Thoma Akuini dhe paragjykimet e tij ndaj islamit

Thoma Akuni: Jeta dhe vepra

 

Thoma Akuini (Thomas Aquinas) u lind në qytezën Roccasecca në afërsi të Napolit të Italisë në vitin 1225, ndërsa vdiq më 7 mars të vitit 1274Fossanova.

Është i njohur si filozof dhe teolog i shquar katolik, i cili njihet me titullin latin Doctor Angelicus (mësues engjëllor), Doctor Universalis (mësues universal) dhe konsiderohet si një nga autoritetet më të ngritura të teologjisë kristijane dhe ndër personalitetet më të shquara të lëvizjes së libera­liz­mit juridik në teologji dhe filozofi.

Është i lindur në një familje aristokrate në jug të Italisë. E ëma e tij ishte kontesha Theadora e Theatës e cila kishte lidhje me dinastinë Hohenshtaufen të Mbretërisë së Shenjtë Romake, kurse i ati ishte Konti Landulf. Xhaxhai i Thomasit, Sinibaldi, ishte përgjegjësi i manastirit benediktian në Monte Cassino. Prindërit e tij dëshironin që i biri i tyre Thomasi ta ndiqte shembullin e xhaxhait të tij. Në moshën pesëvjeçare, Thomasin e dërguan në manastir, me qëllim që të merr njohuritë e para shkollore. Më pas, Thoma vendos që të studiojë në Universitetin e Napolit. Në këtë universitet studioi gjashtë vite, ku në masë të madhe u ndikua nga doktrinat katolike dominikane që në atë kohë zhvillonin fushatë kundër sistemit klerik të Evropës mesjetare. Ky ndryshim në mendimet e Thomasit nuk i pëlqeu familjes së tij. Kështu që atë e detyruan të kthehej tek prindërit, në kështjellën San Giovani, ku ai u mbajt për një vit me qëllim që të hiqte dorë nga mendimet e tij të ndikuara prej dominikanëve. Familja e tij u detyrua të merrte një prostitutë, për ta zbavitur Thomasin, por ai e dëboi atë me një pishtar të ndezur, me të cilin në fund vizatoi një kryq në derë. Kjo fazë në jetën e Thomasit përfundoi si rezultat i ndërhyrjes së Papa Inoçentit IV, i cili e emëroi Tomasin 17 vjeçar, si Shën Dominik.

Orientimet teologjike të ndikuar nga prindërit dhe rrethi ku jetonte, Thomën e dërguan në Paris, me qëllim që atje të studiojë teologjinë. Pas përfundimit të studimeve në Paris, Thoma merr titullin doktor i teologjisë dhe nisi të jepte kurse mbi këtë degë në Paris, Romë dhe në qytete të tjera të Italisë. Që prej kësaj periudhe, ai ishte në punë të vazhduar në shërbim të urdhrit që kishte. Ai shpesh kryente udhëtime të gjata dhe me të këshilloheshin priftërinjtë që bënin pjesë në papat, si dhe për punët e shtetit.

