Menu:
 
Navigatori i Kur'anit:
 
 
Kontakti
Name:

Email Adresa:

Mesazhi juaj:

Index -> Shkrime të përkthyera ->

Raportet e filozofisë dhe të shkencave tjera në islam


Ahmed Fuad El-Ehwani

Çështja e dytë që duhet shpjeguar në esencës e saj, po ashtu, para preokupimit me ekspozimin e prerjes historike të kësaj filozofie është dinstinkcioni ndërmjet filozofisë dhe kelamit; të përcaktohet a do të jetë filozofia islame, nëse e dëshirojmë kërkesën e saj, kelam te muslimanët, apo filozofia është një e kelami diç krejtësisht tjetër krejtë tjetërfare nga ajo, apo kelami është një degë e filozofisë.
Share:  Del.icio.us  Digg  Facebook  Newsvine  Reddit  Technorati


Ahmed Fuad El-Ehwani

Raportet e filozofisë dhe të shkencave tjera në islam


Filozofia islame dhe kelami


(Shkëputje nga libri Filozofia islame, përktheu Nexhat Ibrahimi, Prizren, 2003[1])

Çështja e dytë që duhet shpjeguar në esencës e saj, po ashtu, para preokupimit me ekspozimin e prerjes historike të kësaj filozofie është dinstinkcioni ndërmjet filozofisë dhe kelamit; të përcaktohet a do të jetë filozofia islame, nëse e dëshirojmë kërkesën e saj, kelam te muslimanët, apo filozofia është një e kelami diç krejtësisht tjetër krejtë tjetërfare nga ajo, apo kelami është një degë e filozofisë.

Në fillim të kësaj kaptine je njoftuar me definicionin e filozofisë islame: ajo është hulumtim i kozmosit dhe njeriut. Na imponohet për obligative që të ta ofrojmë definicionin e kelamit, i cili pak më afër do t’ia prezentonte perceptimit, në mënyrë që çështja për të cilën është fjala të jetë e qartë. Kelami është mbështetja e principeve bazore fetare me argumente racionale. Sikur të ktheheshe disa faqe më para e ta shikosh shqyrtimin e profesorit hindus Tara Sand në kaptinën mbi emërtimin e filozofisë ‘islame’ apo ‘arabe’, do ta sheh se ai e pranon filozofinë në kuptimin e kelamit. Asgjë nuk pengon për herë të dytë t’i kthehesh pohimit të tij se “filozofia ka lindur për shkak se i nevojitej islamit dhe dialektikës fetare. Në bazën e vet preokupohej me përforcimin e principeve themelore të besimit apo së paku ka kërkuar bazueshmërinë e tyre filozofike dhe ka ndërtuar ide kelamiste - fetare.” Ngjashëm mendojnë edhe shumë historianë të filozofisë islame. Për këtë çështje nuk pajtohem me ta për shumë arsye.

E para: Për shkak se kelami, siç e shpjegon këtë baza e tij fetare, është shkencë fetare. Përkundër kësaj që asokohe në Evropë është teologjia në kristianizëm. Për disa dallime ndërmjet kelamit islam dhe teologjisë kristiane nuk dëshirojmë këtu të lëshohemi; kjo nuk është fusha e saj. Nuk dëshirojmë të bëjmë diç që do të ishte në dëm të filozofisë nëse do t’i tërhiqnim disa dallime esenciale, në metodë dhe lëndë, ndërmjet filozofisë, teologjisë dhe kelamit.

