Mekanizmi më i fuqishëm mbrojtës i identitetit tonë është organizimi brenda kategorisë së ummetit

VEPRA. A do të mund të na thoshit në fillim diç më tepër per veten tuaj?



M. Krasniqi: Jam i lindur më 25 tetor 1955, në një fshat të rrethit të Prishtinës, Breznicë. Atje kam kryer shkollën fillore, më pastaj shkollën e mesme të mjekësisë e kam kryer në Prishtinë, më vonë kam vazhduar studimet në degën e Letërsisë Shqipe në Fakultetin e Filologjisë në Prishtinë, ku edhe kam magjistruar në vitin 1988. Momentalisht jam doktorant pranë këtij fakulteti me tezën e disertacionit “Soneti në poezinë shqipe”. Që nga mosha e hershme jam marrë me krijimtari letrare dhe deri tash kam botuar 17 vepra letrare, prej të cilave dy janë më pak publicistike. Në fillim kam shkruar poezi, pastaj një kohë më të gjatë merrem intensivisht edhe me dramaturgji, po ashtu edhe me prozë, eseistikë, studimet e letërsisë dhe publicistikë. Këto janë fushat që pak a shumë çuditërisht te unë janë kombinuar. Aktualisht jam anëtar i Bordit të drejtorëve të Radiotelevizionit të Kosovës, që faktikisht është organ mbikëqyrës i këtij institucioni medial, transmetues publik, po ashtu jam bashkëpunëtor i radios “Evropa e lirë”, redaksia në gjuhën shqipe, dhe jam ligjërues i lëndës sociologji e letërsisë në Fakultetin e Filologjisë, degën e Letërsisë Shqipe në Prishtinë.



VEPRA: Në Shkup jeni me ftesë të Forumit Rinor Islam si ligjërues në tribunën shkencore me temë “Identiteti shqiptar para sfidave”. Në këtë tribunë ju këtë çështje e elaboruat gjerësisht. Çfarë do të thonit për lexuesit tanë në këtë pikëpamje dhe cila është përshtypja juaj e parë pas kësaj vizite që ju po ia bëni Shkupit?

M. Krasniqi: E para, jam i impresionuar me prezencën aq të madhe të publikut në tribunën që u organizua mbrëmë dhe kjo është një dëshmi se ka një organizim serioz të Forumit Rinor Islam, i cili me organizimin e vet ka mbërritur të mbledh numër aq të madh të pjesëmarrësve, në kohë kur zakonisht njerëzit kanë plot punë dhe angazhime të tjera, por kjo është shenjë e një organizimi të mirë. Pa dyshim që në këtë organizim të mirë dhe në këtë seriozitet bjen edhe vetë formulimi i temës, ide që në vetvete implikon seriozitet, sepse çështja e identitetit kombëtar shqiptar dhe sfidat që janë para këtij identiteti janë shumë serioze, me të cilën janë të preokupuar pa dyshim të gjithë njerëzit në forma të ndryshme, e sigurisht veçmas specialistët, intelektualët, njerëzit që pak a shumë merren me çështjen e ideve, me disenjimin e projekteve lidhur me çështjen e identitetit dhe problemeve që shfaqen. Me një fjalë, jam shumë i kënaqur me këtë organizim, me këtë pritje që na u bë, me interesimin e publikut dhe uroj që forma të tilla të aktivitetit të ketë edhe në të ardhmen nga Forumi Rinor Islam, në mënyrë që dialogu të zgjerohet, në mënyrë që ne të mendojmë më shumë për problemet me të cilat ballafaqohet identiteti ynë dhe jeta jonë, dhe ashtu në një interaksion dhe me një komunikim të ndërsjellë rreth gjendjeve të ecim drejt zgjidhjes sa më të mirë të së ardhmes sonë.

VEPRA: Në pika të shkurtra, a mund të na thoni disa nga sfidat më të mëdha me të cilat u ballafaqua dhe po ballafaqohet identiteti ynë në trevat mbarëshqiptare?

