike ndër shqiptarët.[15]

Gjatë periudhës osmane janë ruajtur kishat e gjetura, këtë e dëshmojnë kishat e sllavëve serbë dhe të krishterëve shqiptarë që edhe sot gjenden në Kosovë.[16] Gjatë periudhës osmane edhe janë ndërtuar kisha të reja, vetëm në Voskopojë në shek. XVIII janë ndërtuar mbi 20 kisha.[17]

Ndërsa nëpër shkollat greke të manastireve ortodokse edhe gjatë sundimit osman zbatohej politikë asimiluese ndaj shqiptarëve.[18] Po ashtu gjatë sundimit osman janë sllavizuar (prej serbve e malazezve) territoret shqiptare: rrethina e Nishit, territoret e Ulqinit, Tivarit dhe Plavës.[19]

Po ashtu thuhet se pagimi i haraçit dhe xhizjes jomuslimanët i ka detyruar ta pranojnë Islamin. Historiani Th. Arnoldi thotë se kjo nuk ka qenë vendimtare për një gjë të tillë. Dihet se haraçin e paguanin meshkujt jomuslimanë, përveç shërbyesve fetarë, mbi tetëmbëdhjetë vjet për mosshkuarje në ushtri, edhe atë, kanë pasur mundësi të zgjedhjes, ose të paguajnë haraçin ose të shkojnë në ushtri, kjo mund të konsiderohet si një lloj benificioni për jomuslimanët kur dihet se afati ushtarak ka zgjatur prej 5 deri në 12 vjet.[20]

Përparësitë e shqiptarëve gjatë sundimit osman

Shqiptarët dhe paraardhësit e tyre para fillimit të erës së re vazhdimisht kanë qenë të sulmuar dhe të pushtuar, posaçërisht në gjysmën e parë të mileniumit të dytë nën sundimin bizantin dhe sllav, i kanë qenë të nështruar dhunës, terrorit dhe asimilimit të dhun-shëm. Në këto rrethana osmanlinjtë pranohen si çlirimtarë dhe me të vërtetë nën këtë Perandori shqip-tarët do të mund ta ruajnë identitetin e tyre kombëtar dhe kulturën e tyre. Këtu do të sjellim të arriturat e shqiptarëve në këtë periudhë:

Perandoria Osmane e lente të lirë ruajtjen dhe ushtrimin e traditave të vendit. Krahas Sheriatit dhe kanuneve të Sulltanit me karakter të përgjithshëm, një pjesë e madhe e çështjeve juridike mund të zgjidhej në bazë të së drejtës kanunore – zakoneve të vendit. Kështu ruheshin veçoritë etnike e dobësohej procesi asimilues.[21]

Administrata civile dhe ushtarake në Shqipëri nën Perandorinë Osmane ishte pothuajse tërësisht shqiptare, bile kanë qenë të inkuadruar edhe në poste të larta në Perandorinë Osmane.[22] Shqiptarët i dhanë Perandorisë Osmane 42 kryeministra, një numër të madh gjeneralësh, bejlerbejësh, sanxhakbejlerësh dhe personalitete tjera politike shtetërore.[23]

Shqiptarët kanë qenë aktivë në jetën publike dhe nëpër institucione të ndryshme fetare – arsimore e kulturore të Perandorisë. Këta kanë ndikuar në gjithë kulturën osmane-turke si ulema, dy shejhulislamë,[24] shkrimtarë, poetë, arkitektë, rektorin e parë të Universitetit të parë, encoklopedistë dhe hartuesin e fjalorit të gjuhes moderne turke, autorin e himnit turk, etj.[25] Shumica e tyre do të krenohen me përkatësinë e tyre kombëtare, të tjerët do të mundohen të shkruajnë vepra në gjuhën shqipe me alfabet arab. Këta do të jenë paraprijës të rilindjes kombëtare shqiptare,[26] ndërsa më vonë prej tyre do të lind ryma politike nacionaliste e cila synim të vetin do ta ketë pavarsinë dhe integrimin e gjithë tokave shqiptare në një shtet.[27]

Gjatë sundimit të Perandorisë Osmane nuk u organizua as shpërngulja e popujve joshqiptarë në trojet shqiptare e as shpërngulja e shqiptarëve nga trojet e tyre, siç ndodhi gjatë sundimit bizantin, slllav e grek. Po ashtu u zvogëluan territoret e asimiluara të shqiptarëve nga sllavët dhe grekët, por nuk mundën të ndalen tërësisht,[28] ndërsa me tërheqjen e Perandorisë Osmane nga Ballkani këto procese u filluan sërish nga sllavët dhe grekët.

Gjatë sundimit të Perandorisë Osmane nuk është ndërmarrë asnjë fushatë intenzive për ndërrimin e toponomisë shqiptare, siç ndodhi me pushtuesit sllavë, të cilët edhe në viset të cilat pak kohë i kanë pasur nën sundim kanë bërë ndërrimin e toponomisë.[29]

Ekonomikisht, Shqipëria e posaçërisht Kosova deri në shekullin XVIII krahasohej me rajonet më të zhvilluara të Evropës së asaj kohe. Kosovën si rajon më i zhvilluar e shkatërruan luftërat e Austrisë, Serbisë dhe në aleancë me forcat shqiptare-katolike të udhëhequra nga Pjetër Bogdani kundër Perandorisë Osmane, pas kësaj asnjëherë shqiptarët nuk do të mund ta marrin veten plotësisht në ekonomi.[30]

Peripetitë e përhapjes së Islamit ndër shqiptarët

Tash do të flasim për përhapjen e Islamit ndër shqiptarët nga këndvështrimi intern Islam.