Metoda filozofike është dëshmim racional në pajtim me filozofët klasikë islamë dhe grekë, deri sa metoda e kelamit është diskutimi, dialektika. Objekt i filozofisë është kozmosi dhe njeriu dhe kontemplacioni mbi pikënisjet dhe shkaqet e ekzistencës. Nuk pengon që filozofi në spekulimin e vet ta arrijë dëshmimin dhe konfirmimin e Shkaktarit të parë të kozmosit – Zotit ose lëvizësit të parë të botës, siç ka bërë Aristoteli, i cili Zotin e quan Lëvizësi i Palëvizshëm. Disa filozofë në përsiatjet e tyre, siç janë, për shembull, materialistët, arrijnë me të përsiaturit e tyre deri te mohimi i ekzistimit të Zotit me supozimin se materia është permanente dhe se ajo është bazë e vetvetes. Sa i përket objektit bazor të kelamit, ai është Zoti, atributet e Tij, raportet e Zotit ndaj botës dhe njeriut, njeriut që jeton në sipërfaqe të kësaj bote në pajtim me Sheriatin, të cilin Zoti ia ka shpallur robërve të vet, në librin e vet të shenjtë – Kur’an, sendin e konfirmuar në të cilin nuk duhet dyshuar, besimit që i përket, për shembull, ekzistimit të Zotit, Njëjësisë së Tij, drejtësisë, ringjalljes në botën e ardhshme, e vetëm pas kësaj orvaten të dëshmojnë me argumente racionale. Ekzistojnë dallime të mëdha ndërmjet atij që përpiqet ta thejë fushën e të menduarit të lirë, pavarësisht nga çdo mendim paraprak, dhe atij kush e thenë këtë fushë i kufizuar me besimin paraprak, nga i cili nuk ka mundësi që të shkëputet as të mendojë jashtë suazave të tij.

E dyta: Filozofia është term grek që ka hyrë në gjuhën arabe. Në arabishte është përdorur në mënyrën si është përdorur në kuptimin e tij zanafillor. Në këtë ka dëftuar edhe El-Farabiu: “Nocioni i ‘filozofisë’ është me prejardhje greke dhe si i tillë ka depërtuar në gjuhën arabe. Ai sipas fjalorit të tyre filozofik tregon dashurinë ndaj urtësisë; është i kombinuar nga shprehja ‘filos’ dhe ‘sofia’, filozofia – dashuria ndaj urtësisë. Fjala filozof është derivat i nocionit ‘filozofi’, ose sipas fjalorit të tyre filozofik ‘philosophos’, që tregon njeriun që e don urtësinë.”

Prandaj, nuk ka nevojë ta dëshmojmë prejardhjen e huaj të filozofisë islame, sepse vetë termi i saj në vete supozon gjurmën e huaj, të marrë nga Grekët. Sa i përket ‘kelamit’ ai është pa kurrfarë dyshimi dituri origjinale islame.[2] Ka lindur si rezultat i zhvillimit të diskutimeve që kishin të bëjnë me Kur’anin i cili, në të vërtetë, është Fjala e Zotit, diskutimet që kishin të bëjnë me atë se a është ai i amshueshëm apo është i krijuar.

Ky është pikërisht problemi që një kohë të gjatë, në gjirin e shtetit abasit e ka preokupuar mendimin e përgjithshëm islam. Rreth tij janë mospajtuar mendimtarët islamë që i përkitnin mu’tezilitëve, hanbelitëve dhe esh’aritëve. Përveç kësaj, diskutimi mbi të folurit e Zotit, duke e marrë parasysh si ai paraqet një Cilësi të Tij, sipas karakterit të saj, nuk është filozofik, por, të shprehemi me term kristian, është teologjik, ose me term islam - kelamist.