M. Krasniqi: Përveç faktorëve të jashtëm që kanë pasur një rol jashtëzakonisht të madh në fatkeqësitë tona historike, e që janë të njohur si faktorë, duke përfshirë pushtuesit e huaj, duke përfshirë disa nga fqinjët tanë agresiv dhe armiqësor, përveç gjeopolitikave rajonale të cilat shumë herë kanë qenë të pafavorshme për vetë faktet tona historike, pa dyshim se njëri nga faktorët kyç të vështirësive dhe padrejtësive që na kanë rënë mbi krye shumë herë ka të bëjë me vetë organizimin tonë, me vetë strukturat sociale të shoqërisë shqiptare dhe me vetë mënyrat tona të sjelljes. Kësaj radhe do të shmang analizën lidhur me faktorët e jashtëm, bashkëpushtuesit, fqinjët agresivë, rivalitetet e fuqive të mëdha në hapësirat ballkanike, sepse këto janë gjëra për të cilat megjithatë publiku ka sigurisht edhe njohuri më shumë. Kësaj radhe do të fokusohesha në disa probleme që në fakt mbrëmë i skicova në tribunë, e që kanë të bëjnë me atë që quhet armiku i brendshëm i shqiptarëve, që do të thotë vetvetja. Defektet në strukturat sociale të shqiptarëve, në mentalitetet shqiptare, janë sigurisht si pasojë edhe e pushtimeve të gjata të cilat kanë bërë që njeriu shqiptar në përpjekjet e tij për mbijetesë të adaptohet përmes formave të ndryshme që janë edhe problematike, për të mos thënë edhe imorale, siç kanë qenë domethënë prirja drejt mashtrimit, relativizimit moral, mercenarizmit dhe disa forma të veprimit të cilat në fakt moralisht gjithmonë janë të kontestueshme. Me një fjalë, individi, njeriu shqiptar, në një periudhë të gjatë praktikisht nuk është preokupuar shumë me vlerat e vetvetes të cilat në fakt burojnë nga vetë natyra, faktikisht e dhënë e njeriut si krijesë e zgjedhur prej Krijuesit të vet, por më shumë ky tip njeriu ka qenë i preokupuar me përfitime nga sfera materiale e jetës, duke i dhënë prioritet kësaj ane të jetës, dhe kjo ka krijuar njëfarë çekuilibrimi edhe moral edhe psikologjik të këtij tipi të njeriut. Sigurisht që ky nuk është ndoshta tipi dominues i njeriut shqiptar, por është tipi që është shumë agresiv dhe tipi që prodhon konfliktualitet dhe energji negative në bashkësinë shqiptare. Po ashtu, për mendimin tim, një problem i madh është çështja e familjes në shoqërinë shqiptare, sepse nën presionet e shoqërive dhe shteteve fqinje, që në fakt vijnë nga provinienca tjera të qytetërimeve, pak a shumë është ndikuar që familja e mirëfilltë shqiptare, siç është familja e bazuar në parimet islame, në një farë mënyre i është nënshtruar rrezikut të shpërbërjes si e tillë mbi ato vlera, dhe sot në shoqërinë shqiptare gjithandej, ndoshta me theks të veçantë në Shqipëri, kemi një fenomen të rrezikshëm të shpërbërjes së vlerave të familjes, fenomenet e dhunës në familje, fenomenet tragjike të shkallave enorme të prostitucionit, të narkomanisë, alkoolizmit dhe formave tjera të delikuencës, gjëra këto që janë indikatorë se kjo familje në fakt është në rrezik, prandaj sfidë e shoqërisë shqiptare dhe sfidë e identitetit shqiptar është si të mbrojë identitetin e familjes shqiptare, vlerat e saj morale, vlerat e saj islame, në mënyrë që këto trende negative të shmangen dhe në mënyrë që të fitojmë një dimensionim të ri të familjes shqiptare brenda vlerave stabile që në të kaluarën i ka pasur, por që tash janë rrezikuar. Po ashtu, një aspekt tjetër i problemeve të shoqërisë shqiptare është çështja e nivelit të ulët të arsimimit dhe shkollimit, përkatësisht planprogramet, shkollimi që nuk është adekuat me identitetin tonë islam dhe me idealet e njeriut, që si i tillë, si njeri i besimit islam, për veten e tij dhe shpirtin e tij kërkon që të ketë. Ne kemi jetuar një periudhë të gjatë në regjime komuniste të cilat kanë qenë shumë çfytyruese dhe shumë çnjerëzore, të cilat kanë injektuar ide të mprapshta sipas të cilave nuk ekziston Krijuesi, sipas të cilave nuk ka vlerë prona private, nuk ka vlerë familja, nuk ka vlerë morali, dhe të gjitha këto i nënshtrohen me përparësi një ideologjie ateiste dhe një fiksioni social, ku prap ana materiale, d.m.th. barazia materiale e njerëzve, del në plan të parë. Ne i kemi parë pasojat e kësaj ideologjie të mprapshtë, e cila në fakt dështoi sepse ishte e tillë, e mprapshtë, mirëpo pasojat që u shkaktuan në shoqërinë shqiptare janë relativisht të mëdhaja, veçmas në fushën e shkollimit. Po t’i shikoni planprogramet e fëmijëve shqiptarë, ende në shumicën e tyre, e veçmas në Kosovë, planprogramet janë si vazhdim i asaj ideologjie të vjetër në shumë fusha. Në histori, për shembull, fëmijët tanë ende mësojnë se armiqtë historik të shqiptarëve dalin si aleatë të shqiptarëve dhe aleatët e vërtetë të shqiptarëve ende paraqiten si armiq, kështu që vjen deri te një pamje e deformuar për realitetin historik. Në anën tjetër, në lëndën e biologjisë ende mësohen mësimet e mprapshta të evolucionit darvinist të cilat tek njeriu injektojnë ndjenjën e inferioritetit, ndjenjën e prirjes nga e keqja, sepse vetë ideja që i thuhet njeriut se e ka prejadhjen nga majmuni e bën njeriun e tillë të papërgjegjshëm në esencë dhe në fakt e bën që më shumë të anojë nga e keqja, nga majmunllëku, dhe kështu, në një farë mënyre, shkolla jonë e prodhon agresivitetin në komunikim dhe kriminalitetin. Edhe po ta kishim në rregull familjen, gjë që faktikisht nuk e kemi, një shkollë e tillë do të ndikonte negativisht në formimin e fëmijëve, kështu që, përpos një identitet dhe shoqëri stabile të qëndrueshme, duhet që vlerat ndërmjet individit, familjes, shkollimit, shoqërisë të jenë koherente, d.m.th. të jenë ashtu që qoftë si individ, qoftë brenda familjes, shkollës dhe shoqërisë njeriu të ketë një sistem të vlerave. Kur vlerat e tilla janë të konfrontuara ndërmjet vete, ta zëmë në familje mund ta edukojmë fëmijën me parime islame, në shkollë edukohet sipas parimeve darviniste dhe marksiste, në shoqëri edukohet sipas modeleve të skenave virtuale dhe perverse të Hollywoodit, kështu që ky fëmijë, domethënë me këtë represion psikologjik që ushtrohet mbi botën e tij, duket i hutuar dhe praktikisht shumë prej tyre pastaj, duke mos gjetur zgjidhje të vërteta, zgjedhjen përpiqen ta gjejnë te delikuenca, narkomania, prostitucioni apo forma tjera të sjelljes patologjike. Pra, edhe kjo është një problem i madh, siç janë vetë shoqëritë shqiptare momentalisht problem, në kuptimin se kombi shqiptar është fragmentuar, i ndarë në disa njësi: Shqipëri, Kosovë, Maqedoni, Lugina e Preshevës, shqiptarët e Malit të Zi, d.m.th. nuk ka një komunikim normal të shoqërive shqiptare që do të përbënin një shoqëri ose një bashkësi, me çka një shoqëri e tillë, rrjedhimisht, sigurisht do të ishte më stabile dhe do të ishte më afër që të krijojë identitet të qëndrueshëm dhe koherencë të vlerave. Megjithatë, kështu si jemi, jemi të dobët në secilin nga këto vende dhe për pasojë, duke qenë d.m.th shoqëri të dobëta, jemi shoqëri mbi të cilat presionet që vijnë nga jashtë, qoftë nga fqinjtë agresivë, qoftë nga fuqitë e mëdha për shkak të interesave të tyre gjeopolitke, bëjnë që ne praktikisht të humbim edhe ato elemente të identitetit ose të interesave që ne realisht do të duhej t’i mbronim. Në këtë kontekst pa dyshim se edhe globalizimi, si një projekt ose makroprojekt për këtë lloj të identitetit të brishtë dhe të pastabilizuar, paraqet rreziqet serioze, kjo për arsye se praktikisht kombi shqiptar dhe këto shoqëri të ndara shqiptare nuk kanë mekanizma të fuqishëm mbrojtës kundër globalizmit agresiv dhe duke mos pasur ekonomi të fortë, ushtri, kulturë të stabilizuar dhe rrezistuese ne kemi ardhur në situatë që edhe ato mekanizma mbrojtës, sikur që ka qenë dhe është gjuha shqipe, të jenë nën trysni të madhe, ashtu që sot kemi fenomenin që numër i madh i njerëzve me lehtësi të madhe konvertohen në gjuhë tjera dhe kombe tjera. Fenomeni në Shqipëri është eklatant, ku për shembull me qindra mijëra shqiptarë marrin emra grek dhe për 4-5 vite ata flasin greqisht, d.m.th. shndërrohen në grekofonë, ose të tjerët shkojnë në Itali dhe preferencat menjëherë shkojnë në atë drejtim, ose ta zëmë edhe në Kosovë ka pasur raste absurde që njerëz që duan me çdo kusht ta ruajnë statusin e azileve në Gjermani kanë shkuar deri në pikën më të poshtër që të regjistrohen si ashkali ose si rusë për ta ruajtur këtë status. Pra, është një inferioritet që po krijohet në këtë proces dhe nëse nuk bëhen përpjekje që të krijohen mekanizma mbrojtës, kjo mund të rrezikojë kombin tonë.