Edhe pse Islami ishte superior ndaj besimeve që i takoi në Ballkan, nuk ishte në shkëlqimin e tij të plotë për disa shkaqe.

Shqiptarët e kanë pranuar Islamin prej turqve osmanlinj, e ata kryesisht prej persianëve, kurse këta prej arabëve. Në këtë rrugë të ndërmjetësimit është mundësuar që krahas origjinalitetit të burimeve primare të mësimit islam (Kur’anit, Sunnetit, ixhmait dhe kijasit) secili popull Islamin e pranuar e ka ngjyrosur me diçka të veten.[31]

Koha kur Perandoria Osmane ka sunduar në Ballkan, historikisht i takon periudhës kur ky shtet e kishte përjetuar kulminacionin e zhvillimit dhe tash ishte në rënie (të ngadalshme), ndërsa shoqëria islame ishte e rënduar me mospajtime doktrinare (akaidolo-gjike), juridike (rivaliteti i medhhebeve) dhe mistike (sufiste).[32]

Krahas bartësve kryesorë të përhapjes së Islamit në trojet tona, siç janë organet shtetërore administrative të Perandorisë Osmane, pastaj xhamitë, mektebet dhe medresetë, marrin pjesë aktive edhe misionarë, shejhë dhe tarikatet e ndryshme ndër të cilat ka pasur edhe ryma heterodokse.

Legjislacioni në Perandorinë Osmane

Shteti Osman kryesisht funksiononte në bazë të së drejtës islame (Sheriatit), i cili atë botë ndodhej në periudhën e taklidit (imitimit) por krahas tij do të veprojë edhe kanuni (kod i ligjeve profane të Sulltanit), i cili duhej të jetë nën Sheriatin, por ndonjëherë pjesërisht edhe e ka menjanuar atë nga praktika.[33]

Krahas këtyre në legjislaturën osmane hapësirë e konsiderueshme do t’i lihet edhe të drejtës vendore që e hasnin në vendet e pushtuara. Osmanlinjtë nuk i kanë anuluar të gjitha ligjet, adetet dhe institutet ekzistuese në territoret e pushtuara, por kanë ruajtur një sërë zgjidhjesh ligjore lokale, duke shpresuar se kështu do t’u ikin shqetësimeve që rëndom fillojnë pas futjes së sistemit të ri.[34]

Ligji penal ka qenë unik në mbarë Perandorinë, mirëpo për disa dënime që janë decide në Sheriat, janë paraparë dënime më të lehta siç janë: pirja e alkoolit, prostitucioni, etj.[35]

Në Perandorinë Osmane medhheb zyrtar ka qenë medhhebi hanefit. Karakteristikë e këtij medhhebi është se ai është përhapur në vendet ku më vonë ka depërtuar Islami. Këtë ia ka mundësuar metoda e aplikuar hulumtuese dhe fleksibiliteti, ndoshta për këtë zgjerim të Islamit kanë merita përfaqësuesit e tij. Mirëpo qëndrimi tolerant ndaj të drejtës vendore (urfit) dhe praktikimit të fikcioneve juridike (hilei sher’-ije)[36] me kalimin e kohës ka pasur edhe kundërefekte.

Me themelimin e gjykatave qytetare (laike) më 1864, në Perandorinë Osmane fillon periudha kur Islami bëhet çështje private e individit, ndërsa shteti fiton karakter sekular (laik).[37]

Është karakteristikë e shtetit osman se nuk ka dhënë maksimumin në përhapjen e Islamit ndër popujt që i ka sunduar, nuk e ka përdorur as metodën pasive të asimilimit, por është ndalur vetëm në caktimin e guvernatorit dhe marrjen e xhizjes dhe ha-raçit. Ndërsa, me shpalljen e reformave të tanzimatit, kur paraqiten tendenca centraliste dhe nacionaliste në Perandori, popujve jomuslimanë do t’u jepen të drejta të konsiderueshme, ndërsa ndaj popujve muslimanë (siç ishin shqiptarët dhe kurdët) do të tentohet që të bëhet asimilimi nacional. Kjo dëshmohet edhe me faktin se popujve të Ballkanit iu njoftë e drejta e shkollimit në gjuhën e tyre, kurse shqiptarëve kjo do t’u mohohet gjatë kohë.[38]

Arsimi në Perandorinë Osmane

Osmanlinjtë kur depërtonin nëpër territore të reja pas një kohe të shkurtër themelonin edhe institucione kulturore-arsimore. Kështu ka ndodhur edhe në trojet shqiptare. Më herët dhe në numër më të madh që kanë themeluar janë xhamitë dhe mesxhidet. Në të njëjtën kohë pranë tyre ndërtoheshin edhe mektebet. Forma e mësimit të mektebeve sipas nevojës është organizuar edhe nëpër shtëpi private. Më vonë fillon edhe themelimi i medreseve të cilat në kompleksin e tyre kishin rregullisht edhe bibliotekë, konvikt dhe xhami ose mesxhid. Se ishin superior në arsim turqit, me besim dhe kulturë islame, ndaj popujve që i ta-kuan në Ballkan tregon fakti se shumë prijës fetarë të krishterizmit ishin analfabetë, ndërsa prijësit fetarë të Islamit ishin të gjithë të shkolluar. Kjo është edhe njëra ndër shkaqet pse shqiptarët e pranonin Islamin.[39]