E treta: Në vetë fillimin e paraqitjes së filozofisë në islam, mendojmë, natyrisht, në kohën që përfshinë fundin e shekullit të dytë dhe fillimin e shekullit të tretë të hixhretit: ka pasur filozofë që kanë arritur lavdi me këtë emër.Ata si filozofë vazhdimisht janë përmendur në librat historikë dhe biografitë e urtakëve. Me këtë emër e kanë theksuar, për shembull, El-Kindiun, i cili tek ata është i njohur si ‘filozof arab’. Por, në mesin e tyre ka pasur edhe kelamistë të njohur siç janë Nadhami, Ebu Hezil Allafi, Xhubai e tj. Ata veten nuk e konsideronin për filozofë dhe asnjëri nuk e ka folur këtë. Edhe më tepër se kjo. Ka pasur, madje, konteste dhe konflikte ndërmjet kelamistëve dhe filozofëve. Filozofët herë-herë i kanë refuzuar pikëpamjet e kelamistëve dhe i kanë akuzuar për koherentë dhe jokomplementarë; në këtë kuptim kanë shkruar edhe shumë trajtesa të veçanta. Gjendja ka mbetur e atillë përgjatë shekullit të tretë, të katërt, të pestë e madje edhe të gjashtë, pas hixhretit, deri sa nuk e gjejmë El-Gazaliun, i cili, përndryshe, numrohet nga të gjithë esh’aritët dhe kelamistët, prej të parëve që ka shkruar në atë kuptim librin e vet të njohur ‘Tehafut ‘ul- felasifeh’. Pas kësaj e gjejmë Ibn Rushdin, filozofin, i cili me ngulmë e mbronë filozofinë dhe filozofin nga akuza e El-Gazaliut në librin e vet ‘Tehafut ‘ut- tehafut’. Vetë ekzistimi i grupit special të filozofëve sikur El-Kindiu, El-Farabiu, Ibn Sinai, Ibn Tufejli, Ibn Rushdi tjetërfare nga grupi tjetër i kelamistëve sikur që janë Nadhami, Allafi dhe El-Esh’ariu shpie në dëshminë e qartë, në të cilën nuk duhet dyshuar, se filozofia islame ka qenë një formë e të studiuarit tjetërfare nga kelami, ndonëse nuk ka qenë në kolizion me te.

Është e vërtetë, ndërkaq, se pas shekullit të gjashtë ka ardhur deri te integrimi i filozofisë dhe kelamit deri në atë shkallë që kjo e dyta e ka gëlltitur të parën dhe e ka ruajtur në librat e veta, ashtu që librat mbi ‘unitetin’ që paraqet objekt të studijuarit të kelamit, kanë filluar me hyrjen në logjikën e Aristotelit, përkatësisht me metodën filozofike, e mos të flasim për marrjen e pikëpamjeve fizike dhe matematike mbi vendin, kohën, lëvizjen etj. Soditjen me metodën e tillë më së tepërmi na shpjegojnë librat e disa teoretikëve të kelamit siç është ajo ‘El-Mewakif’ e Igjit. Gjatë kohës muslimanët kanë ndier drojë nga marrja me filozofi, pasi që i janë drejtuar shumë akuza të cilat e proklamojnë marrjen me te për herezi dhe pafe, kështu që njerëzit i janë shmangë sepse preokupimi, përsiatja dhe studimi i filozofisë është bërë diç që është e ndaluar, e palejueshme. Në këtë pozitë ka mbetur deri në shekullin e kaluar, deri sa nuk u paraqit filozofia për herë të dytë në skenë, kurse është ringjallur kur dolën në skenë liderët e mendimit në krye me Xhemaluddin El-Afganiun dhe, pas tij, me Muhammed Abduhunë, pastaj me Mustafa Abdurrazikun, me shkollën dhe nxënësit e tij. Me këtë filozofia islame për herë të dytë u nda nga kelami sikur ka qenë në kohën e shtetit abasit.

Mendimi i Ibn Haldunit, që e thekson në ‘Mukaddimen’ e tij, e konfirmon pikërisht atë në çka po thirremi. Ai shpjegon shkallën e çarjes edhe të filozofisë edhe të kelamit, e pastaj edhe shkallën e integrimit të tyre. Ta përcjellim në tërësinë e saj si përgjigjje për ata që konsiderojnë se filozofia islame është identike çka edhe kelami:

