Menu:
 
Navigatori i Kur'anit:
 
 
Kontakti
Name:

Email Adresa:

Mesazhi juaj:

Index -> Shkrime të përkthyera ->

FILOZOFËT E FRYMËZIMIT HELENIST


Henry Corbin

Hyrje

Ka pasur tendenca që roli i filozofisë në Islam të reduktohet në aktivitetin e grupit të felasifëve (shumës prej fejlusuf, që është transkriptimi arab i fjalës greke philosophos). Ky redukim është plotësisht i gabuar dhe rrjedh nga paragjykimet. Është e vështirë ndarja e saktë e përdorimit të shprehjes felsefe (filozofia) nga shprehja hikme ilahijje (theosophia). Duket se, ndërkaq, pas Suhraverdiut "Suhraverdi, Shihabuddin Jahja" kjo shprehja tjetër më me dëshirë përdoret që të përcaktohet mësimi i urtakut, që është njëkohësisht filozof dhe mistik.

Share:  Del.icio.us  Digg  Facebook  Newsvine  Reddit  Technorati


Henry Corbin


FILOZOFËT E FRYMËZIMIT HELENIST
(Shkëputje nga vepra: Historia e Filozofisë Islame, I-II, përktheu Nexhat Ibrahimi, Shkup, 1998)

Hyrje

Ka pasur tendenca që roli i filozofisë në Islam të reduktohet në aktivitetin e grupit të felasifëve (shumës prej fejlusuf, që është transkriptimi arab i fjalës greke philosophos). Ky redukim është plotësisht i gabuar dhe rrjedh nga paragjykimet. Është e vështirë ndarja e saktë e përdorimit të shprehjes felsefe (filozofia) nga shprehja hikme ilahijje (theosophia). Duket se, ndërkaq, pas Suhraverdiut "Suhraverdi, Shihabuddin Jahja" kjo shprehja tjetër më me dëshirë përdoret që të përcaktohet mësimi i urtakut, që është njëkohësisht filozof dhe mistik.

Sa u përket felasifëve, të përkujtojmë se ata kanë disponuar me përkthimin arab të veprave të zgjedhura të Aristotelit "Aristoteli" dhe të komentuesve të tij, dhe me tekstet e Platoni "Platoni" t dhe Galeni "Galeni" t. Por veprat siç është “Teologjia” e quajtur e Aristotelit "Aristoteli" , ose “Libri për të mirën e pastër” (krh. I, 2) ua kanë prezentuar Aristotelin "Aristoteli" si neoplatonist. Ndonëse shprehja meshsha’un (e cila tekstualisht i përgjigjet fjalës “peripatetikët”) shpesh përdoret në arabishte dhe qëndron ballë për ballë fjalës ishrakijjun (platonistët, VII), me­gji­th­atë ata me të cilët ka të bëjë kjo shprehje janë, pak a shumë, “neoplatonistët e Islamit”. Në Andaluzi, ç’është e vërteta, do të lajmërohet, nën udhëheqjen e Ibn Rushdit "Ibn Rushd, Ebu’l Velid Muhammed ibn Ahmed ibn Muhammed" (Averroesit "Averroes" ), reaksioni “peripatetik”, por ai doemos është dashur t’i kundërvihet si neoplatonizmit të Ibn Sinas ashtu edhe kritikës teologjike të Gazali "Gazali, Ebu Hamid Muhammed" ut. Por edhe ky peripatetizëm nuk ka qenë krejtësisht i pastër. Sidoqoftë, në Perëndim do të zhvillohet averroizmi, derisa në Lindje, veçan në Iran, frymëzimi themelor edhe më tej ka mbetur neoplatonizmi. Ky i ka ndihmuar Suhraverdiut "Suhraverdi, Shihabuddin Jahja" ta sendërtojë projektin e vet të përtëritjes së teozofisë së Persisë së vjetër paraislame; neoplatonizmi spontanisht lidhej me gnosën e Ibn Arabiut "Ibn Arabi, Muhjiddin" dhe me metafizikën e sufizmit, sikur edhe me doktrinën tradicionale të imamëve shi’itë (me Hajdar Amuliun "Amuli, Sejjid Hajdar" dhe Ibn Ebi Xhumhuri "Ibn Ebi Xhumhuri, Muhammed" un në shekullin XIV dhe XV). Tërësia e këtyre doktrinave përjeton lulëzim brenda shkollës ispahanase, gjatë rilindjes safavidase (shekulli XVI), në veprat monumentale të Mir Damadi "Mir Damadi, Muhammed Bakir Astarabadi" t, Mulla Sadras "Mulla Sadra" , Kadi Sa’id Kummiut "Kummi, Kadi Sa’id" (shekulli XVI), dhe te nxënësit e nxënësve të tyre, deri te shejhijje - shkolla. Një mendim i vetëm - udhëheqës drejton gjatë konstituimit të kësaj tërësie të fuqishme. Asgjë nuk na lejon që aq lehtë ta shqiptojmë fjalën “sinkretizëm” nga e cila shpeshherë anohet, qoftë që të përçmohet një doktrinë, qoftë që të mbulohen vështirësitë në të cilat ka rënë një qëndrim jo i pranuar dogmatik.



1. El-Kindiu dhe nxënësit e tij


1. Ebu Jusuf bin Is’hak el-Kindi "el-Kindi, Ebu Jusuf bin Is’hak" u është i pari nga ai grup filozofësh veprat e të cilëve së paku pjesërisht janë ruajtur. U lind në Kufe rreth vitit 185/796, në familjen aristokrate arabe nga fisi Kindi në Arabinë Jugore, së cilës ia ka borxh titullin “Filozof i arabëve”. Babai i tij qe guvernator i Basrës, kështu që ai këtu e kaloi fëmijërinë dhe mori arsimimin fillestar. Pastaj shkon në Bagdad, ku ishte mbrojtës i interesave të halifëve abasitë, el-Me’muni "el-Me’muni" t dhe el-Mu’tesimi "el-Mu’tesimi" t (218/833-227/842). Princi Ahmed "Princi Ahmed" , i biri i këtij të fundit, ka qenë mik dhe mecenë i tij, prandaj el-Kindi "el-Kindi, Ebu Jusuf bin Is’hak" u i ka kushtuar disa trajtesa. Por gjatë kohës së halifatit të el-Mutevekkili "el-Mutevekkili" t (232/847-247/861) el-Kindi bie në pamëshirë, ashtu si edhe miqtë e tij mu’tezilitë. Vdiq i vetmuar në Bagdad rreth vitit 260/873 (vit i lindjes së el-Esh’ariut "el-Esh’ari, Ebu’l-Hasan Ali ibn Ismail" , vit në të cilin për shiizmin fillon “zhdukja e vogël” e Imamit "Imami" të Dymbëdhjetë).

Në Bagdad filozofi ynë u gjend në qendër të lëvizjes diturore e cila qe nxitur me përkthimet e veprave greke në arabishte. Vetë atë nuk mund ta konsiderojmë përkthyes të veprave antike, por si fisnik i pasur kishte mundësi të punësojë bashkëpunëtorë dhe përkthyes të shumtë të krishterë; shpesh i “përmirësonte” përkthimet, duke gjetur shprehje përkatëse arabe të cilat përkthyesve të krishterë u shkaktonin vështirësi të mëdha. Kështu Abdulmesih "Abdulmesih b. Abdil-lah b. Na’im el-Himsi" el-Himsiu (d.m.th. nga Emesa, krh. I, 2) për të përktheu Teologjinë e famshme që i atribuohej Aristotelit "Aristoteli" ; ky libër ka pasur ndikim të madh në mendimin e tij. Për të, përveç tjerash, Eustatije përktheu Gjeografinë e Ptolemeut dhe një pjesë të Metafizikës së Aristotelit "Aristoteli" . Në Katalogun (Fihrist) e Ibn en-Nedimit, nën emrin e El-Kindiut paraqiten më se 260 tituj. Shumica, fatkeqësisht, janë humbur.