Shumë mektebe themeloheshin në vakëfet e pasanikëve, por një pjesë e madhe e tyre themeloheshin edhe nga vetë popullata e cila edhe kujdesej për to. Medresetë i themelonin pasanikët të cilët lenin vakëf pasuri të mëdha të patundshme me qëllim që këto institucione edhe pas tyre të funksionojnë pa pengesa. Trajtoheshin njësoj të gjithë ata që donin të fitojnë dituri, bile ndonjëherë kanë qenë të favorizuar nxënësit e varfër.[40]

Në mektebe kryesisht është mësuar Kur’ani, shkrim-leximi, parimet fetare, parimet e gjuhës arabe, poezi dhe bukurshkrimi.[41] Ndërkaq nëpër medrese janë mësuar shkencat fetare siç janë: studimet kur’-anore, hadithi, fik’hu, usulul-fikhu, tefsiri dhe apologjetika. Pastaj shkencat gjuhësore: arabishtja, turqish-tja, persishtja si dhe çdo gjë që lidhej me gjuhën arabe, si: morfologjia, sintaksa, retorika, etj. Po ashtu janë mësuar edhe shkencat logjike.[42]

Kjo ka qenë një përparësi e madhe nëse merret parasysh fakti se Evropa jetonte në periudhën e mesjetës së erët dhe inkuizicionit famëkeq.

Mirëpo, evropianët duke parë se feja e tyre i mësonte vetëm për asketizëm dhe për botën tjetër, ndërsa i gjykonte shkencat natyrore dhe shkencëtarët, fenë e lanë në kishë dhe u dhanë pas studimit dhe hulumtimit.[43] Ndërsa muslimanët vepruan të kundër-tën: me kalimin e kohës, në vend që t’i zhvillonin më tej shkencat natyrore krahas atyre fetare, ashtu siç i urdhëronte dhe kërkonte prej tyre Islami, ata përkundrazi e lanë anash imperativin hyjnor dhe u kufizuan vetëm në shkencat fetare, kurse gradualisht u larguan nga ato filozofike dhe natyrore.

Ulematë e medreseve osmane shkuan një hap para Gazaliut, i cili për nevoja teologjike lejon studi-min e filozofisë, dhe pranuan traditat e Ibën Arebiut, i cili është kryekëput mistik, ndërsa Kur’anin e komenton në mënyrë ezoterike që kontestohet nga shumica e dijetarëve sunitë. Po ashtu ka ndikuar edhe Suhraverdi, filozof-mistik, themelues i rendit mistik suhraverdian.[44] Kështu fillon të dominojë bindja se s’është i domosdoshëm studimi i shkencave filozofike dhe natyrore.

Në prag të shek. XVI do të ketë raste kur këto shkenca do të konsiderohen të dëmshme dhe nuk do të përfshihen në planprogramet e disa medreseve që do të themelohen në trojet shqiptare në këtë kohë.[45] Dhe më vonë do të ndalohen të gjitha risitë në shkencat praktike dhe racionale. Kur u sekuestruan librat e Ali Pashës (vdiq më 1711?) i cili ka qenë vezir i madh, Shejhulislami dha fetva me të cilën ndaloi që veprat filozofike, astronomike ose historike nga ky koleksion t’u dhurohen bibliotekave.[46]

Mektebet e më shumë medresetë gradualisht do ta humbin rolin e tyre për arsimim të përgjithshëm, siç kuptohet prej vetë emrit të tyre dhe si funksiononin në fillim të themelimit në botën islame, ku krahas lëndëve fetare mësoheshin edhe ato shkencore, si gjeografia, arkeologjia, astronomia, matematika, gjeo-metria, etj.[47] Tash do të fitojnë karakter thjesht fetar dhe do të shërbejnë vetëm për nxjerrjen e kuadrove për nevoja fetare, gjykatës dhe punëtorë adminstrativë dhe do të jenë larg çdo reforme. Kah fundi i shek. XIX do të fillojnë të themelohen edhe shkolla qytetare, ato fillore (mektebi ibtidaije) dhe të mesme (ruzhdije dhe idadije) ku krahas lëndëve fetare mësoheshin edhe ato filozofike dhe natyrore.[48] Këto shkolla pësonin reforma sipas standardeve evropiane dhe prej këtu e ka zanafillën dualizmi i inteligjencisë muslimane në Perandorinë Osmane dhe në shtetet që dalin prej saj.[49] Këto shkolla qytetare me kalimin e kohës do të shndërrohen në çerdhe prej ku do të proklamojnë laicizmin në Turqinë qemaliste dhe ateizmin në Shqipëri dhe ish-Jugosllavi. Tash është koha që t’u kthehet funksioni fillestar.