“Dije se kelamistët në të shumtën e rasteve janë marrë me argumentimin e rendit në kozmos dhe, me këtë, natyrisht, me argumentimin e ekzistimit të Zotit, me argumentimin, i cili ka qenë i zënë fill në faktet kozmike. Filozofi e sodit një trup natyror në natyrshmërinë e tij, të atillë çfarë ajo imponohet, përkundër soditjes së kelamistit. Filozofi e sodit nga pikëpamja e qetësisë dhe lëvizjes, kurse kelamisti e sodit nga pikëpamja që dëfton në ekzistimin e Zotit. Filozofët – teozofët e kanë soditur ekzistencën si diç që dëfton në Vendosësin e kësaj ekzistence. Thënë shkurtimisht, objekt i kelamit, sipas përfaqësuesve të tij, janë të vërtetat fundamentale fetare, të cilat si të tilla janë të arsyeshme me Sheriat, pasi që, si pohojnë ata, argumentimi i tyre është i mundur me argumentim racional. Qëllimi i kelamit është rrënimi i trillimeve të novatorëve dhe mënjanimi i dyshimeve rreth çështjeve fundamentale të besimit. Te kelamistët e fundit erdhi deri te integrimi i metodës së kelamit dhe metodës së filozofisë; çështjet edhe të njërës edhe të tjetrës dituri janë konfrontuar mes veti ashtu sa që është e pamundur të ndahen këto dy dituri. Këtë nuk ka mundësi ta bëjë as ai që ekskluzivisht hulumton librat e tyre. Njëri nga ata që i ka përzier këto dy dituri ka qenë edhe El-Bejdaviu në librin e tij ‘El-Tawali’ dhe ata që kanë ardhur pas tij…”


Filozofia islame dhe tesawwufi

Nëse rasti i filozofisë dhe kelamit ishte i atillë dhe nëse çarja e tyre zgjati deri në shekullin e gjashtë, siç pamë në kapitullin paraprak, atëherë identik është rasti me filozofinë dhe tesawwufin; madje çarja ndër ta është edhe më e rreptë kurse mospajtimet më të mëdha. Ata dallojnë pikërisht edhe sipas objektit edhe sipas metodës.

Filozofia në esencë thirret në arsye dhe me këtë, natyrisht, aplikon logjikën dhe metodën e argumentimit, për dallim prej tesawwufit, i cili pason metodën e orvatjes dhe soditjes, tesawwufit që fletë me metodën e sprovave dhe gjendjeve. Filozofët janë përfaqësues të arumenteve, kurse sufitë zotërinjë të sprovave dhe ëmbëlsisë.

Objekt i filozofisë është njohja e karakterit të sendeve të cilit do lloj qofshin ato, natyrore apo matematikore, metafizike apo transhendentale. Në këtë të dytën hyn edhe njohja e Zotit të Lartësuar. Ky objekt i filozofisë inkuadron edhe spekulimin mbi kozmosin, deri sa spekulimi mbi njeriun përfshinë hulumtimin që është në kontakt me veprimin e tij, kjo, në të vërtetë, është soditje nga aspekti i etikës dhe politikës. Këtë soditje filozofët klasikë islamë e kanë quajtur filozofi praktike.