Gjatë viteve 1269-1271 Thomasi rikthehet në Paris, ku fillon mësimdhënien, drejtimin e punëve të kishës dhe bëhet këshilltar i mbretit Luigji VIII-të. Por kërkesat e drejtuesit të tij dhe të Princit Charles e rikthyen Tomasin në postin e profesorit në Napoli. Gjatë kësaj periudhe ai mbante ligjërata që kishin lidhje pikërisht me qenien Zotit, si dhe shkruante udhëzime fetare, debate ku mbronte arsyet e tij, kritika dhe punonte për realizimin e një prej shkrimeve të tij të njohura të titulluar “Summa Theologiae”. Si katolik dhe dominikan i përbetuar pati ndikim mjaft të madh në teologjinë kristijane, me që doli nga elita intelektuale e Universitetit të Parisit ku qe profesor i rregullt; nga një vend arsimor ku qarkullonin ide dhe mendi­me të ndryshme filozofike e juridike, aty ku pati frymë averroizmi... Është autor i një varg veprave, ndërsa ndër më të njohurat janë: Ad Bernardum (Bernardi), Aurora Consurgens (Burimi i agimit), Compendium theologiae (Përmbledhje e teologjisë), Contra errores Graecorum (Kundër gabimeve të gekëve), Contra Saracenos (Kundër saraçenëve), De alchemia (Alkimia), Summa contra Gentiles (Përmbledhje kundër kombeve; drejtuar kundër të huajve, d.t.th. myslimanëve[1] dhe paganëve, për të përkrahur epërsinë e fesë së krishterë), Summa theologiae (Përmbledhje e teologjisë), De articulis Fidei (Nyjet e besimit), De spiritualibus creaturis (Krijesat shpirtërore), De unitate intellectus contra Averroistas (Njëqënësia e mendjes kundër averroistëve)[2], etj.

Në veprën Summa Theologiae të shkruar ndërmjet viteve 1266-1273, Akuini paraqet sintezën më të kapshme dhe deri tani të pakapërcyer të doktrinës së krishterë të quajtur tomizëm, e cila ishte mbështetur në filozofinë e Aristotelit (384-322 p.e.r.). Në të vërtetë tomizmi është tërësia e pikëpa­mjeve filozofike e teologjike të Thoma Akuinit ose një sintezë ndërmjet filozofisë aristoteliane dhe teologjisë krishtere katolike[3]. Një nga tiparet thelbësore të tomizmit (ashtu siç është paraqitur në veprat e Akuinit Summa Theologiae dhe Summa contra gentiles) është racionalizmi i veçantë, sipas së cilit arsyeja e njeriut është në gjendje ta kuptojë, shpjegojë ose ta perceptojë së afërmi ekzistencën e Zotit, etj.

Si mbrojtës i ashpër i doktrinave dominikane katolike, Akuini është i njohur me ashpërsinë e tij kundër heretikëve. Madje ai e formuloi vendimin e Kishës kundër heretikëve në të cilën thuhej: “Herezia është mëkat, për ç’arsye heretiku duhet jo vetëm të eskomunikohet nga Kisha, por edhe të mbytet. Po qe se heretiku këmbëngul në qëndrimet e tij, atëherë Kisha nuk duhet të kujdeset për të, por për njerëzit tjerë. Me këtë Kisha do ta largojë heretikun nga krahu i saj, ndërsa procesin e mëtejmë Kisha ia lë gjyqit profan, ashtu që ai do ta largojë nga faqja e dheut[4].

Në vitin 1319 Kisha Romano-Katolike filloi të merret me studimin e ideve të Akuinit, ndërsa më 18 gusht të vitit 1323 papa Gjoni XXII në Avinjon e shpall atë si të shenjtë. Thomasi u ngrit aq lartë, sa që në zyrat e Këshillit të Trentit vetëm dy libra qëndronin mbi altar; Bibla dhe Summa Theologiae e Shën Thoma Akuinit. Në vitin 1880 Akuini u shpall edhe si mbrojtësi i gjithë edukimit katolik romak[5]. Në perceptimin e tij teologjike, Akuini e koncepton botën si një hierarki të pafundme që shkon aq shumë në pafundësi, sa arrin deri te Zoti. Në këtë hierarki, kriteri i pozicionit relativ të të qenit është “esencialja” e qenies së tij.

Akuini përreth tij kishte mjaft kundërshtarë të cilët ashpër i kundërshtonin qëndrimet e tij teologjike dhe filozofike, e ky as që e vriste mendjen për atë që ata thonin. P.sh., murgu françeskan anglez Roxher Bakon (1214-1294) - i cili ndoqi një rrugë krejtësisht tjetër nga ajo e Albertit të Madh dhe e Thoma Akuinit - tallej me ta, sepse (këta dy, Alberti dhe Akuini) “Komentonin në pafundësi Aristotelin pa njohur asnjë fjalë greke dhe flisnin prerë mbi natyrën, sikur të dinin gjithçka për të”.