2. Nga veprat e tij në Perëndim kanë qenë të njohura kryesisht disa trajtesa, në mesjetë të përkthyera në latinishte: Tractatus de erroribus philosophorum, De Quinque Essentiis (Materia, forma, lëvizja, hapësira, koha), De somno et visione, De intellectu. Fatmirësisht, para disa vjetësh në Stamboll janë gjetur nja tridhjetë trajtesa të tij; një numër i tyre që atëherë është botuar, si psh. trajtesa “Mbi filozofinë e parë”, pastaj “Mbi klasifikimin e veprave të Aristotelit "Aristoteli" ”, dhe origjinali arab i veprës “Mbi mendjen”, e cila ka pasur domethënie të veçantë për gnoseologjinë e trashëgimtarëve të tij.

Veprat e ruajtura të el-Kindi "el-Kindi, Ebu Jusuf bin Is’hak" ut dëshmojnë, përkundër asaj që pohojnë disa biografë të tij islamë (p.sh. Shahrazuriu "Shahrazuri, Shemsuddin" ), se s’ishte vetëm matematikan dhe gjeometër, por edhe filozof në kuptimin e plotë që kjo fjalë e kishte atëherë. El-Kindi është preokupuar me metafizikën ashtu si edhe me astronominë, astrologjinë, muzikën, aritmetikën, gjeometrinë. Na është e njohur trajtesa e tij që ka të bëjë me “pesë trupat platonianë”, me titull “Mbi atë përse (mendimtarët) e Vjetër i kanë lidhur pesë figurat me elementet”. Ka pasur interesim për degët e ndryshme të diturive natyrore, si psh. për farmakologjinë. Trajtesa e tij “Mbi njohjen e veprimit të ilaçeve të ndërlikuara” tregon afërsinë me idetë e Xhabirit për shkallët e intensitetit të Natyrave (IV, 2). Shkurtimisht, ai është përfaqësuesi i mirëfilltë i atij tipi të filozofit të talentuar me frymë universale, çfarë kanë qenë Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" , Ibn Sina "Ibn Sina, Ebu Ali Husejn ibn Abdull-llah" , Nasir Tus "Tusi, Nasiruddin" i dhe shumë të tjerë.

3. Ndonëse ka mbajtur lidhje të ngushta me mu’tezilitët (III, 1), të cilët, para sundimit të el-Mutevek "el-Mutevekkili" kilit kanë qenë në mëshirë të pallatit abasit, el-Kindiu "el-Kindi, Ebu Jusuf bin Is’hak" me­gji­th­atë nuk i ka takuar grupit të tyre; qëllimet e tij kanë qenë krejtësisht tjetërfarë nga qëllimet e dialektikëve të kelamit. Ai e ndiente harmoninë e thellë ndërmjet hulumtimit filozofik dhe shpalljes profetike. Qëllimet e tij pajtohen me qëllimet e asaj filozofie profetike të cilën këtu e përshkruam (kaptina II), dhe për të cilën kemi thënë se konsiderohet shprehje e mirëfilltë filozofike e një religjioni profetik çfarë është ai Islam. El-Kindi është i bindur që mësimet sikur ato për krijimin e botës ex nihilo, për ringjalljen trupore dhe për profecinë nuk rrjedhin nga dialektika racionale, e as që ajo i dëshmon. Së këndejmi, gnoseologjia e tij bën dallimin ndërmjet diturisë njerëzore (‘ilm insani) e cila e inkuadron logjikën, quadriviumin dhe filozofinë, dhe diturisë hyjnore (‘ilm ilahi), e cila u është shpallë vetëm profetëve. Mirëpo, edhe këtu kemi të bëjmë me dy trajta ose shkallë të diturisë që nuk janë në kundërshti, por në harmoni të përkryer. Kështu filozofi ynë në trajtesën për kohëzgjatjen e Mbretërisë arabe i parashikon kësaj mbretërie kohëzgjatjen prej 693 vjetësh me anë të llogarive të marra si nga dituria greke, veçan nga astrologjia, ashtu edhe nga komentimi i tekstit të Kur’anit.

Duke e përvetësuar idenë mbi krijimin ex nihilo, el-Kindiu "el-Kindi, Ebu Jusuf bin Is’hak" krijimin e botës (ibda’) më parë e konsideron si akt hyjnor e jo thjesht si emanacion. Vetëm kur konfirmoi se Inteligjenca e Parë varet nga Akti i vullnetit hyjnor, ai pranoi idenë për emanacionin e Inteligjencave hierarkike në mënyrën e neoplatonistëve (kjo skemë plotësisht i përgjigjet skemës së kozmogonisë ismailite). Ai po ashtu bën dallimin ndërmjet botës së veprimit hyjnor dhe botës së veprimit të Natyrës, kurse kjo është bota e krijimit dhe e ndërrimit.

4. Në disa aspekte të veta mësimet filozofike të el-Kindiu "el-Kindi, Ebu Jusuf bin Is’hak" t iu afrohen mësimeve të Xhon Filipon "Filipon, Xhon" it, kurse te disa të tjera shkollës athiniane të neoplatonistëve. Dallimi i el-Kindiut i substancave të para dhe të dyta, besimi i tij në themelësinë e astrologjisë, preokupimi me dituritë okultiste, dallimi i të vërtetës filozofike racionale nga e vërteta e shpallur të cilën deri diku e kupton si ars hieratica e neoplatonistëve të fundit - të gjitha këto janë karakteristika të përbashkëta të “Filozofit arab” me neoplatonistin siç është Proklusi; kurse ka disa ngjashmëri edhe me sabejët nga Harani.

Në el-Kindiu "el-Kindi, Ebu Jusuf bin Is’hak" n nuk ka ndikuar vetëm Teologjia e atribuar e Aristotelit "Aristoteli" , por edhe Aleksandër Afrodizi "Afrodizi, Aleksandër" , komenti i të cilit për librin De anima e ka frymëzuar që në trajtesën vetjake De intellectu (Fi’l-akl) ta nxjerrë ndarjen e katërfishtë të mendjes e cila do të ketë ndikim të konsiderueshëm si te filozofët islamë, ashtu edhe tek ata të krishterë, të cilët do të shtrojnë shumë probleme dhe do të ofrojnë zgjidhje të ndryshme. Ka qenë deri diku edhe nën ndikimin neopitagorian, kur është fjala për rëndësinë që ia ka kushtuar matematikës. Fihristi cek trajtesën e tij për nevojën e studimit të matematikës për të zotëruar me filozofinë. Të gjitha këto ndikime përmblidhen nën perspektivën e përgjithshme të Islamit, të vërtetat e të cilit el-Kindiu "el-Kindi, Ebu Jusuf bin Is’hak" i konsideron rreze drite që ndriçojnë rrugën e filozofisë. Ai me të drejtë konsiderohet pionier, “peripatetiku” i parë në atë kuptimin e veçantë që kjo fjalë, tashmë kemi thënë, e ka në filozofinë islame. Nëse Perëndimi latin, sipas trajtesave të lartpërmendura, e ka njohur si filozof, ai ka qenë po ashtu i njohur edhe si matematikan dhe astrolog i shkëlqyeshëm. Në librin De Subtilitate (lib. XVI), Girolamo Cardano "Cardano, Girolamo" thotë për të se paraqet njërin prej dymbëdhjetë personaliteteve intelektuale të historisë njerëzore që kanë pasur më së shumti ndikim.