Roli i dervishëve në përhapjen e Islamit ndër shqiptarët

Tarikatet e dervishëve prej fillimit të pushtetit osman në viset tona, shekulli XIV, marrin pjesë aktive në procesin e përhapjes së Islamit dhe kulturës orientale-islame, posaçërisht dallohen tarikatet me orientim heterodoks. Në mesin e tarikateve më të përhapura ndër shqiptarët janë: halvetitë, rifaitë, mevlevitë, bektashitë, etj. Ndikimi i tyre është përhapur prej qendrave të sufive (tekijeve), të cilat kanë ekzis-tuar në shumë qytete dhe fshatra të trojeve shqipta-re.[50] Bile supozohet se bektashitë iu kanë paraprijë pushtimeve osmane.[51] Pjesëtarët e vet më së shumti i rekrutonin nga mjediset fshatare.[52] Është interesant se procesi më intenziv i islamizimit të popullatës shqiptare në Maqedoninë Perëndimore zhvillohet kur në këto vise më se një shekull ka sunduar familja “Pashallarët e Tetovës” (ndërmjet shek. XVIII/XIX) dhe me këtë është e lidhur edhe përhapja progresive dhe ndikimi i rendit bektashian në këto treva.[53] Në të njëjtën periudhë bektashianët kanë qenë të favorizuar edhe nga Ali Pashë Tepelena në Janinë.[54] Prandaj e shohim të nevojshme që nga retrospektiva t’i theksojmë disa të dhëna për sufizmin.

Disa dekada pas Pejgamberit alejhisselam fillojnë të paraqiten sufistët, të cilët qëllim të vetëm e kishin që të fitojnë kënaqësinë e Zotit, punët e tyre ishin: leximi i Kur’anit, adhurimi i Zotit edhe natën kur të tjerët flenin, largimi edhe nga mëkatet më të vogla, mosdhënia e tepërt pas dunjasë, duke e ditur se kjo botë nuk është e përhershme.

Më vonë lindin “bidatxhinjtë” të cilët nën petkun e sufizmit islam fusin ryma filozofike të huaja. Sofistët e parë i takonin drejtimit sunit (ortodoks), por me kalimin e kohës shumica kalojnë në sektin shiit (heterodoks), bile disa bëjnë devijime të mëdha sa që vetëm emrin e kanë musliman, ndërsa me sjelljet e tyre janë shumë larg Islamit.[55]

Sufizmi para së gjithash pohon se simpatizuesit e vet i çon në unitetin e drejtpërdrejt me Zotin, gjë që është në kundërshtim me mësimet themelore të Islamit. Sufizmi me ritualet dhe seancat e veta ofronte formën e jetës shoqërore e cila i kënaqte nevojat e shtresave të paarsimuara. Posaçërisht në këto shtresa depërtonin ato rende ku praktikohej këndimi dhe vallëzimi i shoqëruar me alkool si formë rituali.[56] Kjo frymë i përshkon të gjitha rendet që kanë vepruar në viset tona.

Disa rituale te bektashianët kanë ngjashmëri me ritualet e vjetra shamane, ndërsa më vonë kanë pranuar elemente nga krishterizmi dhe paganizmi i popujve të Ballkanit, bile të udhëhequr nga prozelitiz-mi i kanë festuar edhe disa festa të krishtera.

Koncepti i trinisë te bektashianët i shprehur në atë se Zoti, Muhammedi dhe Aliu janë një, paraqitja e mëkateve shejhut nga ana e dervishit dhe pranimi i kandidatit të ri i përcjellur me shtrimin e verës, bukës e djathit, janë me prejardhje krishtere.[57] Po ashtu besojnë në idenë e metempsikozës dhe pohojnë se shpir-ti i vrasësit të Huseinit ka hyrë në lepur, prandaj as e gjuajnë, as e hanë e as që u intereson për lepurin.[58]

Fakt është se nuk i praktikojnë obligimet që i kërkon Sheriati, namazin nuk e falin, por ata gjithnjë i luten Aliut dhe pirëve.[59] Ky fenomen i religjionit popullor rrënjësisht i ndryshoi format e sufizmit të mirëfilltë. Në vend që të jetë metodë e vetdisciplinës morale dhe e ngritjes së vërtetë shpirtërore, sufizmi u shndërrua në zhongleraj të vërtetë shpirtëror.[60]

Sot ndikimi i këtyre rendeve është shumë i dobët. Ndër faktorët që kanë bërë këtë ndikim janë: mungesa e shejhut të vërtetë (prijësit të tarikatit), disa shejhë bëjnë jetë të shfrenuar joislame, qëllim e kanë përfitimin nga anëtarët e vet dhe shumica udhëheqjen në tarikat e kanë bërë trashëguese, pa kurrfarë kriteresh profesionale, pranimi në tarikat të anëtarëve që nuk janë praktikues të Islamit dhe gjithsesi edhe arsimimi më i plotë fetar i muslimanëve.[61]

Etapat e Islamizimit

Procesi i islamizimit dhe i ndryshimit të struktu-rës sociale dhe religjioze ka rrjedhur gradualisht dhe në kontinuitet, por me intenzitet të ndryshueshëm sipas kohës dhe territorit.

Në procesin e kalimit në Islam dallohen tri etapa:

Gjendja parapërgatitore. Këtë etapë e karakterizon vetëm pranimi i disa elementeve islame në jetën e individit ose bashkësisë. Këtu më tepër bëhet fjalë për heqjen e pengesave që mundësojnë adaptimin e mesit joislam elementeve të kulturës fetare dhe materiale të muslimanëve, siç janë: mënyra e të veshurit, pranimi i kulturës islame të të ushqyerit dhe të banimit. Në këtë etapë kaluese, feja dhe kultura e re sjell vlera të reja pa ndryshimin radikal të së vjetrës. Në këtë stadium Islami ka qenë i detyruar që t’i adaptohet mentalitetit dhe mënyrës së jetesës së konvertitëve, përkrahësve të ri të Islamit.