Për mendimin tim, mekanizmi mbrojtës më i fuqishëm kundër krejt këtyre tendencave, defekteve në organizimin social, kulturor dhe politik shqiptar, është organizimi brenda kategorisë së Ummetit, sepse kjo është dëshmuar se është kategoria më e qëndrueshme, pra një organizim brenda Ummetit islam ku nuk mungon identiteti, ku nuk mungon solidariteti i brendshëm, ku nuk mungon aktivizmi social në kuptim të ndihmës së ndërsjellë, ku nuk mungon kthjelltësia mendore. Të gjitha këto vlera do të ishin ato që do të bënin një digë të fuqishme për ruajtjen e identitetit tonë edhe fetar edhe kombëtar.

VEPRA: Ju si intelektual nuk ngurroni aspak të flisni mbi identitetin islam dhe që kombin shqiptar ta lidhni me këtë identitet. Edhe në tribunën e mbrëmshme u përmend, fatkeqësisht, inferioriteti i intelegjencisë shqiptare në këtë drejtim dhe kompleksi i vlerës së ulët, dhe përderisa ju po flisni hapur rreth kësaj, shumë intelektualë, kolegë tuaj, kanë një aversion ose një qëndrim krejt të kundërt rreth kësaj që ju po diskutoni. Pse po ndodh kjo me intelegjencinë shqiptarë, a nuk e ka kuptuar ajo thelbin e kësaj feje, apo ka ndonjë interes të ulët në këtë qëndrim të sajin, apo është në pyetje diç tjetër?

M. Krasniqi: Në rend të parë është pasojë e shkollimit të mprapshtë të cilin e përmendëm më parë. Ka gjenerata të tëra të njerëzve dhe të intelektualëve që janë formuar brenda atyre doktrinave dhe ideologjive të cilat kanë krijuar një pamje të deformuar për realitetin dhe për botën në përgjithësi, kështu që njëri nga aspektet është ky. Në një periudhë ka pasur elemente të përfitimit konkret, material, nga një përcaktim i tillë, si për shembull në kuptimin që të jeshë komunist do të thoshte të keshë privilegje në punësim, në gjëra tjera, kështu që edhe ky element pa dyshim që ka qenë i pranishëm. Në anën tjetër, në shoqërinë tonë është e pranishme një ide, që në fakt është plotësisht e pavërtetë, se gjoja ne duhet të marrim njëfarë kriptoislami, d.m.th. Islam të fshehtë, për shkak se Evropa nuk e don Islamin dhe meqë ne kemi disa interesa që ata duhet të na ndihmojnë, ne duhet të mbahemi fshehtë. Kjo është edhe absurde dhe në fakt edhe cinike. Është absurde për shkak se në jetën njerëzore, në gjithësi dhe gjithkund, më i madhi dhe absoluti është Krijuesi, është Zoti dhe jo fuqitë e mëdha, nuk është Evropa, por njeriu është i obliguar në rend të parë para Zotit, Atij i jep llogari për punët e veta dhe në fakt vetëm prej Tij mund të merr fuqinë që të rimëkëmbet dhe që të riforcohet. Por ky mentalitet fatkeqësisht funksionon te një pjesë e intelektualëve, që gjoja këtë nuk duhet ta bëjmë të madhe, ne mund të themi se jemi muslimanë, por vetëm në mesin tonë. Kurse kjo është hipokrizi. E vërteta është që shqiptarët, duke mbetur kombi më i varfër i Evropës, duhet të analizojnë pse kanë ngelur kështu dhe kur ka filluar kjo; shqiptarët nuk kanë qenë kombi më i dobët i Evropës, për shembull, në shekujt 17, 18 dhe 19. Është e kundërta, kanë qenë komb shumë i fortë, komb që ka participuar fuqimisht në perandorinë më të madhe të kohës, në nivelet e ekonomisë, politikës, ushtrisë, diplomacisë, d.m.th. ka qenë një komb i organizuar dhe i fuqishëm i cili ka diktuar ritmin e zhvillimeve politike jo vetëm në rajon, por edhe në përmasa më të mëdha. Në atë kohë pikërisht shqiptarët kanë qenë të identifikuar plotësisht si muslimanë. Pas ndarjes dhe pas shpalljes së pavarësisë dhe pas copëtimit të trojeve shqiptare, kur pikërisht ky identitet islam fillon të zbehet dhe të fshehet, fillon edhe dobësimi maksimal i shqiptarëve. Po nëse dikush ka faj për këtë dobësim, ka pikërisht shmangia nga Islami, kështu që argumenteve të kësaj natyre nuk u qëndrojnë kritikat që eventualisht bëhen në këtë drejtim.

Besoj se në të ardhmen këto qëndrime, e që janë të pavërteta, gradualisht do të zbehen edhe për faktin se gjeneratat që janë më shumë të indoktrinuara me ide të këtilla ateiste dhe antiislame pak a shumë po dalin nga skena e realitetit politik, kulturor, intelektual edhe për shkak të moshës së tyre, kështu që kjo hapësirë, Insha’All-llah, do të mbushet me njerëz që nuk kanë kompleks inferioriteti, e që në fakt nuk kanë arsye të kenë kompleks inferioriteti ndaj Islamit, që është e drejta e parevokueshme, është alternativa absolute e përparimit, e progresit, e humanitetit dhe kjo është vërtetuar edhe në praktikë dhe kjo mund të vërtetohet gjithmonë. Për të qenë një intelektual modern, për të qenë një ekspert i mirë në cilëndo fushë, pa dyshim se Islami vetëm se do të ndihmojë e nuk do të pengojë askend.

VEPRA: Fatkeqësisht, ju përmendët bindjen që ekziston në kokat e disa njerëzve tanë se Evropa dhe SHBA-të vështirë do të na pranojnë nëse jemi me identitet islam. Në këtë drejtim, mos është në frymën e lajthitjes para botës perëndimore edhe tentimi për një krishterim të fshehtë apo të hapur të popullatës kosovare dhe sa kësaj do t’i kontribuonte ndërtimi i Katedrales që po flitet se do të ndërtohet në Prishtinë, e cila Katedrale, sipas gjendjes faktike, po u dedikohet muslimanëve shqiptarë të Kosovës?