Objekti esencial i tesawwufit është njohja e Zotit qoftë me anë të ibadetit legalitar qoftë me anë të inspirimit dhe sprovave. Për këtë arsye, sufitë nga fillimi, përkatësisht nga fundi i shekullit të dytë dhe përgjatë shekullit të tretë, janë quajtur devocionues, asketë dhe varfanjakë, pasi që i janë përkushtuar ekskluzivisht ibadetit, gjendjeve të apstenimit dhe ruajtjes nga të lejuarat; kanë tejkaluar kufirin e përcaktuar. Tesawwufi në këtë periudhë nuk është asgjë tjetër pos përvetësim i moralit fetar. Së këndejmi paraqitet përkufizimi i tesawwufit si “penetrim në të gjitha virtytet e larësuara morale dhe anashkalim i të gjitha virtyteve të qortuara.” Pas kësaj diskutimi i tesawwufit shkon në drejtimin që rekomandon që të jetohet jetë modeste, asketike dhe varfanjake deri sa nuk arrihet shkalla e ngjitjes në mënyrë që sufia ta arrijë gjendjen në të cilën do të jetë me Realitetin, gjendjen në të cilën ajo qartë dhe dukshëm i dëftohet. Pasi që gjendjet e sufive janë personale, individuale dhe pasi që sufia nuk varet nga vetvetja, por nga zbulimet e Zotit, atëherë është e pamundur të pritet një përkufizim i tesawwufit, pasi që ai i nënshtrohet natyrës individuale. Ne do ta sjellim vetëm një fragment të vogël të atyre përkufizimeve të tëra që i hasëm në veprën ‘Et-Ta’rifat li’l-Xhurxhanijj’, sipas të cilit tesawwufi paraqet: “pastrimin e zemrës nga shtresimet e jashtme dhe të paradokseve të brendshme' morale, fikjen e atributeve njerëzore, anulimin e këndjeve të shpirtit, përvetësimin e atributeve shpirtërore morale, përkushtimin diturive të shpirtit, dhënien përparësi amshueses, miqësimin e sinqertë ndaj të gjithë popujve, besnikërinë e tërësishme të sigurtë Zotit të Lartësuar, pasimin dhe ndjekjen e Muhammedit a. s. në Sheriat ... apo:

- lënia e lirisë së vullnetit;
- angazhimi dhe miqësimi me Zotin;
- ruajtja e ndjenjave nga aspirimi i shpirtit (nefsit);
- anashkalimi i kundërthënshmërisë;
- pranimi i të vërtetave, të folurit e matur dhe njohja e vlerave morale.

Nuk kemi për qëllim që të lëshohemi në vetë tesawwufin, por para së gjithash dëshirojmë të sqarojmë se ai është një trajtë studimi që dallon prej filozofisë. Është e vërtetë se tesawwufi në periudhat e veta të fundit i ka formësuar shqyrtimet dhe teoritë sufiste që rekomandojnë unifikimin, personifikimin dhe unitetin e ekzistencës, që shpie në atë se filozofia ka kryer ndikim të madh në tesawwuf; nëse nuk ka ngjarë ngjashëm me atë që i ka ngjarë kelamit kur në gjirin e tij ka absorbuar drejtimet e filozofëve.

Nuk dëshirojmë ta shpjegojmë dallimin ndërmjet filozofisë, kelamit dhe tesawwufit pos atë që e ka theksuar El-Gazaliu në ‘El-Munkidhu min‘ed-dadal’ [3], në të cilat prezenton kthesat e veta në këto dituri: “Ke kërkuar nga unë, vëlla i fesë, që të ta zbuloj qëllimin dhe sekretet e diturive, rreziqet dhe greminat e shkollave të mendimit, dhe të të rrëfej krejt çka kam përjetuar duke e nxjerrë të vërtetën nga rrëmuja e sekteve të ndryshme, mënyrat e veprimit dhe rrugët e të cilëve janë në kundërshti, dhe çfarë guximi kam treguar duke u ngritur nga ultësia e imitimit në fe deri te lartësia e kërkimit të shpjegimeve. Ke kërkuar të të ekspozoj, e para, çfarë dobie kam nxjerrë nga shkenca e kelamit, e dyta, si më janë bezdisur rrugët e talimive, të cilët, në pasimin e imamit, janë të paaftë ta kuptojnë të vërtetën, e treta, si i kam përçmuar rrugët e të filozofimit, dhe, më në fund, si jam pajtuar në rrugën e tesawwufit.”

Nëse, El-Gazaliu, më në fund, është pajtuar me metodën e tesawwufit dhe i ka dhënë përparësi kundrejt metodave të tjera të kelamistëve, ezoteristëve dhe filozofëve, atëherë, në anën tjetër, kelamistët nuk pajtohen me metodën e tesawwufit, ata nuk e pranojnë frymëzimin që paraqet bazën e njohjes sufiste nga shumë rrugë të tjera që pasojnë siç janë: shqisat e shëndosha, arsyeja dhe lajmet e sigurta. Për këtë arsye ata ndërmjet vetes dhe sufive tërheqin distinkcion të qartë.