Etapa e dytë është vetpranimi i Islamit të cilin e karakterizon ndërprerja e botëkuptimeve të paraislamit dhe tash pranohet botëkuptimi i ri për botën.

Dhe etapa e tretë është një proces serioz me të cilin Islami e ndryshon rrënjësisht jetën e tërësishme të individit dhe bashkësisë në një kualitet të ri.[62]

Nga vështrimi kritik i historisë sonë të gjertanish-me dhe nga gjendja momentale e jonë mund të konstatojmë se dy etapat e para i kemi kaluar ne si popull, por për etapën e tretë mund të themi se është duke rrjedhur si proces, por ende nuk ka përfunduar.

Këto mund të jenë ndër shkaqet kryesore pse Islami nuk ishte ashtu frytdhënës në Ballkan dhe ndër shqiptarët si ishte frytdhënës ndër persianët dhe në Siujdhesën Iberike.

Po ashtu këto mund të jenë shkaqet pse në mesin e popullit tonë ka dukuri të ndryshme negative që nuk kanë mbështetje në Fenë Islame.


ISLAMI NË SHQIPËRI PREJ 1912 DERI MË 1990

Shqipëria, pas shpalljes së pavarësisë më 1912, edhe pse shtatëdhjetë përqind e popullatës ishin muslimanë, nuk e shpalli Islamin fe zyrtare. Në konferencën e ambasadorëve në Londër më 1913 u bë copëtimi i trojeve shqiptare. Kështu Kosova dhe Maqedonia Perëndimore mbetën nën okupimin serbo-malazezë, ndërsa Çamëria ndër atë grek.

Muslimanët u vetorganizuan prej vitit 1912 deri më 1920 në dy bashkësi. Ajo sunnite (që e përbënte shumica e popullatës) nën udhëheqjen e shejhul-islamit në Stamboll dhe ajo bektashiane e cila ishte e varur nga teqeja e Anadollit. Shkollë kryesore islame ishte medreseja e Beratit. Jeta fetare islame ishte e zhvilluar dhe botoheshin shumë botime periodike dhe vepra të ndryshme në gjuhën shqipe. Të krishterët prapseprapë kishin shpresë, gjatë asaj kohe, se shqiptarët muslimanë do t’i kthejnë në fenë krishtere nëpërmjet misionarëve të shumtë. Orvatjet e tyre me të vërtetë dështuan plotësisht.[63]

Shqipëria më 02.10 1921 me rastin e hyrjes në Shoqatën e popujve publikoi deklaratën për mbrojtjen e “pakicave”, ku në nenin 2, f. 3 qëndron:

“Do të merren të gjitha masat e nevojshme për rregullimin e të drejtës familjare dhe statusit personal të muslimanëve, në përputhje me traditat muslimane”.

Është për t’u çuditur që Shqipëria në deklaratën për mbrojtjen e pakicave i paraqet edhe obligimet ndaj popullatës muslimane, që e përbën shumicën (mbi shtatëdhjetë përqind), duke përfshirë këtu edhe realizimin e të drejtës së sheriatit.[64] Me këtë bëhet ndarja e fesë nga shteti. Edhe pse kjo ka ndodhur në periudhën kur në Shqipëri nuk ka pasë stabilitet politik, nuk është rastësi pse prej tash vazhdimisht do të reduktohen të drejtat e muslimanëve.

Në vitin 1923 bashkësia sunnite organizoi kon-gresin e saj të parë dhe për herë të parë zgjodhi muftiun e vet me seli në Tiranë si dhe themeloi Këshillin e Lartë të Sheriatit. Bektashitë pavarësinë e vet nga Turqia e fituan më 1922. Në vitin 1925 në Tiranë u eminencua kryetari i tyre më i lartë, dede; Tirana në këtë kohë ishte edhe qendra e bektashizmit për gjithë botën.[65] Kjo ndodhi si pasojë e ndalimit të rendeve të dervishëve në vetë Turqinë më 1924. Edhe gjatë kësaj kohe u zhvillua një veprimtari e madhe islame. Për herë të parë Kur’ani përkthehet në gjuhën shqipe.[66]

Gjatë kësaj periudhe dhe më vonë angazhimi për arsimim dhe përparim të gjithëmbarshëm do të marrë ngjyrën e laicizmit dhe ateizmit dhe “armiku” i më-parshëm, Perandoria Osmane, do të zëvendësohet me “armikun e ri” fenë, posaçërisht Islamin. Vargjet e Pa-shko Vasës: “e mos shiqoni kisha e xhamia, feja e shqiptarit është shqiptaria”, nga një pjesë e intelektu-alëve do të kuptohen në mënyrë tekstuale dhe haptas do të propagojnë pafesinë. Në këtë kohë fillojnë të paraqiten ndër shqiptarët edhe idetë komuniste – bollshevike, të cilat do të jenë të kobshme për fatin e mëvonshëm të popullit shqiptar. Këtë rrezik me kohë e vërejti dhe e alarmoi Hafiz Ali Korça,[67] por sikur ju fliste të shurdhërve. Lëvizjes komuniste – bollshevike i takoi edhe Noli, i cili në qershor të 1924 bëri revolucion, por të pasuksesshëm. Ai besonte se Shqipërinë mund ta shpëtojë një qeveri e klasës katundare e punëtore, shtet ideal për të ishte Bashkimi Sovjetik i udhëhequr nga V. I. Lenini, me të cilin u përpoq të vendoste marrëdhënie diplomatike dhe pikërisht prej nolizmit do të lind komunizmi në Shqipëri.[68]