Në janar të vitit 1274, Papa Gregori X-të vendosi që Thomasi të merrte pjesë në Këshillin e Dytë të Lionit dhe të bënte kërkime mbi ndryshimet e kishës greke dhe atë latine. Ai e nisi këtë udhëtim, por pasi kishte pushuar për disa ditë në kështjellën e një të afërmi, Thomasi u sëmur rëndë. Ai dëshironte që t’i kalonte ditët e fundit në një manastir, ku pas një javë sëmundjeje të rëndë, më 7 mars të vitit 1274 Thoma ndahet nga jeta. Pas vdekjes së tij pati shumë thashetheme, dhe thuhej se atë mund ta kishin vrarë. Komediografi Dante Aligieri mendonte që Thomasin e kishin helmuar njerëz me urdhër të Karlit të Anzhusë...

Në sfondin e veprave të Akuinit, që përfshijnë tetëmbëdhjetë vëllime, bën pjesë edhe enciklopedia e veçantë e sferës së teologjisë katolike dhe filozofisë skolastike. Në këtë enciklopedi ai ofron një pasqyrë universale dhe sistematike të paraqitjes së pikëpamjeve mesjetare të kishës lidhur me çështjet e së drejtës, moralit, shtetit, ekonomisë dhe të aspekteve sociale. Si përpjekje më e gjerë për t'ia përshtatur Aristotelin mësimit të kishës katolike, filozofia dhe teologjia e Thomës bëhen shkalla më e lartë e mendimit skolastik mesjetar dhe themel i dogmatikës së krishterë deri në ditët tona. Akuini, si sistematizues i madh i kohës së tij dhe njohës i mirë i traditës filozofike, vazhdon mësimin e Albertit të Madh duke luftuar si kundër mësimit të vjetër augustinian, ashtu edhe kundër tendencave materialiste të averroistëve të krishterë.

Ashtu si Alberti i Madh, edhe Thoma përpiqej ta ndajë fenë nga dituria, ndërsa teologjinë nga filozofia. Dhe derisa të parat janë të vërteta racionale të mendjes, të tjerat janë “të vërtetat e zbulimit”, “të mbiarsyes”, por jo edhe të “kundërarsyes”. Prandaj edhe të vërtetat teologjike mund të mbrohen me mendje si jokontradiktore dhe të mundshme. Megjithëkëtë, filozofia është në shërbim të teologjisë (ancilla theologiae), sepse njohjet e saj janë më të ulëta se ato teologjike, pikërisht aq sa mendja e kufizuar njerëzore të jetë më e ulët se mençuria e madhe hyjnore...

Të ekzistuarit e Perëndisë, sipas Thomës, mund të vërtetohet, para së gjithash, a posteriori, domethënë nga bota si vepër e Perëndisë, me që - sipas Thomës - duhet të ekzistojë Lëvizësi i Parë ose Shkaku i Parë, sepse zinxhiri i shkaqeve dhe i pasojave nuk mund të ketë numër të pakufizuar. Perëndia ekziston si formë e pastër jomateriale, si aktualitet i pastër: ajo është causa efficiens dhe causa finalis i botës. Bota nuk ka ekzistuar amshueshëm, por ekzistenca e saj nga asgjëja është shkaktuar nga Perëndia me gjithëfuqinë e saj në çastin e caktuar kohor, dhe me të cilën ka filluar të ekzistojë edhe vetë koha. Se bota ka fillim, sipas Thomës, vërtet nuk mund të vërtetohet rigorozisht në mënyrë filozofike, por ky pohim është më i mundshëm se kundërpohimi i saj dhe bëhet i sigurt vetëm nëpërmjet të të zbuluarit. Mësimi etik i Thomës është përpjekje e bashkimit të ideve të Platonit dhe e disa tezave aristoteliane me virtytet e krishtera, siç janë feja, të shpresuarit dhe dashuria. Në kuadrin e problematikës estetike është interesante sidomos teza subjektiviste e Thomës, e cila është në kundërthënie të caktuar me orientimin themelor objektiv të teorisë së tij të njohjes, sepse e bukur është ajo që na pëlqen atëherë kur atë e shikojmë (quod visum placet).

