E drejta e popujve islamë në lirinë e besimit dhe në vetëvendosje

Ahmed Abdu’s-selam


E drejta e popujve islamë në lirinë e besimit dhe në vetëvendosje


Në emër të All-llahut, të Gjithëmëshirshmit, Mishirëplotit!


Më lejoni që në fillim të them se unë flas si shkencëtar musliman i shkencave natyrore.[1] Si musliman më është e afërt liria e besimeve dhe praktikës religjioze, sepse toleranca është pjesë vitale e besimit tim islam. Si fizicient për mua është me rëndësi që liria religjioze në cilëndo shoqëri garanton po ashtu lirinë e diskutimit shkencor për të dhe tolerancën e mendimeve të kundërta, aq të rëndësishme për përparimin e shkencës.

Unë sot do të ilustroj si është shprehur në librin tonë të shenjtë, Kur'ani insistimi në liritë religjioze. Unë këtë do ta ilustroj me të dhëna nga praktika e Pejgamberit s.a.v.s. Më tej do të vazhdoj me përshkrimin e shkurtër të praktikës së tillë islame gjatë shekujve, sidomos si ka ndikuar ajo në lirinë e diskutimit shkencor në islam dhe lirinë e shoqërimit me shkencëtarët e kulturave dhe besimeve tjera.


PRINCIPI I LIRISË SË BESIMIT NË KUR'AN


Së pari do ta shtroj mësimin e Kur'anit për lirinë e besimit në gjashtë citate.

I pari shpallë principin themelor të besimit islam.

"Në fe nuk ka detyrim". (2, 256).

Kur'ani qartë shtron se zgjidhja e besimit është çështje private:

"Dhe thuaj: E vërteta është nga Zoti juaj, e kush të dojë, le të besojë, e kush të dojë, le të mohojë. ....” (18, 29).

Citati vijues e përbën principin e lirisë së besimit ose mosbesimit individual madje edhe më eksplicit:

"Thuaj: O ju jobesimtarë! Unë nuk adhuroj atë që ju adhuroni! As ju nuk jeni adhurues të Atij që unë e adhuroj! Dhe unë kurrë nuk do të jem adhurues i asaj që ju adhuroni! Por edhe ju nuk do të jeni adhurues të Atij që unë adhuroj! Ju keni fenë tuaj e unë kam fenë time.” (109, 1-6).

Ky koncept i tolerancës ndaj besimeve tjera shtrihet edhe më tej dhe Kur'ani qartë definon rolin dhe kufijt e pejgamberisë së Muhammedit a.s. në fjalët vijuese:

"E ti pra, këshillo, se je vetëm përkujtues. Ti ndaj tyre nuk je mbizotërues!” (88, 22-23).

Dhe më tej:

"Thuaj: O ju njerëz, juve ju erdhi e vërteta nga Zoti juaj, e kush merr rrugën e drejtë, ai e ka vetëm për veten e vet, ndërsa kush e merr të shtrmbëren, ai e ka humbur veten. Unë nuk jam rojë e juaj"! (10, 108).

Dhe sërish:

"... Ne nuk të bëmë përcjellës të tyre as që je mbikëqyrës i tyre". (6, 107).

Pas këtij, ajeti vijues qartë shtron principin tjetër themelor:

"Ju mos i shani ata që u luten, pos Allahut ...". (6, 108).

Përveç kësaj urdhërese tolerante atyre për të cilët konsiderohet se besojnë në hyjnitë e rrejshme ekziston udhëresa për respektimin e pjesëtarëve të feve tjera të shpallura, me principin e shpallur:

"Çdo populli i kemi dërguar pejgamber...". (En-Nahl, 36).

"Ne nuk bëjmë dallim në asnjërin nga të dërguarit e Tij.” (2, 285).

Të përmbledhim, Kur'ani me shprehjet më të qarta të mundshme, liritë religjioze (liritë e besimit) i bën pjesë fundamentale të besimit musliman. Ai thotë se roli i pejgamberëve është të përcjellin porosinë e All-llahut.