M. Krasniqi: Unë mendoj se problemi kryesor është dykuptimësia e mesazheve që i japim vetë ne, d.m.th. dykuptimësia që ne e japim, përkatësisht relativizimi që ne vet ia bëjmë identitetit tonë fetar i inkurajon kundërshtarët e Islamit që të jenë më të trimëruar në përpjekjet e tyre në dobësimin e identitetit tonë islam. Po të ishim më të vendosur në këtë pikë dhe po të mos pranonin negocimin e saj prej kurrkujt, jam i bindur se askush nuk do të merrte guximin që të shtronte si çështje gjëra të tilla absurde, se gjoja shqiptarët duhet të konvertohen ose të marrin forma të tjera të identiteteve. Pra, e kanë gjetë një terren të përshtatshëm për shkak të atyre faktorëve që i përmendëm, e që janë si defekte në organizimin tonë social, në organizimin tonë kombëtar dhe fetar, kështu që inkurajohen që t’i rrisin presionet për fshirjen e këtij identiteti. E vërteta është se Evropa tradicionalisht është antiislame, nuk është prej sot, është prej kohës së kryqëzatave e këndej, dhe ritmin këtij disponimi antiislam në Evropë ia jep zakonisht e djathta ekstreme e cila gjithmonë është e lidhur me kishën, rrënjët i ka prej saj, dhe e cila në fakt përpiqet të lansojë idenë se Evropa është vetëm krishtere dhe nuk pranon asgjë tjetër. Por ka një rast indikativ i cili mund të na shërbejë si shembull dhe si motivim, p.sh. Turqia. Turqia është shtet musliman, mirëpo është anëtare e NATO-s dhe askush nuk mundet e as nuk guxon të kërkojë nga Turqia që ta ndërrojë identitetin e muslimanëve. Kjo është kështu për arsye se Turqia është një shtet që është faktorizuar, d.m.th. është një shtet, një komb i fortë, i fuqishëm dhe i cili mbërrin që identitetin e vet ta bëjë si fakt të kryer për të tjerët, nuk e bën të negocueshëm. Pati përpjekje para disa viteve me rrëzimin e një qeverie proislamike, u bë eksperiment me një qeveri provizore, por në zgjedhje prap fituan njerëzit që vinin prej të njëjtës prejardhje. U munduan që ta pengojnë këtë proces, por sot është një fakt i kryer që Turqia ka qeveri çfarë e ka dashur vetë populli dhe askush më nuk mund të shtrojë kushte para kombit turk lidhur me identitetin e tij fetar. Mendoj se ky është shembull që ne duhet ta ndjekim në mënyrë që ta forcojmë identitetin tonë dhe pastaj të tjerëve absolutisht s’kemi se çfarë t’u lëmë që të merren me të. Sa i përket Katedrales, në parim është e njohur toleranca islame që reflekton edhe në drejtim të feve tjera, besimeve tjera dhe kjo është provuar me shekuj në vetë shtetin islam, prej shtetit të parë përmes Perandorisë Osmane. Nga kjo pikëpamje parimore nuk ka pse ndryshon asgjë në tolerancën tonë ndaj feve tjera dhe nga kjo pikëpamje secili komunitet fetar ka të drejtë të ketë objektet e veta të kultit, të besimit, mirëpo ato duhet të jenë konform me nevojat e tyre reale dhe duhet të jenë të atilla që mos të shndërrohen në provokacion për të tjerët. Pikërisht rasti i idesë për Katedralen e Prishtinës nuk i përmbush këto dy kritere, e para ajo nuk është nevojë reale e besimtarëve katolikë në Prishtinë, për shkak se ata paraqesin një numër jashtëzakonisht të vogël të njerëzve dhe në fakt kanë objekte të cilat edhe ashtu kurrë nuk i mbushin, dhe e dyta, lokacioni që është zgjedhur për të në fakt përmban një provokacion për shumicën muslimane, shumicën shqiptare në esencë, për shkak se aty ku ata ku duan të ngrejnë Katedralen ekziston gjimnazi historik i Prishtinës, gjimnazi “Xhevdet Doda”, pra një shkollë që ka nxjerrë me dhjetëra gjenerata nxënësish dhe njerëzit nuk duan që të prishet një shkollë e tillë. Pra, nga kjo pikëpamje është provokacion, e poashtu është provokacion edhe për një arsye tjetër, se kjo nuk ka ardhur si inisiativë e besimtarëve katolikë të Prishtinës, por ka ardhur si inisiativë e kryetarit të Kosovës për kalkulime politike të tij dhe të partisë së tij.

VEPRA: Një kohë bukur të gjatë keni qenë në mënyrë aktive i inkuadruar edhe në jetën politike, prej së cilës u larguat disi në mënyrë demonstrative. Çka ju shtyri për një gjë të tillë dhe si i vlerësoni sot nga këndi politik ngjarjet që po ndodhin në rrafshin politik në Kosovë, përfshirë këtu, në rend të parë, mosmarrëveshjet që ekzistojnë mes politikanëve shqiptarë dhe partive politike shqiptare, madje edhe për çështje madhore, siç ishte fillimi i bisedimeve me palën serbe nën mbikëqyrjen e faktorit ndërkombëtar?

M. Krasniqi: Largimi im nga politika, konkretisht nga Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK) në të cilën kam qenë njëri nga themeluesit e saj, ka qenë i motivuar dhe i shkaktuar ekskluzivisht nga qëndrimi që ka mbajtur kreu i saj, pra kryetari i saj ndaj luftës çlirimtare të popullit shqiptar të Kosovës në vitet 1998-99. Ideja ime në atë kohë ka qenë, meqë ne si LDK përfaqësonim edhe institucionet që ishin në atë kohë, përfaqësonim vullnetin e popullit, ideja ime ka qenë që këto institucione të merrnin përgjegjësi më të madhe në ngjarjet, përkatësisht në udhëheqjen e luftës ose në krijimin e një fronti të përbashkët të luftës, Ushtria Çlirimtare e Kosovës - Institucionet e Kosovës, pra të krijojmë një përfaqësi unike të udhëheqjes së luftës. Fatkeqësisht ato ide nuk fituan, me gjithë përpjekjet që u bënë prej meje dhe një grupi njerëzish, dhe kur kjo nuk ndodhi, unë faktikisht e pashë veten jashtë asaj strukture, për arsye se isha i bindur se në aspektin historik kjo nuk mund të arsyetohet, aq më tepër që ngjarjet e vërtetuan këtë me spastrimin etnik, me dëbimin e mbi 800.000 njerëzve, me viktimat e panumërta të civilëve, me shkatërrimet absolutisht të paimagjinueshme materiale. Këto përmasa ndodhën për arsye se ne nuk e aktivizuam potencialin politik dhe ushtarak që potencialisht ishte në dispozicion. Ky ishte shkaku pse unë bëra lëvizjen që bëra dhe sot jam shumë i lumtur se jam shmangur nga politika dhe i jam kthyer punës sime profesionale, në rend të parë si shkrimtar, e natyrisht edhe si analist politik dhe si pedagog. Sa u përket përçarjeve që ekzistojnë në skenën politike shqiptare në të gjitha njësitë shqiptare, pa përjashtim, ku më shumë e ku më pak, në rend të parë mendoj se janë pasoja e atyre defekteve në organizimin social dhe moral që përmendëm më herët, d.m.th. ka ardhur deri te një degradim i përgjithshëm i jetës sonë dhe si pasojë e kësaj, në fakt, kemi si rezultat edhe një elitë politike të tillë çfarë e kemi, e cila në të shumtën e rasteve, jogjithmonë dhe jo të gjithë, më shumë u kushton përparësi interesave personale, interesave klanore dhe partiake se interesave kombëtare dhe interesave reale të qytetarëve. Përçarjet që ekzistojnë, për të cilat më me njohuri mund të flas për Kosovën, kanë bërë që Kosova në këtë rast të defaktorizohet me administratën civile ndërkombëtare, ashtu që edhe pas katër vjetësh institucionet kosovare praktikisht nuk kanë kurrfarë kompetencash reale të pushtetit në Kosovë. I gjithë pushteti është i koncentruar në duart e administratës ndërkombëtare, ndërsa nevojat e qytetarëve janë me të vërtetë të mëdha, ndërsa kjo administratë ndërkombëtare është shumë e pandjeshme ndaj këtyre nevojave të qytetarëve. Prandaj këto përçarje shkaktojnë thjesht degradimin e jetës së përditshme të qytetarëve. Në anën tjetër këto përçarje i kanë inkurajuar edhe forcat që janë kundër pavarësisë së Kosovës që ta shfrytëzojnë këtë gjendje të përçarjes në mënyrë që eventualisht ta shmangin projektin e pavarësisë së Kosovës. Me një fjalë, përçarja është, në rrethanat në të cilat jemi, armiku kryesor që mund të rrezikojë të ardhmen e Kosovës. Por sindrome të kësaj natyre ka pa dyshim edhe në njësitë tjera. Në Shqipëri, për shembull, tash po shohim një luftë të ashpër, çuditërisht iracionale, brenda partisë në pushtet, Partisë Socialiste, e cila është shndërruar në një luftë ku pothuajse të gjithë janë kundër të gjithëve. Dhe kjo pa dyshim ndikon në ngecjen e reformave, ndikon në efikasitetin e shtetit për të mposhtur krimin e organizuar, trafikun dhe forma tjera të krimit.