Gjatë viteve 1925 – 1939 (sundimi i Ahmed Zogut) ndiqej politika sekulariste e Turqisë. Më 01. 04. 1928, me sjelljen e kodit civil, qeveria shqiptare shfuqizoi të drejtën e sheriatit dhe të drejtën e bashkësive tjera fetare në sferën civile.[69] Përveç tjerash përkatësia e ndryshme fetare e shtetasve nuk paraqitte pengesë për martesë.[70] Më 1937 u ndalua mbulesa e fytyrës së grave dhe vajzave.[71]

Është për t’u çuditur se shfuqizimi i sheriatit që u bë në Shqipëri ku shumicë është popullata muslimane, gjatë kësaj periudhe në Jugosllavi, ku muslimanët paraqesin pakicë, do të bëhet shumë më vonë, më 1945, ndërsa ndalesa e mbulimit të fytyrës te femrat do të bëhet më 1950.

Gjatë kësaj periudhe thellohet ende hendeku ndërmjet intelektualëve laikë e ateistë dhe atyre të proviniencës islame. Të parët pohonin se feja pengon shkollimin, përparimin e gjithmbarshëm dhe dobëson ndjenjat kombëtare, ndërsa të dytët pohonin se ai që nuk ka fe nuk mund të jetë as atdhetar i vërtetë. Kështu shprehej Hafiz Ali Korça:

Nuk di me ç’mendje venë

Kush s’ka fe a do atdhenë?

Duhet të mentonen pakë

Fe – atdhe janë binjakë.[72]

Gjatë gjithë kësaj periudhe feja ka qenë e ndarë nga shteti dhe pa të drejtë financimi nga jasht. Por, katolicizmi dhe ortodoksizmi, duke manipuluar me çështjen kombëtare kanë qenë më të favorizuara se Islami dhe janë përkrahur njëra nga Vatikani e tjetra nga Greqia.[73]

Në kohën prej vitit 1939 – 1944 Shqipëria bëhet pjesë e mbretërisë Italiane. Okupimi italian nuk e ndaloi veprimtarinë islame. Organizatat islame bile u zgjeruan në territore të reja të cilat iu bashkangjitën Shqipërisë si territoret e banuara me shqiptarë në Mbretërinë Jugosllave.[74]

Mbas vitit 1945 Partia Komuniste e mori pushtetin. Atëherë për herë të parë Islami në Shqipëri i ekspozohet presionit, qëllimi i së cilës ishte që të tërhiqet tërësisht. Prej vitit 1945 deri më 1955 pushteti komunist i hyn punës rreth dezorganizimit të veprimtarisë islame duke eliminuar fizikisht ulemanë e cila i kundërvihej politikës së tyre, e ata i zëvendë-sonin me marionetë sipas zgjedhjes vetanake. Shtypjen e publikimeve islame e ndaluan krejtësisht, ndërsa festat fetare ngadalë u fshinë prej kalendarit festiv. Politika e mënjanimit të Islamit vazhdoi deri në vitin 1967.

Në vitin 1967 pushteti shqiptar zyrtarisht e ndaloi fenë, duke përfshirë edhe Islamin dhe Shqipërinë e shpalli si shtet të parë ateist në botë. Të gjitha xhamitë (edhe kishat) u mbyllën, ndërsa Islamin e mënjanoi tërësisht. Në vitin 1967 u shpall ligji mbi ndërrimin e emrave me kuptim islam, por si duket ky aksion qe i pasuksesshëm. Edhe pse të gjitha fetë u ndaluan zyr-tarisht, goditja nuk do të jetë e njëjtë për të gjitha. Kështu nga objektet e kultit fetar të besimit ortodoks u ruajtën si “monumente kulturore” 14 objekte, ndërsa të besimit musliman vetëm katër xhami. Po ashtu nga besimi ortodoks u ruajtën një numër i madh doku-mentesh me vlerë të vërtetë historike, ndërsa nga besimi islam nuk u ruajt asnjë dokument me vlerë historike.[75] Edhe në studimet shkencore enveriste të mendimit politik shqiptar të së kaluarës dijetarët muslimanë, por edhe kleri katolik do të paraqiten si “reaksionarë”, “antidemokratikë”, “antikombëtarë”, “konservatorë” e “agjenturorë”, ndërsa mendimi politik shoqëror i klerit ortodoks nuk paraqitet fare.[76] Vlerësohet se në vitin 1988 shtatëdhjetë përqind e popullatës në Shqipëri u regjistruan muslimanë.[77]

Periudha prej vitit 1912 – 1945 për Shqipërinë mund të quhet pluraliste. Pra Shqipëria ka vendosur vetë për fatin e vet, konkretisht shumica. Siç e shohim se në jetën fetare ka rënie të vazhdueshme ku populli e kufizon vetveten në realizimin e rregullave fetare. Ky fakt është i hidhur, por i vërtetë dhe do të ketë pasoja të rënda për të ardhmen e Shqipërisë dhe në planin kombëtar, dhe këtu nuk mund të kërkojmë fajtorin nga jasht, por atë duhet kërkuar në vetë ne.