 

 

Paragjykimet ekstreme të dominikanit katolik

Thoma Akuin ndaj islamit

 

Ajo që ndikoi në idetë dhe qëndrimet e mëvonshme të Thoma Akuinit, madje edhe te Blez Paskali, etj., pa dyshim se janë mësimet e Piter Venerabiliut (1094-1156) apo Pjetrit të Respektuar, përkatësisht të kryemurgut të reformuar të manastirit bendektian nga Klunia e Francës. Ky do të konsiderohet edhe si studiuesi i parë në Perëndim i cili për shkak të mbrojtjes së kristijanizmit do të fillojë studimin e hollësishëm të islamit dhe myslimanëve.

Sidoqoftë, krahas teksteve të shumta të cilat i shkroi dhe i publikoi Thoma Akuini për islamin në Summa-në e tij të Madhe teologjike dhe më pas edhe në veprën Summa contra Gentiles (Summa kundër paganëve)[6], mund të konstatohet se pikëpamja e Akuinit ndaj islamit në Oksident lehtë përputhet me pikëpamjen e Gjonit të Damaskut në Orient, për dallim që Gjonit nuk i interesoi islami si i atillë, thënë më mirë, ai as që e ka njohur atë, madje ky edhe e gëzonte statusin e dhimmut - ithtar i Librit të cilit përmes ligjit i mbrohet e drejta qytetare[7]. Thënë më qartë, Thoma Akuini nuk e studioi islamin si një lëndë të drejtpërdrejtë, sikurse Pjetri i Respektuar, Rajmond Lulli dhe disa polemizues tjerë latin, përkundrazi, atë e interesoi më tepër trashëgimia filozofike-teologjike e myslimanëve. Preokupimi themelor i Thomës, qenësisht i determinuar në kontekstin kulturologjik dhe shpirtëror të asaj kohe, ishte që në një nivel të pastër spekulativ t’i mënjanojë një numër të madh të të pavërtetave të filozofëve dhe teologëve myslimanë, siç ishin Avicena (Ibn Sina), Averroesi (Ibn Rrushdi), el-Gazaliu etj., dhe t’i artikulojë në mënyrë racionale parimet themelore të fesë kristijane. Prejardhja e tij specifike nga aspekti gjeografik dhe social, Akuinin do ta orientojë drejt një lidhjeje më ngushëlluese me mendimtarët e hapësirës kulturore e qytetëruese islame, se sa me bashkëkohanikët e tij, si p.sh. në Paris ose në qendrat tjera arsimore evropiane.