Këto gjëra për të cilat tash po flasim dhe po i identifikojmë janë vërtetë probleme të mëdha për shoqërinë shqiptare, por të cilat në esencë kanë vetëm një shans që të shmangen, shansi është që qytetarët, votuesit të vetëdijësohen më shumë, të mbajnë në mend veprimet e mbrapshta të politikanëve të tyre dhe kur të vijë koha për zgjedhje të mos i votojnë ata që kanë manifestuar imoralitet, prirje për bashkëpunim me krimin, që kanë manifestuar hipokrizi politike, demagogji, ata që nuk kanë punuar sinqerisht për popullin, por të ndihmojnë që të vijnë në shprehje politikanë të ndershëm, të moralshëm, të cilët më shumë i kushtojnë kohë dhe punë interesave të qytetarëve.

VEPRA: Ju përmendët UNMIK-un dhe faktorin ndërkombëtar. Kohëve të fundit sikur jemi dëshmitarë të humbjes graduale të rolit të shpëtimtarit të cilin faktori ndërkombëtar e ka pasur në fillim me intervenimin në Kosovë. Kjo në rend të parë shihet si pasojë e ingerencave të pamjaftueshme të strukturave vendore dhe për shkak të politikës që po udhëhiqet nga ky faktor ndaj ish-eprorëve dhe ushtarëve të UÇK-së. Çka mendoni, deri ku mund të eskalojë kjo situatë?

M. Krasniqi: Mendoj se roli i UNMIK-ut praktikisht po konsumohet me shpejtësi të madhe dhe shpëtimi prej kësaj situate është bartja sa më shpejtë që është e mundshme e kompetencave te administrata e vendit, d.m.th. te qeveria dhe institucionet tjera të Kosovës. Nëse kjo nuk ndodh, llogaris se mund të rriten tensionet ndërmjet këtyre institucioneve dhe UNMIK-ut, dhe në anën tjetër mund të rritet edhe pakënaqësia e qytetarëve me administratën civile ndërkombëtare, e cila për katër vjet me të vërtetë nuk i ka zgjedhur disa prej problemeve themelore të shoqërisë shqiptare. Në rend të parë nuk ka zgjedh asgjë në aspektin e konsolidimit të ekonomisë, në aspektin e punësimit të njerëzve, pastaj në konsolidimin e ndërmarrjeve publike, siç është p.sh. Korporata Energjetike e Kosovës, Telekomi dhe fushat tjera. Me një fjalë, kjo administratë ka dështuar në ato fusha të cilat drejtpërdrejtë kanë të bëjnë me interesat e përditshme të qytetarëve të Kosovës, kështu që në këtë drejtim gjendja po shkon drejt një frustrimi të madh të qytetarëve. Para disa ditëve, për shembull, në Prishtinë ka pasur protesta të organizuara nga një parti dhe disa asociacione të tjera, e që në fakt manifestojnë pakënaqësinë me UNMIK-un. Por, në anën tjetër, kemi të bëjmë edhe me një fenomen që administrata e vendit, d.m.th. Qeveria, Kuvendi, përveç deklaratave publike dhe efekteve mediale me të vërtetë deri tash nuk kanë treguar ndonjë vendosmëri të madhe që ato kompetenca që i kanë t’i kryejnë me përgjegjësi të madhe dhe ashtu të dëshmojnë aftësinë e tyre në qeverisje. Është e dhimbshme se një pjesë e madhe e kësaj administrate është krijuar mbi bazën e nepotizmit, mbi bazën e farefisnisë dhe përkatësive partiake, pra po krijohet një administratë jokompetente dhe po krijohet një administratë që është mjaft e korruptuar, kështu që fajtor për këtë tejzgjatje të mandatit të koncentruar të UNMIK-ut janë vetë burokratët e UNMIK-ut që kanë interesa që kjo të vazhdojë, por pa dyshim janë edhe vetë institucionet vendore të Kosovës të cilat praktikisht këtë situatë të pushtetit të dyjëzuar e kanë shfrytëzuar për përfitime personale-materiale, për përfitime partiake dhe nuk kanë dhënë një dëshmi të prekshme, të fortë se janë të përkushtuar shumë për të zgjedhur problemet e qytetarëve.

VEPRA: Dhe krejt në fund z. Milazim, jemi në muajin e bekuar të Ramazanit, si po e përjetoni ju këtë muaj personalisht dhe çfarë mund të na thoni për qëndrimin e shtresave të ndryshme të popullatës kosovare ndaj këtij muaji të bekuar, a po hetohen gjurmët e Ramazanit në mesin e inteligjencës kosovare apo jo?

M. Krasniqi: Unë për vete po ndihem jashtëzakonisht mirë, sepse është muaji i cili na ndihmon që të jemi më shumë të koncentruar në adhurim të All-llahut të Madhërishëm, që të jemi sa më solidar me njëri-tjetrin, që praktikisht të manifestojmë më shumë dhembshuri dhe më shumë dashuri për njëri-tjetrin, kështu që nga kjo pikëpamje jam me disponim jashtëzakonisht të mirë dhe me kondicion shumë të mirë edhe të punës. Sa i përket faktit se sa po hetohet ky muaj i bekuar në Kosovë, varet prej vendi në vend, në disa qytete për shembull atmosfera në muajin e Ramazanit është shumë më e mirë, më shumë vërehet, shndërrohet në një lloj organizimi festiv, por falë Zotit që edhe në qytetet tjera ka një ngritje. Konkretisht në Prishtinë unë vërej një rritje numrit të njerëzve që agjërojnë, vërej te studentët e mi, vërej te fëmijët e mi, te shokët dhe shoqet e tyre. Me një fjalë, tek rinia po ndodh një zgjim islam, te një pjesë e saj, ndërsa tek elita më e moshuar politike dhe intelektuale vazhdon mentaliteti i vjetër komunist deri në nivelin e cinizmit vullgar, ku për shembull patëm rastin të shohim se si në një mbledhje të Kuvendit të Kosovës kryetari dhe shumica e deputetëve kishin përpara vetes shishet me ujë mineral, e që në fakt paraqet një cinizëm vullgar, sepse 90% e atyre që i shikojnë ato seanca janë muslimanë, shumica prej tyre edhe agjërueshëm. Pra, pak a shumë gjendja është e dyjëzuar, në një anë ka një rritje të besimtarëve, të atyre që agjërojnë, kurse, në anën tjetër, një pjesë e madhe e elitës politike dhe intelektuale, fatkeqësisht, vazhdon të tregohet e pandjeshme ndaj kësaj, por në fund të fundit tregohet e pandjeshme për fatkeqësinë e vet.