Periudha prej vitit 1945 – 1990, është e njohur si periudhë e sundimit komunist dhe e diktaturës së proletariatit, ku organet e pushtetit s’janë të zgjedhur nga populli, ku gjatë kësaj periudhe me dhunë ishte ndaluar çdo aktivitet fetar dhe për gjithë këtë katrahurë popullata është e pafajshme. Mirëpo, me rënien e diktaturës më 1991 nga popullata dhe organet përfaqësuese të popullit ku funksionon sistemi shumëpartiak nuk pati vullnet që të shfrytëzohen mundësitë optimale që i ofron pushteti demokratik për realizimin e të drejtave fetare. Nëpër shkolla nuk u fut mësim-besimi, e as në Kushtetutë nuk e theksua Islami si fe zyrtare as nominalisht. Kështu u krijua një vakum pasi që edukimi dhe disciplina ateiste nuk u zëvendësua me edukim dhe disciplinë fetare. Demokracia në këtë fushë u kuptua si anarki dhe ndoshta ky ishte shkaku për trazirat e vitit 1997, ku kishte tendenca që të shkatërrohet një shtet nga brenda prej popullit të vet.

Shqiptarët muslimanë nën pushtetin sllav prej 1912 deri në Luftën e Dytë Botërore

Trojet shqiptare që pas vitit 1912 mbetën nën pushtimin serbo-malazez iu nënshtruan terrorit dhe gjenocidit të vazhdueshëm. Popullata shqiptare filloi të shpërngulet për në Turqi dhe Shqipëri. Gjatë kësaj periudhe u bë konvertimi me dhunë i shqiptarëve muslimanë, por edhe i katolikëve, në ortodoks. Kjo trysni pati përmasa më të mëdha në Mal të Zi, ku numri i të konvertuarve ishte mbi dhjetë mijë.[78]

Më 1916 te trojet shqiptare jasht Shqipërisë u ndërrua pushtuesi, Malin e Zi dhe Kosovën Veri-Perëndimore i pushtoi Austro-Hungaria që ishte më tolerante, ndërsa pjesa tjetër e Kosovës dhe Maqedonia ranë nën pushtimin e Bullgarisë e cila ishte shumë e vrazhdë.[79]

Më 1918 në këto troje kthehet pushteti serbo-malazez, tash mbretëria Jugosllave. Shqiptarët deri më 1925 në mënyra të ndryshme dhe në vise të ndryshme do të bëjnë rezistencë të armatosur.[80]

Pushteti serb, nën pretekst të shuarjes së kësaj rezistence, organizonte banda të armatosura që terrorizuan dhe masakruan mijëra gra, fëmijë e pleq. Po ashtu, gjatë kësaj periudhe vendosen edhe kolonët rusë, malazezë e serbë nëpër vendbanimet shqiptare të cilëve u jepeshin në pronë tokat e shqiptarëve. Me këtë mundoheshin të ndërrojnë strukturën nacionale të këtyre trojeve. Sipas disa statistikave në vitet 1918 – 1941 në viset etnike shqiptare janë ngritur rreth një mijë koloni sllave.[81] Në këtë periudhë përveç shpronësimit të shqiptarëve bëhet edhe shpronësimi i institucioneve të Fesë Islame si në Shkup, Tetovë, Prizren, Kaçanik, Preshevë etj.[82] Këta kolonë me përkrahjen e shtetit bënin presion fizik dhe psikik mbi shqiptarët, një pjesë e të cilëve edhe do t’i lëshojnë trojet e veta.

Gjatë kësaj periudhe me të madhe shqiptarët do të emigrojnë për Turqi, ndërsa një pjesë do të shpërngulet në Shqipëri dhe vise tjera. Gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore nga trojet etnike shqiptare u shpërngulën mbi dyqind e pesëdhjetë mijë shqiptarë.[83]

Mbretëria jugosllave më 5.12. 1919 iu bashkangjit marrëveshjes së Sen Zhermenit për të drejtat e pakicave, me të cilën mori obligim në aspekt të rregullimit të statusit personal dhe familjar të muslimanëve, emërimin e Reisul-Ulemasë, mbrojtjen e xhamive dhe vorrezave dhe institucioneve tjera fetare, dhe dhënia e lehtësimeve të nevojshme vakëfeve dhe institucioneve tjera bamirëse. Me këtë marrëveshje tërë popullata muslimane e Jugosllavisë (boshnjakët, shqiptarët, turqit etj.) trajtoheshin vetëm si pakicë fetare.[84]

Ndaj shqiptarëve që nuk i takonin besimit ortodoks, Mbretëria jugosllave çonte politikë stagnuese dhe politikë shtërngimi që jetën t’ua bëjë sa më të padurueshme. Ligjet nuk ishin të njëjta për mbarë territorin, por në Serbinë e ngushtë vlenin disa ligje, në Mal të Zi dhe Bosnjë e Hercegovinë tjera, ndërsa për vendet e “çliruara” (Kosovë dhe Maqedoni) tjera.[85]

Shqiptarët nuk e gëzonin të drejtën e shkollimit as në gjuhën shtetërore serbe. Shqiptarët e besimit islam në Mbretërinë jugosllave do të gëzojnë disa të drejta, siç ishte ekzistimi i mektebeve ibtidaije, çështja e vakëfeve, zgjedhja e prijësit fetar, pastaj në sferën juridike statusi personal dhe familjar (kurorëzimi dhe tra-shëgimia) do të trajtohen nëpër muftini, ndërsa prej vitit 1929 do të themelohen edhe gjykatat e Sheriatit për këtë qëllim. Realizimin e këtyre të drejtave pushteti do ta zvaritë në mënyra të ndryshme, ndërsa ndonjëherë edhe do t’i instrumentalizojë për qëllime të veta.