Sa u përket filozofëve, ata, nga një anë, u kundërvihen kelamistëve, e nga ana tjetër sufive. Që të bindesh në këtë, je i obliguar ta lexosh librin e Ibn Rushdit “El-Keshfu an menahixh ’il-edil-leti fi akaid ‘il-mil-leh”, e do të sheh se çfarë jazi qëndron ndërmjet këtyre dy frakcioneve. Ai u bën vërejtje kelamistëve për shkak se argumentet e tyre janë jokomplementarë, se nuk arrijnë sigurinë e argumenteve dhe silogjizmit. Sufive u bën vërejtje, po ashtu, që metodat e tyre të meditimit nuk janë spekulative. Ata konsiderojnë se njohja e Zotit dhe ekzistentëve të tjerë është diç që takohet në shpirtin kur ajo dërgohet dhe lirohet nga prangat e pasioneve. Nëse këtë metodë do ta aprovonim dhe do ta miratonim ekzistimin e saj, ajo fare nuk është për të gjithë, nuk i përfshinë të gjithë njerëzit.

Kur e ke parasysh se Ibn Rushdi ka vdekur më 595 hixhrij, përkatësisht kah fundi i shekullit të gjashtë, do të të bëhet i qartë fakti se filozofët janë një frakcion i intelektualëve muslimanë që janë dalluar nga kelamistët dhe sufistët. Atëherë, pra, nuk është e vërtetë të konsiderojmë se filozofia është njëjtë çka edhe kelami; të përfundojmë se filozofia islame të cilën e kanë përfaqësuar muslimanët, vetëm është transmetuar nga filozofitë tjera, e as nuk konsiderojmë se filozofia është çka edhe tesawwufi. Në shekujt e fundit vjen deri te integrimi i të gjitha këtyre mësimeve, që ndërmjet veti janë përzier deri në fund të shekullit të kaluar. Ky ka qenë shkaku që filozofia kundër vetes të nxisë mendime juridike që ndalojnë preokupimin me te.


Filozofia islame dhe fikhu

Nëse filozofia në esencën e vet ka qenë me prejardhje të huaj, e cila është përkthyer dhe e cila, pas kësaj, është zhvilluar te mendimtarët muslimanë që janë marrë me te, atëherë kelami dhe tesawwufi po ashtu janë shkenca që kanë qenë nën ndikimin e elementeve të huaja: kristiane, persiane dhe hinduse. Disa madje kanë konsideruar se këto dy dituri janë të huaja për islamin, deri sa hulumtuesit tjerë, përkundër kësaj, konsideronin se bazën e filozofisë islame duhet kërkuar në kelam. Mustafa Abdurraziku ka konsideruar se bazat e fikhut kanë paraprirë në këtë. Në librin e vet ‘Temhid li tarih ‘il-felsefet’ il-islamijjeh’ thirret në atë se fikhun si shkencë më së pari e ka shpikur dhe vendosur Shafiu. Hulumtuesi i traktatit të Shafiut do të sheh se në të pikërisht fshehen disa aspekte të të menduarit filozofik. Lidhur me këtë pohon: “Traktati i Shafiut, siç kemi parë, në numërimin e temave dhe në klasifikimin e kaptinave, është shkruar sipas orarit të përcaktuar të cilit, sipas mendimit të autorit të saj, herë-herë nuk i përmbahet; e kamuflon formën e tij të paraparë që duhet ndjekur: heq dorë nga objekti dhe anon nga disa çështje të pashpjeguara dhe të përsëritura. Mirëpo, krahas të gjitha këtyre, ky traktat paraqet fillim solid të të shkruarit sistematik dhe shkencor mbi filozofinë, elementet e para të së cilës, për herë të parë, i ka tubuar Shafiu.