VEPRA: A keni diç të shtoni për fund?

M. Krasniqi: Krejt çka mund të shtoj është që t’ju falënderoj për ftesën, organizimin e mirë që keni bërë, t’ju dëshiroj punë të sukseshme edhe në të ardhmen, kjo me të vërtetë është dëshirë e imja dhe në rend të parë si besimtar, sepse nëse mbërrijmë të kemi institucione të qëndrueshme dhe efikase, atëherë pa dyshim se do të jemi më efikas në afirmimin dhe në forcimin e fjalës së All-llahut të Madhërishëm. http://myweb.tiscali.co.uk/kosovo/milazim/intervista_islame.html





Milazim Krasniqi

“Një kulturë vitale e fuqishme dhe e hapur duhet të ketë forcën që të diskutojë jo me idenë për të prodhuár armiq të rinj, jo me idenë për të ndëshkuar por me idenë të krijohet një prag poshtë të cilit të mos binte letërsia jonë, të mos përsëriten më raste apo përvoja të tilla negative në letërsinë shqiptare”

Milazim Krasniqi, ky shqiptar prej Kosove, shkruan ashpër për liderat burra të politikës shqiptarë, të cilët shprishën historinë që nga rrënja. E përkthyer ndryshe, një frakturë në histori, ja nga psikoza, ja nga fatet, ja nga karakteri që ka shoqëruar gjithnjë shqiptarët. Edhe vetë ai është një rast i dramës që shkruan, ku në të fundit ka zgjedhur “Rulet ruse për Ali Pashën”, që është promvuar disa ditë më parë në Tiranë. Është një politikan, me ideale të parealizuar, i zhgënjyer por një intelektual më zë të fortë për çlirimin e mendimit nga provincializmi që ka zënë prej fyti strukturat e vjetra si në Shqipëri dhe Kosovë. Por, gazepi i shqiptarëve sipas Krasniqit është ora e mbetur pezull e mendimit shqiptar. Kërkon me mjaft ashpërsi të hapen dosjet e shkrimtarëve që krijuan në vitet e diktaturës jo për të krijuar armiq të rinj por që historia të mos përsëritet.

Besimi i tij i vetëm mbetet avangarda, kjo lëvizje e re letrare që është shfaqur në Shqipëri në vitet ’90, që përfaqësohet më emra të rinj por me pesimizëm shikon nga Kosova.

Duke u nisur nga vepra juaj, marr shkas për t’ju drejtuar pyetjen në lidhje me reduksionin Iliri-Arbëri-Shqipëri, emërtime që janë transformuar deri në ditët e sotme. Pse ka ndodhur, sipas jush, ky proces etimologjik, duke u nisur nga fakti që ju besoni se diku është shprishur historia jonë, e si rrjedhojë, ç’është kjo frakturë në veprën tuaj të sapopromovuar.

Populli shqiptar pa dyshim që është një nga popujt më të vjetër të Ballkanit e të Evropës. Kjo është konfirmuar nga rezultatet e gërmimeve arkeologjike, nga të dhënat historike të autorëve të vjetër antikë, është konfirmuar dhe konfirmohet për ditë e më shumë nga pikëpamja linguistike, nga përkatësia gjeografike etj. Pra, ka një varg faktorësh, që e thonë gjithnjë të njëjtën gjë, që populli shqiptar ka qenë një popull autokton në Ballkan dhe në këto hapësira ka jetuar në mijëvjeçar të tërë. Problemi është që ky popull, ky komunitet nëpër periudha historike, siç thotë dhe Eqerem Çabej, ka pësuar një reduksion mbi shqiptarët, mbi ilirët dhe arbërit.

Vazhdimisht ka ushtruar trysni principi i reduksionit dmth., i ngushtimit të hapësirës jetësore të tyre dhe konform kësaj. Sigurisht që kjo ka ardhur nga një shkak, nga presionet që kanë ushtruar pushtuesit e huaj nëpër periudha të ndryshme historike. Padyshim, kur ndalet njeriu dhe e kujton këtë përmasë të trysnive, të pushtuesve, duket si diçka fantastike nga vetë fakti i mbijetesës së popullit shqiptar, me këtë gjuhë, me këtë kulturë, identitet.

Sepse janë së paku 2 mijëvjeçar të identifikuar, në të cilët populli ynë ka pësuar pushtime të gjata romake, bizantine, bullgare, serbe, otomane për të ardhur deri në kohën tonë. Dhe të gjitha këto kanë shkaktuar pa dyshim fraktura të mëdha në zhvillimin normal, kështu në shumë pjesë të këtij identiteti tonë kombëtar dhe kulturor, ka thyerje të kujtesës ka dhe amnizione të mëdha.

Kjo, veç faktit se populli ynë është nga popujt më të vjetër të Evropës, dhe në anën tjetër ka dokumente të shkruara relativisht vonë dhe për shtetin kombëtar. Ky përpjestim tregon dhe përmasën e këtij fati ters që kemi pasur. Në këtë drejtim është dhe ai proces ndryshimi që shtruat në pyetjen tuaj, për këtë lloj transformimi ilir-arbër-shqiptar. Këto janë transformime që në esencë kanë ruajtur një identitet etnik nacional të njëjtë.

Mirëpo, në kohë të ndryshme, këto transformime nuk mund të argumentohen, si të thuash janë periudha të errta në mungesë dokumentesh. Por, vetë konteksti gjeografik dhe të dhënat gjeografike, të dhënat historike sado të plota të mos ekzistojnë, tregojnë se është fjala për një identitet të njëjtë. Mirëpo, thjesht emërtimet kanë ndërruar. Shumë herë emërtimet e popullit tonë kanë ndërruar dhe sipas pushtuesve. Greket na kanë quajtur arvanitas, turqit arnaut, latinët albanese e kështu me radhë, të cilët kanë ushtruar trysni dhe në kulturën tonë.

Ngul këmbë te fraktura e historisë në triologjinë e dramave që keni shkruar. A mendoni se mungon një analizë psikologjike, në këtë rast në letërsi, për të pozicionuar karakterin individual të liderve politikë, të cilët kanë marrë në dorë fatet e kombit në vite?