Megjithatë, në vitet e mëvonshme, atëherë kur provinca dominikane kërkonte nga Thoma Akuini që vet ai të merret dhe t’i udhëheq studimet teologjike, Akuini me të shpejtë për qendër të tij e zgjodhi Napolin (para Romës ose Orvietit), ndërsa një zgjidhje e atillë u bë nga vet arsyet e thella intelektuale: “Napoli e posedonte vitalitetin e atillë të cilin nuk e posedonin as Roma, e as qytetet tjera brenda provincës Romake”[8]. Duke e ndjekur sintagmën biblike Shpirti fryn kudo që të dëshirojë, ai me këtë dëshiron të thotë se Shpirti i Shenjtë ishte i butë edhe ndaj Ibn Sinasë, por edhe el-Gazaliut, pasi që njohuritë e tyre janë rezultat të Shpirtit të Shenjtë dhe vetëm si të atilla kanë lidhje me islamin, përkatësisht me mësimet e Mahometit. Nuk është vështirë të përfundojmë se këtu përmbajtja e ballafaqimit polemizues lëviz nga niveli i fesë së shpallur në nivelin e logjikës. Në veprat e tij ai me arsye i respekton dhe i pranon filozofët myslimanë, pasi që koncepti i tij shkencor për analogjinë e qenies do të ishte e paparamenduar pa okazionalizmin[9] e el-Gazaliut dhe kauzalizmin[10] filozofik të Ibn Rushdiut, por nuk mund ta pranojë faktin se të gjithë ata e ndoqën Kur’anin dhe Sunnetin e Profetit (Muhammed a.s.), që është conditio sine qua non (kusht i domosdoshëm) i filozofisë islame, dhe në përgjithësi të mendimit të përgjegjshëm religjioz islam.

Akuni e refuzon islamin duke e kualifikuar atë si paganizëm ose si një lloj sinkretizmi biblik, ndërsa Muhammedin si mashtrues dhe themelues të sektit të devijuar[11]. Për këtë arsye, ai në disa vende të veprës së tij Summa contra Gentiles do të flasë edhe për besimtarët myslimanë, para se gjithash në kapitullin e 6-të të librit të Parë dhe në kapitujt 27-të dhe 83-të të Librit të Katërt. Duke i kritikuar hebrenjtë, Thoma Akuini do ta shpreh mospajtueshmërinë e tij edhe me myslimanët, duke i quajtur ata si besimtarë naiv, sepse i besuan Muhammedit[12], mësimet e të cilit i kundërvihen mendjes së shëndoshë, e ndërmjet tekstit të shenjtë dhe mendjes së natyrshme, vlerëson Thoma, nuk mund të ekzistojë kurrfarë kundërthënie.

Sidoqoftë, Akuini me paragjykimet e tij të një intelektuali dhe teologu mesjetar dominikan evropian, vazhdon dhe thotë se për dallim nga Shpallja kristijane, Zoti i Muhammedit nuk ofroi kurrfarë argumenti racional për Veten, siç janë çudirat biblike dhe profetësitë e shumtë, madje ai as nuk është paralajmëruar nga ana e paraardhësve të ndershëm të tij. Duke u mbështetur në veprën e Venerabiliut, Akuini për Profetin e islamit do të vlerësojë se “ai mashtronte kur premtonte kënaqësi trupore; jepte rekomandime në përputhshmëri me premtimet e atilla; fliste për ato të vërteta të cilat mund t’i njihnin vetëm ata që posedonin talent mesatar; ndërsa të vërtetave të atilla iu thurte mjaft mësime të pavërteta; nuk ofronte kurrfarë shenja për prejardhjen e tij hyjnore; në fillim i besuan vetëm ata të cilët nuk dinin asgjë për Zotin, ndërsa të tjerët i detyroi që t’i nënshtrohen ligjit të tij përmes forcës së armës; për të (si Profet), nga profetët e hershëm nuk pati kurrfarë dëshmie; e shtrembëroi mësimin nga Dhiata e Vjetër dhe nga Dhiata e Re, andaj ithtarëve të tij nuk ua lejoi që t’i lexonin ato libra të shenjtë”.