El-Kindiu kishte bashkëpunëtorë (që i kemi përmendur më lartë), kurse ka pasur edhe nxënës. Dy baktrijët: Ebu Mesh’ar Balhi "Balhi, Ebu Mesh’ar" , astrolog i njohur, dhe Ebu Zejd Belhi "Belhi, Ebu Zejd" , filozof dhe mendimtar i lirë i cili, duke mos iu frikësuar skandalit, ka pohuar se Kur’ani emrat e Zotit i ka marrë nga gjuha siriane.

Më i lavdishmi ndër nxënësit e tij filozofë ka qenë Ahmed ibn Tajjib Sarahshi "Sarahshi, Ahmed ibn Tajjib" (me prejardhje nga Sarahshi në Horasan, në kufirin e sotëm të Turkestanit rus dhe Iranit). U lind më 218/833, kurse vdiq më 286/899. Ka qenë figurë interesante. Veprat e tij, sot të humbura, na janë të njohura nga citatet e shumta (krh. IV, 1). Tashmë kemi theksuar (IV, 5), se e ka shpikur alfabetin fonetik për të cilin gjerësisht na njofton Ebu Hamza Ispahani "Ispahani, Ebu Hamza" . Pasi mbamendja për stoikët ngapak është e paqartë në traditën islame, aq më të vlefshme janë të dhënat që na jep për emërtimet me të cilat në arabishte janë shënuar stoikët. Përkundër kësaj, siç kemi theksuar shumë herë, një numër i konsiderueshëm i ideve që rrjedhin prej stoikëve mjaft herë janë pranuar, dhe kanë luajtur rol të rëndësishëm në të gjitha rrymimet antiperipatetike. Stoikët herë-herë i emërtojnë me as’hab ur-rivak ose rivakijjun-e (fjala rivak d.m.th. galeri, peristil); herë-herë me as’hab ul-ustuvan (fjala ustuvan d.m.th. portik), e herë-herë me as’hab ul-madhal-l (sh. prej madhal-le, tendë), që në përkthimin e latinistëve mesjetarë bëhet philosophi tabernaculorum. Sarahshi "Sarahshi, Ahmed ibn Tajjib" i dallon këto tri terme, duke u mbështetur në një traditë sipas së cilës këto tri shprehje kanë të bëjnë me tri shkolla të ndryshme: të parët kanë mësuar në Aleksandri, të dytët në Balbek, kurse të tretët në Antiohi. Do të ishte e nevojshme të shkruhet një monografi e tërë. Teoria e Xhabirit për Elementet parashtron komentimin e të dhënave peripatetike që anojnë nga stoikët. Suhraverdiun "Suhraverdi, Shihabuddin Jahja" herë-herë e konsiderojnë rivak. Kemi parë, më në fund, (I, 1) se Xha’fer Keshfi "Keshfi, Sejjid Xha’fer" u e identifikon pikëpamjen stoike me pikëpamjen e ekzegjetëve shpirtërorë të Kur’anit.


2. El-Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag"


1. Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag el-Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" u lind në Vasixh, afër Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" në Transoksiani, më 259/872, pra përafërsisht një vit para vdekjes së el-Kindiut "el-Kindi, Ebu Jusuf bin Is’hak" në Bagdad. Ishte me origjinë nga një familje autoritative; babai i tij kishte pozitë të lartë ushtarake në pallatin e Samanidëve. Sikur edhe biografia e pararendësit të tij, el-Kindiut, shembullin e të cilit e ka ndjekur, edhe biografia e tij nuk njihet në hollësi. Që në moshën rinore shkoi në Bagdad, ku mësues të parë e kishte të krishterin Juhanna ibn Hajlam "ibn Hajlam, Juhanna" . Pastaj ka studiuar logjikën, gramatikën, filozofinë, muzikën, matematikën dhe dituritë natyrore. Nga veprat e tij shihet qartë se ka njohur turqishten dhe persishten (legjenda dëfton se pos gjuhës arabe ka mund të kuptojë 70 gjuhë!). Me kalimin e kohës ka zotëruar me aq dituri saqë ka fituar titullin Magister secundus (Aristoteli "Aristoteli" ka qenë Magister primus), dhe është konsideruar si filozof i parë i madh musliman. Çdo gjë dëfton se ky filozof i madh ka qenë shi’it, gjë që konfirmohet edhe nga opinioni i gjerë. Ai, në të vërtetë, edhe e ka lëshuar Bagdadin më 330/941, dhe shkoi në Halep, ku gëzonte mbrojtjen e dinastisë shi’ite të Hamdanidëve, kurse Sejfuddevle Hamdani "Hamdani, Sejfuddevle" u ndaj tij ka ushqyer admirim të jashtëzakonshëm. Ky patronat i veçantë shi’it nuk është i rastit, nëse e kemi parasysh se sa gjëra i ka të përbashkëta “filozofia profetike” e Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" me atë që e ekspozuam më lartë (kaptina II), e që mbështetet në mësimin e imamëve të shiizmit. Pas qëndrimit në Halep, Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" ka udhëtuar edhe disa herë, ka arritur edhe deri në Kajro, dhe në fund vdiq në Damask më 339/950, në moshën 80 vjeçare.

Ky filozof i madh ka qenë mistik dhe thellë religjioz. Ka jetuar mjaft thjeshtë, madje edhe është veshur me veshjen e sufive. Meqë natyra e tij ka qenë medituese, ka qëndruar larg nga ndodhitë mondene. Me­gji­th­atë kishte dëshirë të marrë pjesë në shfaqjet muzikore, kurse edhe vetë ka qenë muzikolog i shkëlqyeshëm. Na ka lënë librin e madh “Mbi muzikën”, i cili dëshmon për dijen e tij muzikore, dhe i cili pa dyshim është prezentimi më i rëndësishëm i teorisë së muzikës në mesjetë. Ky filozof - muzikolog, jo për shkak të optimizmit të cekët e ka kërkuar dhe vrojtuar harmoninë ndërmjet Platoni "Platoni" t dhe Aristotelit "Aristoteli" (autorin e “Teologjisë”), sikur që ka vrojtuar edhe harmoninë ndërmjet filozofisë dhe religjionit profetik. Kjo ndjenjë e thellë e Magister secundus-it buron, si duket, nga mendimi se urtësia ka filluar te Kaldejët në Mesopotami; prej këtu ka kaluar në Egjipt, pastaj në Greqi, ku edhe është shkruar - kurse këtij i ka takuar detyra që këtë urtësi ta kthejë në vendin e saj burimor.

2. Veprat e tij të shumta përfshijnë (ose kanë përfshirë) komentet e corpusit të Aristotelit "Aristoteli" : Organoni, Fizika, Meteorologjia, Metafizika, Etika e Nikomahu "Nikomahu" t, të cilat tash janë të humbura. Këtu mund të theksojmë vetëm disa vepra kryesore (krh. bibliografinë): trajtesën e madhe për “Pajtimin e mësimit të dy urtakëve, Platoni "Platoni" t dhe Aristotelit "Aristoteli" ”, trajtesën për “Lëndën e librave të ndryshëm të metafizikës së Aristotelit "Aristoteli" ”; analizën e dialogjeve të Platonit, trajtesën për atë se “Ç’duhet të dijë njeriu para se të fillojë të mësojë filozofinë”, hyrjen në filozofinë e Aristotelit "Aristoteli" , trajtesën De scientiis (Ihsa’ ul-’ulum), e cila ka pasur ndikim të madh në teorinë për klasifikimin e diturive te skolastikët perëndimorë; trajtesën më poshtë të përmendur De intellectu et intellecto; “Margaritarët e urtësisë” (Fusus ul-hikem), të cilat në Lindje më së shumti janë studiuar. Më në fund, këtu është tërësia e trajtesave që merren me atë që rëndom quhet “filozofia politike” e Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" , para së gjithash “Trajtesa për pikëpamjet e banorëve të Shtetit të përkryer (ose Shtetit ideal)”, “Libri për udhëheqjen me shtetin”, “Libri për arritjen e lumturisë” dhe komenti i Ligjeve të Platoni "Platoni" t.