Unë përmenda disa zhvillime mbi fatet tona, që vijnë si pasojë e pushtimeve të gjata dhe pushtimeve të egra, të cilat shkaktojnë padyshim pasoja.

Në letërsi mundohem të gjurmoj, ose të zhbiroj, pas këtyre zonave të errëta, atje ku në një farë mënyre mungojnë dokumentet, sepse letërsia mundëson përmes imagjinatës, rikonstruksionit që të krijohen pamje, të cilat nuk mund të dokumentohen. Në fund të fundit, liria e letërsisë është ajo që e mundëson këtë qasje.

Nga gjurmimet, që unë kam bërë në këtë histori, kam konkluduar se thyerja e parë e fateve, të zhvillimit normal të ilirëve ka ndodhur me rënien e mbretërisë së fundit, me rënien e mbretit Gent, kur fillon një pushtim i gjatë romak. Ky futi në hapësirat ilire procesin e romanizimit të popullsisë dhe që rezulton me shpërfytyrimin etnik dhe gjuhësor të një pjese të madhe të kësaj popullsie. Sepse dihet që popullsia ilire ka jetuar që nga lumi Ister përgjatë gjithë rrjedhës së Danubit e deri në Detin e Zi dhe Detin Egje. Kjo është ajo thyerja e parë, që vjen si rezultat i aleancave fatale të gabueshme ilire. Mbreti Gent, si mbreti i fundit, përcaktoi një aleancë më Maqedoninë dhe dihet se Roma fitoi luftrat dhe pasoi periudha e pushtimeve të mëdha. Pastaj vjen një periudhë, deri te polarizimi ndërmjet Romës dhe Kostandinopojës dhe krejt kjo, thyhet në hapësirat shqiptare. Dhe pjesa më e madhe e Arbërisë mbetet në perandorinë bizantine. Pushtimi i gjatë bizantin e la pa identitet kulturor dhe politik vendin tonë. Kështu, kjo është një nga pasojat jashtëzakonisht të mëdha që i takon një periudhe, ku në fakt mungojnë dokumente historike, mungojnë të dhëna për shqiptarët, sepse ishin nënshtruar një procesi drastik të asimilimit. Më pas është një periudhë jashtëzakonisht fatale në historinë tonë, ajo e kryqëzatave. Kur këto kalojnë nëpër territoret shqiptare kanë lënë pas vetes shkatërrime mjaft të mëdha. Kështu që, shumë vështirë ndodhi rimëkëmbja. Pas këtyre erdhi periudha e pushtimeve serbe, e cila veçmas në pjesën veriore, veçmas në Kosovë, pati një ngulim jashtëzakonisht të madh edhe kulturor, me ndërtimin e kishave e manastireve. Edhe kjo ishte e ndërlidhur me pushtimin e Stambollit, nga kryqëzata e katërt, ku një numër i madh i artistëve dhe piktorëve nga Konstadinopoja zbritën në Ballkan.

Kjo është periudha kur psh., kanuni i Caradushanit parashikonte që heretikët, nënkuptoheshin katolikët shqiptarë, do të ndëshkoheshin me hekur të skuqur në ballë, nëse nuk pranonin të asimiloheshin në serb dhe sllav ortodoks. Pra, janë zhvillime që vazhdimisht shkaktojnë tkurrje, asimilime, shfytyrime në kulturë.

Jam munduar t’i hulumtoj për letërsinë dhe letërsia mbetet gjithmonë në fushën e trillimit më shumë, ndërsa faktografinë e përdor si pikënisje. Zakonisht dramat e mia, nuk janë historike si „Monedha e Gentit”, që simbolizon fundin e lirisë; „Rulet për Ali Pashën” dhe „Antigonë e re”, nuk kanë mirëfilli histori. Ato kanë ide për historinë, por më shumë janë krijime që bazohen në ide që përpiqen të rikonstruktojnë atë histori, ato pjesë që janë të dëmtuara.

Pikërisht në këtë aspekt ka pasur polemika për botimet që janë në mes historisë dhe letërsisë - që të mos abuzohet me faktet historike për të bërë letërsi, duke iu dhënë personazheve historikë karakter tjetër nga ç’kemi njohur. Ju si e keni ndërtuar këtë marrëdhënie në veprën tuaj?

Ekziston një ndarje e qartë ndërmjet historisë dhe letërsisë dhe këtë e ka identifikuar qysh në kohën e vet Aristoteli, kur thoshte se historia shkruan ngjarje ashtu si kanë ndodhur, ndërsa poezia, letërsia i përshkruan ashtu si do të duhej të ndodhnin. Ky definim i tij, në kohën tonë mund të perceptohet në variacione të ndryshme. Por kjo ndarje ekziston. Pra, letërsia në asnjë rast nuk mund ta zëvendësojë historinë, as dramat dhe romanet nuk janë historiografi. Nga kjo pikëpamje rrugët ndërmjet historisë dhe letërsisë janë të ndara. Rrjedhimisht letërsia nuk pengon kurrgjë, rezultatet historike, eventualisht mund të ndihmojë në motivimin të historianëve të intensifikojnë studimet e tyre, dhe të jenë më kreativë në interpretimin e fakteve. Sepse letërsia për këtë dallohet për qasjen kreative, dhe kur merr materialet, përmbajtjen nga historia. Prandaj përmenda më herët që dramat e mia nuk janë historike, por marrin disa ide, disa personalitete episode nga historia dhe pastaj përmes interpretimit imagjinar përpiqem që të zbërthej ato personalitete e periudha, duke u munduar të krijoj dhe relacione me kohën aktuale.

Nga zë fill shfytyrimi i identitetit tonë në triologjinë e dramave që keni shkruar, gjë që na ka sjellë atë fërkimin brendakombëtar, të cilat shpesh janë bërë shkak për publicistikën shqiptare?

Duke jetuar për një kohë 2 mijëvjeçare në ndikimin e kulturave dhe qytetërimeve të ndryshme padyshim që kultura jonë dhe kombi ynë ka marrë dhe ka huazuar ndonjëherë në mënyrë të dhunshme dhe ndonjëherë në mënyrë të natyrshme, shumë e shumë nga këto elemente të këtyre qytetërimeve që kanë përshkruar hapësirat ballkanike dhe evropiane.