Paragjykime të këtilla, assesi të argumentuara, vazhdimisht shfaqeshin edhe në më shumë qarqe tjera të mëvonshme kishtare evropiane. Si pasojë e këtij qëndrimi, Akuini do ta përkrah dëshirën e Venerabiliut për konvertimin e myslimanëve, me siguri të atyre të cilët jetonin nën administrimin kristijan në Spanjë. Megjithatë, duhet të theksojmë se kristijanët në shekullin XII dhe XIII kishin një përfytyrim të mjegulluar dhe të shtrembëruar për përhapjen e islamit në fazën e hershme të zhvillimit të tij. Edhe pse dinin ndonjë gjë nga islami, ata prapëseprapë nuk i kushtonin kurrfarë kujdesi serioz faktit të dëshmuar në terren, se kristijanët në vendet myslimane e gëzonin të drejtën e pakicës së mbrojtur (dhimijj). Një paraqitje e këtillë të islamit ishte në favor të afirmimit të krishterimit si religjion i vetëm i paqes dhe dashurisë. Është e njohur e përgjithshme se Thoma Akuini ishte përkushtuar në përhapjen e fesë kristijane dhe insistonte në atë se jobesimtarët, nëse bien në duar të ushtarëve të krishterë, nuk duhet detyruar që ta pranojnë religjioni kristijan. Gjithashtu, ai mbante qëndrimin se të krishterët kanë të drejtë të plotë që të luftojnë kundër jobesimtarëve të cilët pengojnë zgjerimin e fesë kristijane.

Vlera e diskursit të dialogut akademik të Thoma Akuinit qëndron në faktin se ai e hapi procesin e pandalshëm të këmbimit filozofiko-teologjik kristijano-mysliman, i cili do të orkestrojë shekuj me radhë brenda historisë kulturore evropiane dhe përgjithësisht të asaj bashkëkohore njerëzore. Thënë më qartë, nga veprat e tij - si dhe nga veprat e autorëve të tjerë të asaj periudhe - mund të nxjerrim ide të qëndrueshme të cilat do të bëhen standarde për perceptimin kristijan të islamit, perceptime këto të cilat do të gëzojnë vend qendror në mendimin evropian, edhe atë pothuajse deri në shekullin e 19-të.

Në fund të përmendim faktin se Thoma Akuini e përkrah qëndrimin kishtar të periudhës së tij se jashtë Kishës nuk mund të ekzistojë shpëtim i vërtetë (extra ecclesiam nulla salus)[13]. Deri në Koncilin e Dytë të Vatikanit (1962-1965)[14] ekskluzivizmi i këtillë kishtar do ta frymëzojë mendimin evroperëndimor të mëvonshëm filozofiko-religjioz.

 

 

 

 

 

 

 

BURIMET

 

Adnan Silajdžić, “Islam u otkriću kršćanske Evrope - povijest međureligijskog dijaloga”, FIN, Sarajevo, 2003.

AKUINI, Thoma, “Summa theologiae”, II/2, 11, 3.

KOMELJA, Beatris, “Španska Inkvizicija”, Clio, Beograd, 2003.

Koplston, “Istorija filozofije - srednji vijek”, BIGZ, Beograd, 1989.

Max Beer, “Opča historija socijalizma i socijalnih borba”, Zagreb, 1933.

Toma Akvinski, “Razgovor s pravoslavnima i muslimanima”, Globus, Zagreb, 1992.

ЕЛ-ФАРУКИ, Исмаил Раџи, “Исламот и другите вери”, МЦМС, Shkup, 2006.

Weisheipl, “The Principle Omne quod movetur ab alio movetur in Medieval Physics”, ISIS, 56, 1974.

Sejjid H. Nasr, “Islamic Life and Thouht”, Albany, 1981.

James Waltz, “Muhammad and the Muslims in St. Thomas Aquinas”.

http://www.philosophymr.com/pdf/TOMA_AKVINSKI_O_SUSTINI.pdf; http://filozofija.comyr.com/pdf/09_Toma_Akvinski__Humanizam_i_renesansa.pdf

http://elvenphilosopher.blog.hr/2008/02/1624187514/toma-akvinski.html



[1] Më gjerësisht shih: Toma Akvinski, “Razgovor s pravoslavnima i muslimanima”, Globus, Zagreb, 1992.

[3] KOMELJA, Beatris, “Španska Inkvizicija”, Clio, Beograd, 2003, f. 25-27.