Pikërisht i përmendëm Margaritarët e urtësisë. Nuk ka arsye serioze që të dyshohet në autenticitetin e kësaj trajtese. Nuk ka kurrfarë rëndësie kritike fakti se dikur në Kajro, gabimisht, një pjesë e kësaj trajtese është shtypur në një përmbledhje me titull tjetër, dhe me emrin e Ibn Sinasë "Ibn Sina, Ebu Ali Husejn ibn Abdull-llah" . Paul Kraus "Kraus, Paul" ka konsideruar se qëndrimi i Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" në esencë është antimistik, dhe se as stili as përmbajtja e Margaritarëve nuk pajtohen me veprat tjera të tij, dhe se teoria e tij e profecisë ka qenë ekskluzivisht “politike”.

Por, mund të thuhet se pothuaj gjithkund në veprën e Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" gjejmë shprehjet sufike, se edhe përveç Margaritarëve ekziston një tekst që paraqet jehonën e përshkrimit të njohur të ekstazës plotiniane që gjendet në “Teologji” (“Shpesh, duke e zgjuar vetveten...”), se teoria e iluminacionit e Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" përmban element të pakontestueshëm mistik, me kusht që të lejojmë që mistika të mos kërkojë detyrimisht Ittihad (unifikim bashkues) të mendjes njerëzore dhe Inteligjencës Aktive, sepse ittisali (arritja, bashkimi pa identifikim) po ashtu është përvojë mistike. Sepse, edhe Ibn Sina "Ibn Sina, Ebu Ali Husejn ibn Abdull-llah" edhe Suhraverdiu pajtohen me Farabiun "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" në refuzimin e ittihadit, pasi ai tërheq pasoja kundërthënëse. Mund të konkludojmë se nuk është vështirë të shihet lidhja ndërmjet “misticizmit” të Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" dhe tërësisë së mësimit të tij; këtu nuk ka as jaz as disharmoni. Nëse edhe vërejmë se ai në Margaritarët shërbehet me disa shprehje me prejardhje ismailite (të cilat përndryshe janë të përbashkëta për tërë gnosën ose ‘irfanin), kjo nuk sjell në dyshim autenticitetin e tyre, por vetëm na dëshmon se cili është burimi i frymëzimit të tij, duke treguar se çka i kontribuon harmonisë ndërmjet filozofisë së tij të profecisë dhe profetologjisë së shiizmit. Përfundimisht, është gabim të “politizohet”, në kuptimin modern të fjalës, mësimi i tij për Shtetin ideal; në të nuk ka asgjë që ne e quajmë “program politik”. Në këtë aspekt mbështetemi në pasqyrën e shkëlqyeshme të mësimit filozofik të Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" , të cilën dikur e ekspozoi z. Ibrahim Madkuri "Madkuri, Ibrahim" u.

3. Këtu do t’i theksojmë tri pikat kryesore të mësimit filozofik të tij. Në rend të parë, atij ia kemi borxh postulatin i cili e konfirmon jo vetëm dallimin logjik, por edhe atë metafizik ndërmjet qenësisë dhe të mbijetuarit në qeniet e krijuara. Mbijetimi nuk është karakteristikë konstitutive e të qenurit; ky është predikat, aksident i tij. Mund të thuhet se ky postulat d.t.th. kthesë në historinë e metafizikës. Ibn Sina "Ibn Sina, Ebu Ali Husejn ibn Abdull-llah" , Suhraverdiu dhe shumë të tjerë, do ta përfaqësojë metafizikën e të qenurit. Do të duhet të pritet Mulla Sadra "Mulla Sadra" Shirazi në shekullin XVI, e që situata qenësisht të ndryshojë. Mulla Sadra do të konfirmojë prioritetin e të mbijetuarit dhe do t’i japë versionin “ekzistencial” metafizikës së ishrakit. Kjo pikëpamje për qenien është burim i distinksionit ndërmjet qenies së domosdoshme dhe qenies së mundshme, që nuk mund të mbijetojë vetvetiu, më vete, sepse mbijetimi i saj sikur edhe mosmbijetimi i saj është indiferent; ajo bëhet qenie e Domosdoshme me atë që të mbijetuarit e saj e përcakton dikush tjetër e kjo është pikërisht Qenia e domosdoshme. Këtë postulat, i cili te Ibn Sina "Ibn Sina, Ebu Ali Husejn ibn Abdull-llah" fiton rëndësi të madhe, i pari e shtroi vetë Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" , por në mënyrë shumë më koncize.

4. Po këtë mund ta vërejmë edhe për mësimin tjetër karakteristik, e kjo është teoria e Inteligjencës dhe e burimit të inteligjencës, me të cilën te Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" prinë parimi: Ex Uno non fit nisi Unum (në këtë parim do të dyshojë Nasir Tus "Tusi, Nasiruddin" iu, i frymëzuar me skemën e Suhraverdiut "Suhraverdi, Shihabuddin Jahja" të burimit të Dritave të pastra). Emanacioni i Inteligjencës së parë nga Qenia e parë, tre aktet e saj të kontemplacionit që përsëriten me radhë te çdo Inteligjencë hierarkike duke rezultuar çdoherë me trininë e Inteligjencës së re, Shpirtit të ri dhe Qiellit të ri, deri te Inteligjenca e dhjetë; - këtë proces të njëjtë kozmogonik do ta përshkruajë dhe do ta zhvillojë Ibn Sina "Ibn Sina, Ebu Ali Husejn ibn Abdull-llah" . Të Qenmet e para Hyjnore, yjet - zotërat e Aristotelit "Aristoteli" , te Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" bëhen “Inteligjenca të ndara”. A thua do t’i quajë pikërisht Ibn Sina "Ibn Sina, Ebu Ali Husejn ibn Abdull-llah" i pari Engjëj, dhe kështu ta zgjojë dyshimin e Gazali "Gazali, Ebu Hamid Muhammed" ut, i cili te ato nuk njeh engjëjt nga Kur’ani? A nuk e rrënojnë këto forma engjëllore kreative idenë për një Zot? Po, nëse kjo ka të bëjë me versionin ekzoterik të monoteizmit dhe dogmatikën e cila atë e përkrah. Në të kundërtën, mendimtarët ezoterikë dhe mistikë palodhshëm kanë dëshmuar se monoteizmi, në formën e vet ekzoterike, bie në po atë idhujtari të cilës gjoja përpiqet t’i shmanget. Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" është bashkëkohës i mendimtarëve të parë të mëdhenj ismailitë. Nëse teorinë e tij të Dhjetë inteligjencave e krahasojmë me ezoterizmin ismailit, ajo na paraqitet në dritë të re. Duke e analizuar shkurtimisht (II, B, 1 2) strukturën e Pleromit Të të Dhjetëve tek ismailitët e traditës fatimite, kemi vërejtur se ajo dallon nga skema e filozofëve tanë emanacionistë me ate që Parimin e vë si Mbi-Qenie, matanë qenies dhe joqenies, kështu që Emanacioni fillon vetëm prej Inteligjencës së parë. Përveç kësaj, kozmogonia ismailite ka në vete njëfarë elementi dramatik, kurse ky i mungon si skemës së Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" , ashtu edhe asaj të Ibn Sinasë "Ibn Sina, Ebu Ali Husejn ibn Abdull-llah" .