Shkencës i mbetet që të provojë saktësisht se, cila ka qenë shkalla e ndikimit të qytetërimit antik grek mbi kulturën tonë për faktin se shqiptarët dhe grekët kanë jetuar në fqinjësi, vetë fakti i rrjetit të amfiteatreve antike në tokat shqiptare tregon për një ndërlidhje, ose ndikim, ose dhe përkim të këtyre qytetërimeve, sikundër mbetet që të shikohet përmasa e ndikimit të qytetërimit bizantin. Kjo duket veçmas në fushë të pikturës dhe muzikës. Normalisht që një shtresë e këtyre ndikimeve është mjaft evidente dhe nga qytetërimi islam, që ka ekzistuar në hapësirat shqiptare në pesë shekuj, që nga poezia shqipe me alfabet arab e deri tek arkitektura e kuzhina. Dmth., ka shtresa të ndryshme të këtij qytetërimi që janë inkorporuar dhe funksionon në qytetërimin shqiptar. Besoj se, kjo është nga problemet dhe preokupimet e mia si shkrimtar; sa këto shtresa të identitetit, që vijnë nga qytetërime të ndryshme, janë koherente me njëra-tjetrën; sa janë funksionale, eventualisht ose sa janë të konfrontuara dhe sa e bllokojnë energjinë e kombit shqiptar aktualisht. Sepse jetojmë në një kohë, ku shumë tema, që hapen në letërsinë shqiptare dhe në publicistikën shqiptare padyshim që krijojnë një farë fërkimi brendakombëtar. Ka disa tema që, në një farë mënyre, sa herë që mbahen tabu, sa herë që hapen shkaktojnë probleme si psh., një nga këto probleme është çështja e identitetit fetar. Ka ngadonjëherë ndonjë përpjekje që të shmanget, të fshehet.

Ta zëmë përkatësia islame e një pjese të madhe të popullsisë shqiptare, shumë herë spekulohet ose në njërën anë ose në tjetrën. Mirëpo, ky është një realitet, një pjesë e fatit historik, një pjesë e kulturës shqiptare. Një nga vlerat e kësaj përkatësie plurale fetare është padyshim toleranca dhe kjo është një nga arritjet e qytetërimit tonë. Por, pa dyshim, kjo tolerancë fetare duhet të ishte lidhur dhe me elementët e tjerë, si tolerancën politike a kulturore, me mirëkuptim më të madh social në shoqërinë shqiptare. Gjë që në fakt në shumë raste nuk vërehet.

Pra, nga kjo pikëpamje, mund të flitet për një identitet shumë shtresor shumëplanësh, i cili nganjëherë mbart me vete edhe potenciale sado latente të mundshme brenda shoqërisë dhe të vetë ndërgjegjes shqiptare.

Duket sikur ka një farë hezitimi, frike ndërmjet institucioneve kulturore në mes Kosovës dhe Shqipërisë. A mendoni se është arritur integrimi shpirtëror dhe kulturor tani kur të gjitha barrierat kufitare janë thyer?

Pa dyshim, që në këto vite ku shqiptarët kanë kaluar një ndër periudhat më të vështira në historinë e vet, sepse ishte lufta e Kosovës, ka pasur një tronditje të madhe për mbarë ndërgjegjen shqiptare. Me potencialet që ka vetë Kosova dhe me ndihmën e madhe të Shqipërisë dhe vetë shqiptarëve, në fakt Kosova mbërriti një nga fitoret më të mëdha në historinë e vet, sepse çlirimi i saj ka hapur një proces të ri, jo vetëm politik, por edhe kulturor. Kjo i takon dhe një procesi të ri, të dimensionimit të kombit shqiptar në Ballkan. Në këtë pikëpamje në planin politik më gjithë vështirësitë dhe problemet, mendoj se gjërat kanë ecur pak më shumë. Ndërsa në planin kulturor, çuditërisht, pas thyerjes së asaj barrierës psikologjike të njohjeve, të kontakteve, vitet e fundit ka një farë ngecjeje në bashkëpunim, ka një farë hezitimi kur është fjala për institucione zyrtare kulturore. Qoftë asosacione të shkrimtarëve, qoftë të institucioneve të dijes, të kulturës, të arsimit. Kjo, për mendimin tim, ka shumë shkaqe, por njeri, më kryesori, është mentaliteti provincial, që i përshkon drejtuesit e institucioneve. Në të shumtën e rasteve ato kanë ndjenjën e vetëmjaftimit. Ekziston një farë frike të hyjnë në kontakte të përmasave më të gjera, të ballafaqohen me një sistem të integruar të vlerave. Në planin e kulturës ka më pak lëvizje ta zëmë vitet e fundit janë të rralla shfaqjet teatrore që vijnë nga Shqipëria në Kosovë dhe e kundërta. Po ashtu ka improvizime në fushën e ekspozitave. Në botime, që është një nga fushat më të afërta për mua, në Kosovë ka pothuajse një kolaps të plotë të botuesve.

Janë disa botues që vetëm emrat i mbajnë. Për fat të mirë, në Shqipëri ka ndodhur një proces i kundërt.

Shumë shkrimtarë dhe publicistë nga Kosova kanë mbetur në këtë frazë, Kosova në kolaps... ç’është ky pasivitet?

Për Kosovën, pas luftës, problem ka qenë ribërja e jetës sociale. Energjia e jetës në Kosovë është harxhuar për rindërtimin e shtëpive, për rindërtimin e infrastrukturës që u shkatërrua gjatë luftës. Në këtë prioritet të jetës së përgjithshme ka vënë në plan të dytë kërkesat kulturore. Kjo është arsyeja që dhe ato libra që botohen, botohen dhe shiten me tirazhe tepër të vogla. Ekziston edhe një krizë e konstatuar, e publikut në teatër, kinema. Atje ka mbetur ende prioritet konsolidimi i jetës sociale.

Besoj se kjo krejt logjikshëm duhet të tejkalohet në disa vite. Mirëpo. ajo që mua më brengos është se intelektualët, artistët nuk janë të angazhuar në një farë mënyre, që të jenë prijës të një procesi të këtyre integrimeve, kontakteve dhe ndoshta dhe të krijimit të strukturave të përbashkëta që do të planifikonim në disa aspekte të kulturës.

Ta zëmë se, i njëjti libër dhe i njëjti autor botohet nga i njëjti botues në Shqipëri dhe në Kosovë, pastaj lindin mosmarrëveshje dhe polemika dhe mënyra më e mirë që kjo të tejkalohet është një bashkëpunim, koordinim i planeve botuese, teatrove, galerive që të mos jemi konfliktual për të mposhtur edhe atë mentalitet provincial që në fakt ekziston.

Triniteti brenda bashkësisë mbarëshqiptare - folëm për lidhjet e brendshme, ku urat e komunikimit akoma nuk janë arritur.

Dhe sa kohë do të mbetemi në krizën brenda vetes, me atë që ndodhi dje në procesin krijues, duke qëndruar dhe në tendencat e sotme letrare përballë atyre evropiane?

Në 50 vitet e kaluara të diktaturës komuniste në Shqipëri dhe diktaturës komuniste në ish-Jugosllavi kanë krijuar procese që janë diferente brenda letërsisë shqipe si në planin tematik dhe atë stilistik. Përderisa në Shqipëri ishte periudhë zyrtare, realizmi socialist, në Kosovë nga fundi i viteve ’50 u hartua, u mbart pluralizmi socalist. Atje proceset shkuan në një drejtim tjetër. Problemi i letërsisë së Kosovës në atë periudhë ka qenë mungesa e lëvizjes tematike, ndërsa ka ekzistuar një pluralizëm stilistik. Kurse në Shqipëri kishte më shumë liri tematike, por kishte mungesë të plotë të lirive stilistike. Kur shikohen këto dy procese, kanë qenë krejtësisht të ndryshme, të c

RSS per kategorine Lajme Shfletuesi i Kur'anit

  • RSS per kategorine Lajme