Pejgamberi nuk është kompetent ta detyrojë këndo qoftë as është përgjegjës për pranimin e fesë që e predikon. Dhe në fund, qartë është shtruar qëndrimi i respektimit ndaj pjesëtarëve të të gjitha feve.




SHEMBULLI I PEJGAMBERIT A.S.


Çfarë është shembulli personal i Pejgamberit a.s.? Më lejoni t'i rrëfej tri ndodhi nga jeta e tij. Sikur që e dini ju, për trembëdhjetë vjet thirrjeje në islam në Mekkë, para shpërnguljes së tij në Medine, Muhammedi a.s. dhe ithtarët e tij janë munduar dhe persekutuar rreptë; disa edhe janë mbytur. Në Medine potezi i tij i parë ka qenë të lidhë kontratë me bashkësinë çifute.

Dispozita e tij kryesore është garancioni i lirisë së besimit dhe liturgjisë për të gjitha fetë. Armiku më i rreptë i Pejgamberit në Meke ka qenë Ebu Xhehli, komandanti i ushtrisë mekase, të cilin muslimanët e mbytën gjatë Betejës në Bedër, invazionit të parë mekkas në Medine. I biri i tij, Ikromahu, po ashtu armik i rreptë i islamit, ka qenë një prej komandantëve mekas në betejën e Uhudit, invazionit të dytë të Medines.

Kur All-llahu xh.sh. i dha Pejgamberit fitoren ndaj mekasëve, Ikromahu lëshoi Meken dhe u drejtua drejt bregut duke synuar të kalojë në Abesini. Gruaja e tij iu afrua Muhammedit a.s. dhe pyeti a mundet Ikromahu të kthehet në Meke dhe më tej të predikojë besimet e veta idhujtare. Muhammedi a.s. u përgjigj se feja është çështje e ndërgjegjjes, kurse ndërgjegjja është e lirë. Nëse Ikromahu kthehet në Meke, ai nuk do të pengohet dhe mund të jetojë në siguri duke predikuar çkado që ai beson. Me këtë premtim ajo shkoi tek Ikromahu dhe e bindi që të kthehet në Meke. Kur ardhën, Ikromahu iu afrua Pejgamberit dhe personalisht mori premtimet që Pejgamberi tashmë ia ka dhënë gruas së tij. Pasi e dëgjoi Pejgamberin, Ikromahu, thellë i prekur me bujarinë dhe sinqeritetin e tij, deklaroi se pranon islamin.[2]

Rasti i tretë ndodhi me delegacionin e të krishterëve nga Nexhrani që janë nisur për në Medine dhe atje kanë zhvilluar diskutime të gjata në xhami me Pejgamberin a.s.. I Dërguari ka dhënë urdhëresë rigoroze që të ruhen institucionet e krishtera në Nexhran. Gjatë kohës së takimit të tyre të krishterë. kanë dëshiruar pauzë për lutje por nuk kanë ditur ku ta kryejnë. Muhammedi a.s. e kuptoi shqetësimin e tyre dhe i ftoi ta kryejnë shërbesën e tyre në xhami, njërit prej vendeve më të shenjta në islam. Kjo është presedencë në tolerancë, bujari dhe mirëkuptim, ndarjes së vendit për lutje që është bërë normë e mirësjelljes së ardhshme islame.

Fjalimi i njohur lamtumirës i Muhammedit a.s. i ka rezimuar mësimet islame mbi veprimet e qarta e të drejta ndaj njerëzve dhe u bë deklaratë e pakrahasueshme mbi të drejtat njerëzore. Gjatë kohës së haxhit lamtumirës, para se të vdesë Muhammedi a.s. ka thënë:

"Nuk mendoj, o njerëz, se këtu më do të tubohemi. Gjësendet tuaja, nderi juaj dhe jetat tuaja janë të shenjta, sikur që është e shenjtë kjo ditë, ky muaj dhe ky qytet. O njerëz, të gjithë ju e keni një Krijues. të gjithë ju jeni pasardhës të një stërgjyshi. Kurrfarë ndarjeje ndër ju në të mirë dhe të këqij nuk pranohet. Arabi nuk ka përparësi ndaj jo-Arabit, as jo-Arabi ndaj Arabit; I bardhi nuk është më i mirë se i ziu as i ziu se i bardhi. E vetmja që është me rëndësi është devotshmëria dhe kualiteti personal. Ngjyra dhe besimi nuk luajnë kurrfarë roli. Të gjitha qeniet njerëzore janë pasardhësit e Ademit dhe Ademi është vërtet paraardhës i gjithë atyre".

Ky ka qenë shembull i vëllazërisë, barabarësisë dhe tolerancës që Muhammedi a.s. ia ka lënë botës. Me respekt të tillë ai është sjellur ndaj vlerave të mirëfillta të njeriut pa marrë parasysh në ngjyrën e tij të lëkurës, besimin ose vendin e lindjes. Ky ka qenë themel për paqë në mes njerëzve që ai e ka vënë.



PRAKTIKA E HERSHME ISLAME

Mund të pyetemi se si janë sjellur ithtarët e Muhammedit a.s. ndaj dispozitave të Kur'anit dhe shembullit që e ka lënë ai. Përgjigjen e gjejmë edhe në një marrëveshje tipike paqësore që e ka nënshkruar halifi i dytë i Pejgamberit, Omer El-Hattabi me bashkësinë e krishterë nga Elija:

Në emër të All-llahut, të Gjithmëshirshmit, Mëshirëplotit:

"Kjo është marrëveshje sigurie që Omeri, shërbëtori i Zotit, udhëheqës i besimtarëve, e vë për popullin e Elijes. Ka të bëjë me të gjithë qofshin të sëmurë ose të shëndoshë për sigurinë e jetave të tyre, gjësendeve të tyre, kishave të tyre dhe kryqave të tyre dhe për çdo gjë që i përket religjionit. Kishat e tyre nuk guxojnë të shndërrohen në banesa as të rrënohen, as që ata as ndërtesat pranë tyre në çfarëdo mënyre do të dëmtohen, as kryqat e popullësisë së tyre, as çfarëdo nga gjërat e tyre, as që do të respektohet çfarëdo kufizimi në aspekt të fesë, as që kushdo qoftë prej tyre do të dëmtohet".

Kjo tolerancë vazhdon edhe kur Tarik bin Zijadi e pushtoi Spanjën në shekullin e tetë, tetëdhjetë vjet pas vdekjes së Pejgamberit.

Historia nuk mund t'i harrojë instrukcionet e tij të njohura ushtarëve të vet:

"Ne iu ofrojmë mbrojtje dhe siguri të gjithëve që kanë ngritur shpatat e veta kundër nesh. Kurrfarë preje nuk do të merret nga askush. Madje as pjesa më e vogël e pronësisë së dikujt askujt nuk do t'i merret, as që toka e kujtdo qoftë ose të mirat verore do të konfiskohen. Banorët e Spanjës do të jenë plotësisht të lirë t'i ndjekin bindjet e tyre religjioze dhe praktikën. Cilido ushtar musliman që i dëmton kishat e tyre dhe vendet tjera për lutje do të ndëshkohet rreptë."

Kjo ka qenë në shekullin e tetë. Nga shekulli i nëntë kemi shembullin autentik të halifit Reshid i cili ka qenë mjaft i zellshëm në përhapjen e të vërtetës. Ai ka dërguar ftesa popujve të feve tjera në pjesët më të largëta të shtetit të tij Transoksanisë dhe Farganës të vijnë të diskutojmë me dijetarët e tij për doktrinat fetare. Lideri i manikeistëve, Vazdanbaht e pranoi këtë ftesë të vijë në Bagdad. Në diskutim me teologët muslimanë ai krejtësisht është përgënjeshtruar. Halifi ka thënë: "Përse tash nuk e pranon islamin?” Sikur që ekspozon Thomas W. Arnold në veprën e vet gjithëpërfshirëse "Historia e përhapjes së islamit"[3], të botuar për herë të parë më 1886, Vazdanbahti këtë e refuzoi duke i thënë sunduesit të besimtarëve: "Këshillën tënde e kam dëgjuar dhe fjalët tua janë dëgjuar. Por ti je ai që nuk i detyron njerëzit ta lëshojnë fenë e vet.”