Me­gji­th­ëkëtë, figura e Ëngjëllit të Dhjetë (Ademit "Ademi" qiellor) plotësisht i përgjigjet Inteligjencës së dhjetë, e cila te filozofët quhet Inteligjencë aktive (‘akl fe’al). Kjo konkordancë na lehtëson ta kuptojmë rolin e saj në profetologjinë e Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" . Ai, si në tërë teorinë e Inteligjencës ashtu edhe në teorinë e Mentarëve - profetë, është diç më shumë se “filozof i frymëzuar helenist” i thjeshtë. Një krahasim i tij është bërë i lavdishëm, e të gjithë më vonë e kanë përsëritur: “Inteligjenca aktive për mendjen potenciale njerëzore është ajo çka dielli është për syrin, aftësia e të pamurit e të cilit, derisa jemi në terr, është vetëm potenciale”. Kjo Inteligjencë është gjithnjë aktuale; ajo në hierarkinë e qenieve është ajo qenie spirituale e cila është më së afërmi njeriut dhe botës së tij, dhe vjen menjëherë pas tij. Quhet “Dhurues i formës” (vahib us-suver, Dator formarum), sepse materien e rrezaton me format e saj, kurse mendjen potenciale njerëzore me njohjen mbi ato forma.

Mendja njerëzore më tej ndahet në ate teorike ose kontemplative dhe në ate praktike. Mendja teorike kalon nëpër tri gjendje të ndryshme: ajo është mendje e mundshme ose potenciale në raport me njohjen; është intelekt veprues në fazën e njohjes; është mendje e fituar, kur njohja është arritur. Këtu paraqitet diçka e re në gnoseologjinë e Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" . Përkundër emërtimit, mendjen e fituar (‘akl mustefad, intelectus adeptus), nuk duhet ngatërruar me nus epiktetos të Aleksandër Afrodiz "Afrodizi, Aleksandër" iut, i cili paraqet njëfarë gjendje ndërmjetëse ndërmjet intelektit potencial dhe intelektit aktual. Për Farabiun "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" , kjo është gjendja më e lartë e mendjes njerëzore, gjendje në të cilën ajo mund të pranojë, me anë të shikimit të drejtpëdrejtë ose iluminacionit, ato forma me të cilat e rrezaton Inteligjenca Aktive, pa ndërmjetësimin e shqisave. Shkurtimisht, nocioni i Inteligjencës Aktive sikur edhe nocioni i mendjes dëftojnë se te Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" ekziston edhe diç më shumë nga aristotelizmi i pastër, e ky është ndikimi i “Teologjisë” me anë të së cilës penetrojnë elementet neoplatonike.

5. I këtillë ky filozof i frymëzimit helenist tregohet edhe në pikën e tretë: teoria e tij e profecisë është kurorë e veprës së tij. Teoria e “Shtetit të përkryher” bartë, për shkak të frymëzimit platonik, karakteristikën greke, por ajo u përgjigjet aspiratave filozofike dhe mistike të një filozofi islam. Shpesh për të flitet si për “politikën” e Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" . Në fakt, Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" assesi nuk ka qenë ajo që e quajmë “njeri i aksionit”; kurrë nga afër nuk i ka njohur punët publike. “Politika” e tij zë fill në kozmologjinë dhe psikologjinë e tij në tërësi; prej tyre është e pandarë. Prandaj nocioni e tij i “Shtetit të përkryer” përfshinë tërë tokën të cilën e banojnë njerëzit, oikumene. Ky nuk është program politik “real”. Filozofinë e tij të a.q. filozofi politike, më parë mund ta karakterizojmë si filozofi profetike.

Nëse edhe personaliteti i cili në të dominon, personaliteti i kryeparit të Shtetit ideal, profetit, Imamit "Imami" , ashtu sikur edhe zgjidhja e teorisë në botën tjetër, zbulojnë se frymëzimi i Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" ka qenë mistik, mund të shkojmë edhe më tutje. Profetologjia e tij posedon disa karakteristika esenciale që janë të përbashkëta edhe për filozofinë e shiizmit (kapt. II). Fatkeqësisht, nuk mund këtu ta zhvillojmë këtë pohim dhe t’i ndjekim konsekuencat e tij. Dëshmitë në të cilat ai e mbështet domosdoshmërinë e ekzistimit të profetit, tiparet që e karakterizojnë qenien e brendshme të profetit, udhëheqësit, Imamit "Imami" , u përgjigjen atyre, të cilat profetologjia shi’ite, siç kemi parë, i ka bazuar në mësimet e imamëve të shenjtë. Profeti "Profeti" - legjislator në të njëjtën kohë, gjatë jetës, është edhe Imam. Pas profetit, fillon cikli i imamatit (ose cikli i velajetit, si është quajtur në kohën islame nubuvveti ose profecia e rëndomtë, d.m.th. ajo që nuk ka sjellur sheri’at). Por nëse profeti urtak, te Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" sjell “ligje” (nevamis), kjo nuk d.m.th. sheri’at në kuptimin rigoroz teologjik të fjalës. Lidhja e dy profetologjive na tregon në dritën e re idenë e cila nga urtari platonik, sunduesi - filozof i Shtetit ideal, e bënë Imamin "Imami" .

6. Nga ana tjetër, kulmin e profetologjisë shi’ite e paraqet gnoseologjia e cila i dallon mënyrat e njohjes te Profeti "Profeti" dhe te Imami "Imami" . Ngjashëm është edhe te Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" ; Imami - profet, kryepari i Shtetit të përkryer, është dashur ta ketë arritur kulmin e fatit njerëzor i cili përbëhet nga unifikimi me Inteligjencën Aktive. Çdo shpallje profetike dhe çdo frymëzim burojnë, në realitet, nga kjo lidhje. Kjo nuk ka të bëjë, siç kemi tërhequr vërejtjen më parë, me bashkimin ose me identifikimin (ittihad), përmes shkrirjes por me arritjen (ittisal). Është e rëndësishme që të shënohet edhe kjo: ndryshe nga Urtari i Platoni "Platoni" t, i cili duhet ta lë kontemplacionin e joreales që të merret me punët publike, Urtari i Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" duhet të lidhet me qeniet shpirtërore: roli kryesor i tij edhe përbëhet në atë që t’i udhëheq qytetarët drejt atij caku, sepse nga ky unifikim varet fati absolut. Shteti ideal që e vëren Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" në të vërtetë është shteti “i të shenjtëve të ditëve të fundit”; ai i përgjigjet gjendjes e cila, sipas eskatologjisë shi’ite, do të sendërtohet në tokë në kohën e paraqitjes së Imamit "Imami" të Fshehtë, i cili e përgatit Ringjalljen. Pas të gjitha këtyre, a mundemi “politikës” së Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" t’i japim domethënien që kësaj fjale ia japim sot?

Sa i përket “sunduesit” të cilit Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" ia atribuoi të gjitha tiparet njerëzore dhe filozofike, mund të thuhet se ky është “Platoni "Platoni" i veshur në pallton profetike të Muhammedi "Muhammedi" t”. Thënë saktë, të përsërisim së bashku me Farabiun "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" , bashkimi me Inteligjencën Aktive bëhet me anë të mendjes: kjo ndodh me rastin e filozofit, pasi që kjo lidhje është burim i të gjitha njohjeve filozofike. Ky bashkim mund të sendërtohet edhe me anë të imagjinatës, dhe atëherë ky është burim i të gjitha shpalljeve, frymëzimeve dhe ëndrrave profetike. Pak më parë kemi demonstruar se si filozofia profetike shi’ite ka nxitur tërë teorinë e imagjinatës, duke konfirmuar njohjen imagjinare dhe botën që ajo e vrojton. Është me rëndësi se edhe te Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" teoria e imagjinatës zë vend të rëndësishëm. Nëse thirremi në atë pjesë të veprës në të cilën Mulla Sadra "Mulla Sadra" Shirazi e komenton mësimin e imamit, nuk kemi më të drejtë të themi se teorinë profetike të Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" vetëm skolastikët hebraikë (Mejmunidë) seriozisht e kanë kuptuar; përkundrazi, ajo ka qenë mjaft produktive edhe në filozofinë profetike të shiizmit.