Dhe kur të vërejmë në traktat shfaqjen e të menduarit filozofik në islam nga aspekti që kujdeset mbi precizitetin e hollësive dhe paragrafit, me anë të rregullave dhe metodave gjenerale dhe, nëse, gjatë kësaj, nuk e shpërfillimin aspektin e fikhut, përkatësisht nxjerrjen e dispozitave sekondare të sheriatit nga dëshmitë e hollësishme që kanë të bëjnë me këtë – atëherë në traktat do të vërejmë edhe aspekte tjera të të menduarit filozofik, e para së gjithash ai që ka të bëjë me drejtimin logjik të të vendosurit të përkufizimeve dhe rregullave …”

Është e vërtetë se profesori ynë Mustafa Abdurraziku ka hapur kaptinë të re që meriton hulumtim dhe kujdes. Mirëpo, dituritë siç janë Fikhu dhe Usuli i përkasin grupit të diturive të sheriatit e jo grupit të diturive filozofike, në atë kuptimin e rëndomtë profesional; ndonëse bazat e fikhut më vonë kanë qenë nën ndikimin e ‘logjikës’ së Aristotelit, siç e shpjegon për më së afërmi përsiatja mbi bazën e katërt të usuli fikhut, kijasi (analogjia).


Filozofia islame dhe shkenca

Fikhu, tesawwufi dhe kelami janë dituri fetare, ndaj nuk është çudi që i kundërvihen filozofisë dhe që janë orvatur ta largojnë nga skena e jetës. Në të shumtën e rasteve kjo ka qenë për hirë të fesë që ka triumfuar ndaj filozofisë, ka ndaluar marrjen me te dhe iu ka atribuuar filozofëve ateizëm dhe i ka akuzuar për pafe.

Por shumica e hulumtuesëve të historisë së filozofisë islame ka shpërfillur burimin nga i cili ka buruar filozofia. Kanë anashkaluar faktin se ajo është krijuar në bazë të shkencave matematikore dhe natyrore, e jo në bazë të fesë.

Është e vërtetë se filozofia i sodit ekzistentet natyrore në mënyrë që nëpërmjet tyre të vijë deri te njohja e ekzistimit të Krijuesit; kjo është kurora e filozofisë, pjesa më e ndershme e saj. Për këtë arsye është quajtur metafizikë, sië e ka konsideruar Aristoteli. Me këtë aspekt të të menduarit mund të preokupohet vetëm ai i cili hollësisht i njeh dituritë e ndryshme, i cili është i ushtruar dhe i aftësuar në to. Nga ky aspekt, pra, çdo filozof i ka njohur dituritë natyrore dhe filozofike. Mirëpo, çdo shkencëtar nuk është filozof, sepse ai qëndron në kufijt e shkencës së caktuar, posaçërisht i përkushtohet asaj dhe asgjë nuk studion pos asaj. Ndër arabët janë bërë të njohur shumë dijetarë në degë të ndryshme të shkencave. Mjafton ta lexosh, për shembull, veprën ‘El-Fehrest’ nga Ibn Nedimi, e të sheh emrat e astronomëve, gjeometrave, mjekëve, kimistëve dhe matematikanëve. Përbri kësaj do të mësosh deri te çfarë kufiri kanë arritur specialitetet në fushat e këtyre shkencave. Krahas kësaj, ka pasur filozofë të cilët, para së gjithash, kanë qenë të shkathtë në dituritë nëpërmjet të të cilave më vonë janë ngritur deri në filozofi. Rasti i tillë ka qenë me El-Kindiun, “filozofin arab”, i cili është dalluar në shkencat matematikore dhe, krahas kësaj, llogaritet ndër astronomët më të mëdhenj. Pakush është bërë i njohur si mjek i paarritshëm sikur Ibn Sinai; apo Biruni i cili ka qenë gjenial në fushën e astronomisë. Gjendja e tillë ka mbetur edhe më tej; mendojmë, natyrisht, se askush nuk është bërë i njohur me filozofi, e që, krahas kësaj, nuk është zhytur në shkencë, e veçan në medicinë deri në kohën e Ibn Rushdit i cili ishte mjek dhe i cili ka shkruar veprën ‘El-Kul-lijjat’, e pos kësaj ka qenë edhe filozof.