Mirëpo, në disa raste edhe vetë muslimanët nuk i realizonin edhe ato të drejta të garantuara që i gëzonin për shumë shkaqe. U shmangeshin gjykatave të Sheri-atit për shkak të paditurisë së përgjithshme dhe mësimit tradicional të Islamit. Edhe lidhja e ngushtë ndërmjet jurisprudencës dhe fesë ka shkaktuar që shumica e njerëzve të rëndomtë mos kenë njohuri për rëndësinë juridike të disa rregullave dhe institucioneve të Sheriatit.[86]

Janë praktikuar disa zakone fisnore paraislame gjoja se kanë mbështetje edhe në Sheriat. Për shembull, në vend të mehrit është praktikuar marrja e nderit në Maqedoni dhe Kosovë. Është zakon që i fejuari, në fakt familja e tij, me rastin e martesës u paguan prindërve të vajzës një shumë të hollash si mbulesë për harxhimet e dasmës. Pasi që prindërit një pjesë të këtyre të hollave i kanë mbajtur për veti, kjo i ka ngjarë zakonit të vjetër kur është blerë gruaja. Gjykatësit e Sheriatit dhe Bashkësia Islame e kanë luftuar këtë dukuri duke shpjeguar se kjo është antiislame, por pa sukses.[87]

Në disa raste muslimanët më me ëndje i kanë mbrojtur format tradicionale islame se sa rregullat e Sheriatit. Në disa vende më e rëndësishme ka qenë duaja e dhëndërit që bëhet në fund të dasmës se sa lidhja e kurorës para organit gjegjës.[88]

Shpesh botëkuptimet patriarkale dhe traditat kanë pamundësuar praktikimin e të drejtës së Sheriatit në ato fusha ku gruaja është favorizuar. Te muslimanët (shqiptar – B.I.) të Maqedonisë për shkak të ndikimit të mesit, gratë muslimane shumë pak i kanë shfrytëzuar të drejtat e veta dhe shumë shpesh kanë ngritur dorë nga trashëgimia.[89] Shpesh edhe vetë prindërit ua pamundësonin trashëgiminë. Kështu pasi që e drejta trashëgimore ka qenë nën jurisdikcionin e gjykatave të Sheriatit të cilat trashëgimtarëve femra ua jepnin pjesën që u takon, prindërit për së gjalli ua dhuronin pasurinë fëmijëve meshkuj, ndërsa çështja e dhuratave ishte nën juridikcionin e gjykatave qytetare dhe kështu pamundësoheshin trashëgimtarët femra të marrin pjesën e tyre.[90]

Edhe pas vitit 1912 pushteti serbo-jugosllav do t’i lejojë të funksionojnë sibjan mektebet në kuadër të Bashkësisë Islame që ekzistonin gjatë Perandorisë Osmane, e që luanin rolin e çerdheve parashkollore, ndërsa tash do të jenë si zëvendësim për shkollat fillore qytetare.[91] Këto shkolla ishin pranë xhamive, kurse mësimdhënës ishin hoxhallarët. Këtu kryesisht mësohej feja. Nuk kishin orar të caktuar, punonin me programe të vjetëruara dhe ishin larg standardeve dhe kualitetit të shkollave fillore.

Ndërsa në shkollat fillore serbe deri më 1929 numri i nxënësve shqiptar do të jetë simbolik. Kur fillojnë të themelohen shkolla fillore në vendbanimet e pastra shqiptare, sistemi edukativo-arsimor vehet në shërbim të zhvillimit të unitarizmit jugosllav, ku zma-dhohej “atdheu i përbashkët” si dhe rregullimi shtetëror, shtëpia e mbretit dhe besimi në karagjorgjevi-qët.[92] Mësues në këto shkolla caktoheshin mësuesit e dënuar të Shumadisë si dhe priftërinj dhe oficerë të pensionuar.[93] Do të jenë shumë të ashpër ndaj nxënësve, nuk do t’i lejojnë as në mes vete të flasin shqip dhe për parregullsi të vogla do t’i ndëshkojnë me rahje brutale, sa që si pasojë ka pasur raste kur nxënësit edhe kanë vdekur.[94]

Bindje intime e këtij pushteti ishte se ky popull sa më i pashkolluar të jetë aq më lehtë është të sundohet.[95]

Në fushën e arsimit fetar mund të themi se këto sibjan mektebe në masë të konsiderueshme i kanë plotësuar nevojat për njohjen e fëmijëve me mësimet themelore të Islamit, por medresetë të cilat kanë përgatitur kuadro për të udhëhequr jetën fetare, kanë qenë nën nivelin e kohës. Lëndët natyrore-filozofike nuk mësoheshin, ndërsa të gjitha lëndët fetare ua mësonte një ose dy muderizë.[96] Dhe çka është më anakronike, në këto medrese nuk mësohej shkrimi.[97]

RSS per kategorine Lajme Shfletuesi i Kur'anit

  • RSS per kategorine Lajme