7. Gnoseologjia të cilën e sendërton filozofia profetike e shiizmit (II, A, 5) qenësisht përcaktohet sipas shkallëve të të pamurit dhe të të dëgjuarit të Engjëllit, në ëndërr, në gjendje të zgjuar dhe në ndërgjendje. Për Farabiun "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" , Urtaku me Inteligjencën Aktive bashkohet me anë të meditimit spekulativ: profeti me të bashkohet me anë të Imagjinatës, dhe ajo është burim i profecisë dhe shpalljeve profetike. Ky botëkuptim është i mundur vetëm për atë se krye-engjëlli muhammedan, Xhibrili "Xhibrili" , Shpirti i Shenjtë, është identifikuar me Inteligjencën Aktive. Ashtu siç kemi vërejtur, kjo fare nuk është racionalizim i Shpirtit të Shenjtë, por më parë e kundërta. Identifikimi i Engjëllit të Njohjes me Engjëllin e Shpalljes paraqet madje kërkesë të filozofisë profetike; tërë mësimi i Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" është i orientuar në atë drejtim. Prandaj nuk do të mjaftonte të thuhej se ia ka dhënë bazamentin filozofik Shpalljes, kurse do të ishte e pasaktë të pohohet se filozofin e ka vënë mbi profetin. Kështu shprehen vetëm ata që nuk e njohin filozofinë profetike. Filozofi dhe profeti bashkohen me Inteligjencën e njëjtë - Shpirtin e Shenjtë. Rasti i Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" më së miri e përcakton situatën të cilën tashmë e kemi shqyrtuar. Me siguri ekziston kundërshtia e pazgjidhur ndërmjet Islamit legalitar dhe filozofisë. Me rendësi është raporti ndërmjet Islamit ezoterik (me domethënien e zgjeruar të fjalës greke ta es­ô) dhe religjionit ekzoterik dhe literalist. Duke e pranuar ose refuzuar këtë të parin, vendosim për fatin dhe rolin e filozofisë në Islam.

Duke e shprehur këtë, do të vërejmë se Shteti ideal, sado i përkryer të jetë, për Farabiun "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" nuk është vetvetiu synim. Ai është vetëm mënyrë që njerëzit të orientohen drejt fatit mbitokësor. Kur legjionet e të gjallëve kalojnë nëpër dyert e vdekjes, ato do t’u bashkohen legjioneve të atyre që kanë hyrë më parë, dhe “ata mendësisht do të bashkohen me ta, dhe secili do të bashkohet me të ngjashmin me vetveten”. Me këtë bashkim të një shpirti me tjetrin fati dhe lumturia e atyre që ishin nisur më herët, vazhdimisht rritet. Ky vizion u ngjan anticipimeve të eskatologjisë ismailite, kur kjo përshkruan bashkimin e Formave të dritës që përbëjnë Tempullin e Dritës së Imamatit.

8. Na është i njohur vetëm numër i vogël i nxënësve të el-Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" . Kryesisht theksohet emri i Ebu Zekerijja Jahja ibn Adijut "ibn Adij, Ebu Zekerijja Jahja" (vdiq më 374/974) filozof jakobit i krishterë, të cilin tashmë e kemi theksuar si përkthyes të veprave të Aristotelit "Aristoteli" . Ekziston letërkëmbimi interesant ndërmjet Jahja ibn Adi "ibn Adij, Ebu Zekerijja Jahja" jut dhe filozofit hebraik nga Mosuli, Ibn Ebi Sa’id el-Mavsili "el-Mavsili, Ibn Ebi Sa’id" u. Nxënësi i Jahja ibn Adijut, Ebu Sulejman Muhammed Sigistani "Sigistani, Ebu Sulejman Muhammed" u (vdiq më 371/981, nuk duhet ta ngatërrojmë me ismailitin Ebu Ja’kub Sigistani "Sigistani, Ebu Ja’kub" n) ka tubuar në gjysmën e dytë të shekullit X në Bagdad rrethin e njerëzve të kulturuar të cilët kanë mbajtur tubime të shkëlqyeshme “kulturore”. Të dhënat për këta i mësojmë nga libri veçan interesant dhe i dokumentuar (Kitab ul-mukabesat) i Ebu Hajjan Tevhidi "Tevhidi, Ebu Hajjan" ut (vdiq më 399/1009), nxënësit të Ebu Sulejmanit. Këtu nuk bëhet fjalë për rrethin filozofik në kuptimin e vërtetë të fjalës. Diskutimet për logjikën e Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" këtu janë shtrembëruar në filozofi të pastër verbale. Këtu janë diskutuar shumë gjëra të cilat nuk duhet marrë me plot seriozitet (për shembull, këtu ka mundur të dëgjohet se si Ebu Sulejmani lëvdohet se ka njohur autorin e vërtetë të veprës e cila i atribuohet Xhabir ibn Hajjan "ibn Hajjan, Xhabir" it). Në fakt, pasardhësi i vërtetë shpirtëror i Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" është Ibn Sina "Ibn Sina, Ebu Ali Husejn ibn Abdull-llah" , i cili edhe e pranon për mësues. Ka ndikuar në filozofët andaluzianë (veçan në Ibn Baxhe "Ibn Baxhe" n (VIII, 3), kurse ka ndikuar edhe në Suhraverdiun "Suhraverdi, Shihabuddin Jahja" . Ndihet ndikimi i tij edhe te Mulla Sadra "Mulla Sadra" Shirazi, ashtu siç kemi përmendur më parë.



3. Ebu’l-Hasan el-Amiri


1. Ebu’l-Hasan Muhammed bin Jusuf el-Amiri "el-Amiri, Ebu’l-Hasan Muhammed bin Jusuf" deri vonë ka qenë i panjohur në Perëndim. Ky iranian nga Horasani ishte me­gji­th­atë figurë e rëndësishme në vargun e filozofëve për të cilët diskutojmë në këtë kaptinë, ngase plotëson zbrazëtirën ndërmjet Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" dhe Ibn Sinas. Është i lindur në Nishapur, kurse për mësues ka pasur kolosin tjetër të lindur në Horasan, Ebu Jezid Ahmed ibn Sahl Balhi "Balhi, Ebu Jezid Ahmed ibn Sahl" un. Ka qenë themelësisht i udhëzuar në filozofi dhe metafizikë, ka komentuar disa tekste të Aristotelit "Aristoteli" dhe ka zhvilluar korrespondencë filozofike me Ibn Sinan (rezultat i të cilës është “Libri i katërmbëdhjetë çështjeve” me përgjigjet e Ibn Sinas). Dy herë ka udhëtuar në Bagdad (para vitit 360/970 dhe 364/974), ku, si duket, ka qenë i shqetësuar me traditat e banorëve. Duke u kthyer në Iran, ka kaluar pesë vjet në Raj, nën mbrojtjen e vezirit Ibn-ul-Amidi "Ibn-ul-Amidi" , duke u marrë intensivisht me veprimtari mësimdhënëse. Pastaj sërish u kthye në Horasanin e lindjes, ku edhe vdiq në vitin 381/991.