[4] AKUINI, Thoma, “Summa theologiae”, II/2, 11, 3, cituar sipas; www.vnikolaj.org.yu/katolici_13.html. Shih edhe Max Beer, “Opča historija socijalizma i socijalnih borba”, Zagreb, 1933, f. 164.

[5] http://elvenphilosopher.blog.hr/2008/02/1624187514/toma-akvinski.html

[6] Shih: Toma Akvinski, “Razgovor s pravoslavnima i muslimanima”, Globus, Zagreb, 1992.

[7] Ehlul-dhimme quhen ata ithtarët të Librit (hebrenjë dhe të krishterë), si dhe pakica jomuslimane të cilët jetojnë nën administrimin islam). Në lidhje me privilegjin islam dhënë Ithtarëve të Librit kanë shkruar mjaft dijetarë dhe juristë islam. Intelektuali i njohur mysliman Ismail Faruki përmend se hebrenjve dhe të krishterëve iu është ndarë, siç thotë ai, privilegji i tretë i dinjitetit, në të vërtetë, ajo e bashkëndarjes në traditën e vet islamit. Ky privilegj i tretë iu është dhënë drejtpërdrejtë nga Zoti (përmes Kur’anit) hebrenjve, të krishterëve dhe sabejëve, ndërsa nga ana e myslimanëve është zgjeruar edhe ndaj zoroastrianëve, hindusëve, budistëve dhe ndaj ithtarëve të religjioneve të tjera... Shih: ЕЛ-ФАРУКИ, Исмаил Раџи, “Исламот и другите вери”, МЦМС, Shkup, 2006, fq. 238-239, po ashtu shih edhe: EL-ADIJ, Salih bin Husejn, “Të drejtat e jomuslimanëve në shtetin islam”, Logos/A, Shkup, 2005. Kur’ani thekson: “Ithtarët e librit mos i polemizoni ndryshe (kur i thirrni në fenë tuaj) vetëm ashtu si është më së miri, përveç atyre që janë mizorë dhe thuajuni: "Ne i besuam asaj që na u zbrit neve dhe që u zbriti juve dhe se Zoti ynë dhe Zoti juaj është një, dhe se ne i jemi dorëzuar Atij”. (el-Ankebut, 46).

[8] Krahaso: Weisheipl, “The Principle Omne quod movetur ab alio movetur in Medieval Physics”, ISIS, 56, 1974, fq. 296.

[9] Okazionalizëm (lat. occasio) është drejtim filozofik-teologjik që studion shkaqet, sipas së cilit Zoti gjithkund në mënyrë të drejtpërdrejt bashkëvepron duke u shërbyer me vullnetin e njerëzve dhe instinktin e kafshëve vetëm si arsye për të vepruar, ndërsa trupi dhe shpirti nuk ndikojnë njëri ndaj tjetrit, siç pohoi Dekarti, etj. Si përfaqësues kryesor të okazionalizmit janë Arnold Gelinks (1624-1669) dhe Nikolas Malbransh (1638-1715).

[10] Kauzalitet, lat. Causalitas = koncept filozofik sipas së cilit shpjegohet shkaku dhe pasoja.

[11] Krahaso: Wolfson, “The Philosphy of the Kalam”, Cambridge, 1948, fq. 594; Sejjid H. Nasr, “Islamic Life and Thouht”, Albany, 1981.

[12] Shih: James Waltz, “Muhammad and the Muslims in St. Thomas Aquinas”, në Muslim World, XVI (1976), 81-95.

[13] Krahaso: Koplston, “Istorija filozofije - srednji vijek”, BIGZ, Beograd, 1989, fq. 162.

[14] Më gjerësisht shih: Adnan Silajdžić, “Islam u otkriću kršćanske Evrope - povijest međureligijskog dijaloga”,  FIN, Sarajevo, 2003, fq. 307-332.

 

 

 

RSS per kategorine Lajme Shfletuesi i Kur'anit

  • RSS per kategorine Lajme