Nga koha kur filozofët e fundit, pas shekullit të gjashtë, janë kënaqur me hulumtimin e çështjeve dhe problemeve filozofike, që i kanë lënë klasikët, duke mos u mbështetur në këtë në bazën shkencore në të cilën, në të vërtetë, janë themeluar – vjen deri te ndërprerja e lidhjes ndërmjet filozofisë dhe tokës që e ka ushqyer me ujë atë; në damarët e saj rrjedhte gjakë dhe është flijuar koka pa trup; trupi ka mbetur pa shpirt dhe ka vdekur. Filozofia ka filluar rishtazi të ringjallet nga fundi i shekullit të kaluar kur Lindja iu kthye sërish diturive për herë të dytë. Mirëpo, konflikti ndërmjet filozofisë dhe fesë në kohën bashkëkohore nuk ka pushuar; por, për më tepër, konflikti i tyre është vazhdimisht aktual deri në ditët e sotme.

Feja, shkenca, arti, letërsia, industria dhe ekonomia janë pikërisht ato çështje me të cilat karakterizohen kulturat e popujve. Ato ndërmjet veti janë reciproke, ndikojnë në njëra tjetrën. Feja, shkenca dhe filozofia kanë luajtur rol të rëndësishëm në skenën e kulturës islame. Filozofia qe armatosur në luftën dhe ballafaqimin e saj me armën e shkencës dhe e ka ngritur lartë flamurin e saj. Atëherë kur është arritur pajtimi ndërmjet këtyre tri aspekteve të njohjes, kultura islame ka lulëzuar, është ngritur dhe është zhvilluar. Është forcuar ndihmuesi i shteteve islame; territoret e tyre janë zgjeruar dhe janë shtrirë në lindje deri në skaj të Indisë dhe në perëndim deri në Spanjë (Endelus). Kjo ka qenë në kohën kur kultura islame ka lulëzuar. Pasi që filozofët u larguan nga hulumtimet e shkencës, duke u kufizuar në komentimin e librave të pararendësve të tyre, vjen deri te ngecja e filozofisë. Në skenë erdhi skolastika e amshtë deri sa nuk është detyruar të tërhiqet, e në skenë mbeti vetëm feja.

Përktheu: Nexhat Ibrahimi

--------------------------------------------------------------------------------
[1] Titulli është i përkthyesit.
[2] Nuk e kemi për qëllim që në këtë libër të lëshohemi në vetë kelamin, mbi atë se a është ai shkencë e pastër islame apo ka lindur si rezultat i ndikimeve të huaja, e veçan si rezultat i diskutimeve mbi Zotin, atributet e tij dhe kristianizmin. Rast i këtillë është edhe me tesawwufin. Pasi që disa konsiderojnë se ai është dituri e pastër islame, bazat e të cilit gjenden në Kur’an dhe Sunnet, deri sa disa konsiderojnë se ka hyrë në islam dhe se ka lindur si rezultat i misticizmit indus dhe persian.
[3] Shih përkthimin boshnjak: Gazali, Izbavljenje od zablude, Sarajevo, 1409/1989, fq. 9 – 11 (përkthyesi).



E Dielë, 16 Gusht 2009; 07:28


Kerko:

 
Ju rekomandojmë :
 
Akaid dhe Fikh Islam:
 
Të përhershme:
 
Prezantime (Powerpoint)
 
Ilahi:
» Zeriislam.com nuk qëndron domosdoshmërisht pas çdo teksti të autorëve «
Copyright © ZeriIslam 2005-2009
Free counter and web stats