Ka pasur shumë nxënës dhe miq, kështu për shembull Ebu’l-Kasim Katibi "Katibi, Ebu’l-Kasim" un, i cili ka qenë shumë i afërt me Ibn Hindi "Ibn Hindi, Ali" un, Ibn Maskuje "Ibn Maskuje, Ahmed ibn Muhammed ibn Ja’kub" në (V, 5) i cili e thekson në Xhavidan Harad; e veçan Ebu Hajjan Tevhidi "Tevhidi, Ebu Hajjan" un (V, 2) i cili shpesh e citon. Edhe Avicena "Avicena" e përmend në Kitab un-nexhat, por mjaft përmbajtshëm shprehet për aftësitë e tij filozofike. Përkundër kësaj, duke gjykuar sipas veprave që janë ruajtur, e po ashtu edhe sipas mendimit të filozofëve të tjerë, duket se bëhet fjalë për autorin i cili s’është krejtësisht i privuar nga origjinaliteti: trajtesa mbi fatin (se’ade), kaptinat (fusul) mbi çështjet metafizike (me’alim ilahijje), trajtesa mbi percepcionin optik (ibsar), mbi nocionin e amshueshmërisë (ebed), mbi përsosurinë e Islamit, mbi paracaktimin dhe vullnetin e lirë (xhebr dhe kader), si dhe një vepër në gjuhën persishte (Ferrah-name). Në veprën Fusul flet për lidhjen e intelektit, percepcionit dhe të të perceptuarës në mënyrën që, si duket, do ta frymëzojë Efdal Kashani "Kashani, Efdaluddin" un (shek. VII/XIII shek.), nxënës i Nasiruddin Tus "Tusi, Nasiruddin" iut.

2. Tevhidi "Tevhidi" u na ka ruajtur disa biseda dhe diskutime në të cilat ka marrë pjesë Ebu’l-Hasani. Këtu e theksojmë bisedën me mazdeistin Mani "Mani" un (Mani el-Maxhusi, të cilin natyrisht, nuk duhet ngatërruar me profetin e maniheizmit), në të cilën filozofi ynë manifestohet si platonist i mirëfilltë (“Të gjitha gjërat e ndieshme janë vetëm hije të inteligjibiles... Inteligjenca është halife e Zotit në këtë botë”). Mulla Sadra "Mulla Sadra" Shirazi njofton mësimet e tij në Pasqyrën e filozofisë së vet të madhe (Kitab ul-esfar ul-’erbe-’a). Po ashtu, një ligjëratë e autorit të njëjtë për “Teozofinë lindore” të Suhraverdiut "Suhraverdi, Shihabuddin Jahja" (& 134, krh. VII) përmban një excursus, me shenjë interesante. Ai udhëzon në librin “Mbi nocionin e amshueshmërisë” (el-emed ‘ala ‘l-ebed), në të cilin Ebu’l-Hasan Amiriu ia atribuon Empedokle "Empedokle" s mësimin sipas të cilit, nëse për Krijuesin pa atribute thuhet se ai është bujari, fuqi, forcë, kjo nuk d.m.th. që tek ai vërtet ekzistojnë aftësitë ose fuqitë që me këto Emra shënohen.

Postulatet neoempedokliane do t’i gjejmë tek Ibn Masarra "Ibn Masarra" në Andaluzi (VIII, 1). Ato kanë ndikuar te Suhraverdiu (polariteti ndërmjet kahrit dhe mehabbetit, dominimit dhe dashurisë); është me rëndësi që këtu kemi edhe vërtetimin për ndikimin e tyre në Iran. Duket se në planin e filozofisë “politike”, Ebu’l-Hasan Amiriu veçan është nën ndikimin e veprave iraniane të cilat nga pahlevishtja i ka përkthyer Ibn Mukaffa "Ibn Mukaffa" ; ai predikon mësimin i cili është më tepër nën ndikimin e Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" se sa helenizmit platonik.

3. Këtu duhet tërhequr vërejtjen edhe në filozofin Bakr ibn-ul-Kasim el-Mavsili "el-Mavsili, Bakr ibn-ul-Kasim" n (d.m.th. nga Mosulli), i cili është i njohur vetëm me një vepër për shpirtin. Ndonëse ka jetuar në epokën e zjarrtë, kur të krishterët në Bagdad e komentojnë Aristotelin "Aristoteli" , kur Farabiu "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" e përpunon mësimin që do të ketë konsekuenca të vazhdueshme, derisa mësimi i Razesi "Razesi" t nxit skandal, duket se Bakr "Mavsili, Bakr ibn-ul-Kasim" i ka qënduar anash nga këto rrymime. Nga të gjithë autorët e periudhës islame, e thekson vetëm filozofin sabeist Thabit ibn Kurranë "ibn Kurra, Thabit" , që dëshmon për ndikimin e konsiderueshëm që e ka bërë filozofi sabeist nga Harani. (IV, 1







4. Avicena "Avicena" (Ibn Sina "Ibn Sina, Ebu Ali Husejn ibn Abdull-llah" ) dhe avicenizmi


1. Ebu Ali Husejn ibn Abdull-llah ibn Sina është i lindur në Afshan jo larg nga Buhara, në muajin safer 370/gusht 980. (Kur disa nga veprat e tij në shekullin XII u përkthyen në latinishte, shqiptimi spanjoll i emrit të tij “Aben” ose “Aven sina” solli deri te trajtja Avicena "Avicena" , me të cilën përgjithësisht është i njohur në Perëndim). Babai i qe nëpunës i lartë i pushtetit samanidas. Duke iu falënderuar autobiografisë së tij, të cilën e plotësoi famulusi dhe nxënësi i tij besnik Xhurxhaniu "Xhurxhani, Ebu’l-Hejthem" , jemi të njoftuar me hollësitë më të rëndësishme të jetës së tij.

Ka qenë fëmijë shumë herët i zhvilluar. Kishte arsimim enciklopedik, i cili përfshinte gramatikën dhe gjeometrinë, fizikën dhe mjekësinë, të drejtën dhe teologjinë. Ka qenë në zë të tillë saqë, kur ka pasur 17 vjet, princi samanidas Nuh ibn Mensur "ibn Mensur, Nuh" i e ftoi që ta shërojë, në çka ky edhe pati sukses. Si pengesë të pakapërcyeshme, ndërkaq e kishte, Metafizikën e Aristotelit "Aristoteli" . E ka lexuar dyzet herë por nuk arriti ta kuptojë”. “Sytë ia hapi” vetëm një trajtesë rastësisht e gjetur e Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" . Me kënaqësi e shënon këtë pranim plot mirënjohje. Në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare, veçmë i pat mësuar të gjitha dituritë: i kishte mbetur vetëm që t’i thellojë. Pas vdekjes së babait u nis për rrugë në Horasan, por ky iranian nga Transoksiania kurrë nuk do t’i kalojë kufijtë e botës iraniane. Së pari jeton në Gorgan (në juglindje të Liqenit Kaspik), ku miqësia e sunduesit, Ebu Muhammed Shirazi "Shirazi, Ebu Muhammed" ut, i mundëson të fillojë me ligjëratat publike. Fillon ta shkruajë Kanonin (Kanun) e vet të madh të medicinës, i cili në Lindje deri më sot, kurse në Perëndim gjatë shumë shekujve, do të mbetet bazament për të gjitha hulumtimet medicinale.

Pas qëndrimit në Raj (qytet që këtu shpesh e përmendim, i cili gjendet vetëm disa kilometra në jug të Teheranit të sotshëm), ku pat hyrë në shërbim të mbretëreshës - regjente Sejjide "Sejjide" dhe djalit të saj të ri Mexhduddevle "Mexhduddevle" tit, Avicena "Avicena" kalon në Kazvin, pastaj në Hamadan (në perëndim të Iranit). Shemsuddevle "Shemsuddevle" (Sol-regni në përkthimin latin), sunduesi i Hamadanit, ia jep për herë të parë nderin e vezirit, por filozofi hasë në vështirësi të madhe me ushtrinë, dhe ai falënderohet për shërbimin. Sërish pranon shërbimin, me lutje të sunduesit të cilin e mjekonte dhe e shëroi. Pikërisht atëherë nxënësi i tij Xhurxhaniu "Xhurxhani, Ebu’l-Hejthem" e luti që ta hartojë komentin e veprave të Aristotelit "Aristoteli" . Atëherë në Hamadan përcaktoi program mjaft të ngjeshur të punës. Pasi dita përmbushej me politikë, nata u përkushtohej gjërave serioze. Xhurxhaniu "Xhurxhani, Ebu’l-Hejthem" i lexon faqet nga pjesa për fizikën nga vepra Shifa (“Libri mbi shërimin”, përmbledhje e vëllimshme e filozofisë; një nxënës tjetër lexon faqet nga Kanuni (për medicinën). Punohet deri vonë natën, pastaj pak pushohet: zhvillohet bisedë e lirë, bëhet muzikë...

Pas vdekjes së sunduesit, Ibn Sina "Ibn Sina, Ebu Ali Husejn ibn Abdull-llah" (Avicena "Avicena" ) fshehtë korrespondon me sunduesin e Ispahanit, Alauddevleti "Alauddevleti" n. Për shkak të kësaj pakujdesie përfundoi në burg, dhe derisa ishte i burgosur, hartoi rrëfimin e parë nga veprat e veta mistike Rrëfimin e Hajj ibn Jakdhani "Hajj ibn Jakdhan" t. Arriti të ikë dhe të shkojë në Ispahan, ku bëhet mik i ngushtë i sunduesit, dhe ku “ekipi” i tij sërish fillon me programin e njëjtë intensiv sikur në Hamadan. Në vitin 421/1030 (shtatë vjet para vdekjes së Avicenës "Avicena" ), Mes’udi "Mes’udi" , i biri i Mahmud "el-Mahmud" it nga Gazna, e pushton Ispahanin. Veprat letrare të Shejhut u plaçkitën. Kështu u zhduk enciklopedia e madhe të cilën e kish titulluar Kitab-ul-insaf (“Libri mbi gjykimin e paanshëm”, njëzet e tetë mijë çështje në njëzet vëllime), në të cilën vështirësitë në të cilat ka hasur duke i lexuar veprat e filozofëve të tjerë i ballafaqon me filozofinë e vet individuale të karakterizuar si “filozofi lindore” (hikme mashrikijje).

Janë ruajtur gjithsej disa fragmente të kësaj vepre (qoftë i janë shmangur plaçkitjes, qoftë autori më vonë i ka rikonstruktuar), ndër të tjera: një pjesë e komentit të Librit të teologjisë i quajtur i Aristotelit "Aristoteli" , komenti i librit Lambda e Metafizikës, shënimet margjinale të De Animes, dhe “shënimet” e njohura me titull “Logjika e lindorëve”. Duke e përcjellur sunduesin e vet në ekspeditën kundër Hamadanit, Avicena "Avicena" sëmuret, dhe mbase duke u mjekuar tepër intensivisht, vdiq në fuqinë e plotë, në moshën 57 vjeçare më 428/1037, afër Hamadanit. Vdiq në mënyrë shembullore, si musliman i devotshëm. Në komemoracionet e rastit të njëmijëvjetorit të lindjes së tij (në prill të vitit 1954 në Teheran, me vonesë të vogël, sepse viti 1370 sipas hixhretit i përgjigjet vitit 1950 e.r.) është zbuluar mouzolej i bukur, mbi varrin e tij në Hamadan, të cilin e ngriti “Shoqata për mbrojtjen e përmendoreve nacionale të Iranit”.

2. Kur të kujtojmë se sa ka qenë jeta e Avicenës "Avicena" e pasur me ndodhi dhe e stërngarkuar me funksione publike, nuk mund e të mos na mahnisë me vëllimin e veprës së tij. Bibliografia që e hartoi z. Jahja Mahdavi "Mahdavi, Jahja" u numëron 242 tituj. Vepra e tij, që në Perëndim ka lënë vulë të fuqishme në mesjetë, e në Lindje deri më sot, mbulon tërë fushën e filozofisë dhe shkencës që kanë ekzistuar në kohën e tij. Avicena "Avicena" në kuptimin e mirëfilltë ka paraqitur tipin mesjetar të njeriut universal. Ia kemi borxh një trajtesë mbi Namazin dhe komentet e shumë sureve kur’anore (I, 1). Vepra e tij, e cila për pikënisje ka veprën e Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" , në fund deri diku e fut nën hije me madhërinë e vet (ngjashëm ka ndodhur edhe me veprën e Sadra Shirazit në raport me veprën e mësuesit të tij Mir Damadi "Mir Damadi, Muhammed Bakir Astarabadi" t, Magister tertiusit, në shekullin XVI dhe XVII).

Duhet të kemi parasysh se vepra e Avicenës "Avicena" është bashkëkohëse e veprave të mëdha të ezoterizmit ismailit (II, B, 1), krahas të cilit lidhen disa emra të mëdhenj iranianë (Ebu Ja’kub Sigistani "Sigistani, Ebu Ja’kub" , rreth vitit 360/972; Hamid Kirmani "Kirmani, Hamiduddin" u, 408/1017, Muejjed Shirazi "Shirazi, Muejjed" u, 470/1077, etj.), dhe të cilat, shpresojmë, gjatë kohës do të zënë në historitë tona të filozofisë, vendin që u përket. Madje vëllai i Avicenës "Avicena" dhe babai i përkitnin ismailizmit; ai vetë në autobiografi përmend se sa janë angazhuar që ta ofrojnë nga da’veti ismailit. Ekziston, natyrisht, ngjasimi i ndërtimit të universit avicenian dhe kozmologjisë ismailite (sikur edhe në rastin e Farabiut "el-Farabi, Ebu Nasr Muhammed ibn Muhammed ibn Tarhan ibn Uzalag" ), por filozofi me­gji­th­atë ka refuzuar që t’i kyçet asaj shoqërie. Krahas kësaj, nëse ka arritur t’i ikë shiizmit ismailit, pranimi në të cilin ka hasur te sunduesit shi’itë të Hamadanit dhe Ispahanit, lejon së paku që të konkludojmë se i ka takuar shiizmit duodecimalist.

Kjo konkordancë kohore edhe më tepër e zgjeron horizontin në të cilin skicohet fizionomia e tij shpirtërore. Përndryshe, vepra e tij në tërësi na jep të vërejmë tërë kompleksitetin e një fryme dhe shpirti, të cilin skolastikët tanë latinë vetëm pjesërisht e kanë njohur. Njohja e tyre mbështetet, gjithqysh, në veprën e tij monumentale Shifa, e cila përfshinë logjikën, fizikën dhe metafizikën, por synimi personal i filozofit është dashur të përmbushet në atë që ai vetë, siç kemi theksuar më lartë, e ka përcaktuar si diç që është dashur të bëhet “filozofi lindore”.

3. M


E Dielë, 16 Gusht 2009; 07:41


Kerko:

 
Ju rekomandojmë :
 
Akaid dhe Fikh Islam:
 
Të përhershme:
 
Prezantime (Powerpoint)
 
Ilahi:
» Zeriislam.com nuk qëndron domosdoshmërisht pas çdo teksti të autorëve «
Copyright © ZeriIslam 2005-2009
Free counter and web stats