Kjo na shpie në kohën e kryqëzatave. Historia e pafatshme e Kryqëzatës së dytë na dëfton ngjarje mjaft të rëndësishme të karakterit të ngjashëm. Rrëfimi i Odoas nga Denili, murgut nga St. Denisit, i cili në cilësi të klerikut personal e ka përcjellur Luigjin e VII në këtë luftë dhe ka shkruar tregimin e ilustruar për të, shkon kështu:

"Deri sa tentuan të kalojnë tokës nëpër Azi të Vogël deri në Jerusalem, kryqtarët pësuan hubje të tmerrshme në grykën e Frigjisë më 1148. Mezi arritën në vendin bregdetar Allalia. Këtu ata që kanë mund të durojnë kërkesa paskrupulloze të tregtarëve grekë kanë hypur në anije për Antioki, deri sa të sëmurët dhe të plagosurit dhe turma e madhe e vizitorëve tjerë janë lënë në mëshirën e aleatëve të tyre dredhakë Grekëve, që pranuan pesëqind marka nga Luigji VII me kusht të sigurojnë përcjelljen vizitoreve dhe t'i kurrojnë të sëmurët deri sa nuk bëhen mjaft të fortë të shkojnë pas të tjerëve. Por posa shkoi ushtria Grekët i kanë njoftuar muslimanët për pafuqinë e vizitorëve (pelegrinëve dhe qetësisht kanë kundruar deri sa uria, sëmundja dhe shtizat e armikut i kanë rrënuar dhe shkretëruar kampet e këtyre të pafatshmëve. Të sjellur deri në dëshprim prej tyre tre apo katër mijë kanë provuar të ikin, por askush nuk arriti. Situata e atyre që kanë mbetur do të ishte plotësisht pa rrugëdalje sikur pamja e vuajtjes së tyre mos t'i prekte zemrat e muslimanëve. Ata janë kujdesur për të sëmurët kurse i kanë liruar të varfërit e të uriturit. Aq ka qenë ekspresiv kontrasti në mirësjelljen e mosbesimtarëve dhe vrazhdësisë së bashkëbesimtarëve të tyre të krishterë ndaj pelegrinëve sa që shumica pranuan fenë e çlirimtarëve të vet".

Dhe tash vjen poenta e rrëfimit. Kronisti i vjetër përfundon: "Duke iu shmangur bashkëbesimtarëve të vet që ishin aq të vrazhdë, shkuan në mesin e pabesimtarëve të cilët kanë pasur më shumë mëshirë ndaj tyre se sa ndaj atyre tre mijëve që kanë provuar të ikin. O përzemërsi, më e vrazhdë se çdo tradhti! U dhanë bukë, por ua kanë grabitur fenë, ndonëse është e sigurtë që ata, të kënaqur me lutjen që e kanë kryer, nuk e kanë detyruar askend mes tyre që të heqin dorë nga feja e tyre!”

Dhe në fund të shkojmë deri në shekullin e trembëdhjetë dhe katërmbëdhjetë, sërish në Spanjë. Nuk e kam pa tjetër të them çfarë shembulli madhështor të tolerancës dhe lirive religjioze kanë treguar sunduesit islamë në Spanjë, sidomos ndaj shtetasve hebraik. Kjo periudhë është e njohur si periudhë e artë në historinë hebraike fetare e kulturore, kur u janë dhënë funksione të larta e disa janë ngritur deri në vendet ministrore në shtetin islam. Përkujtoni se Mozes bin Mejmun, i quajtur Mozesi i dytë, që është i lindur në Kordobë, ka shkruar tekstin e vet të njohur të teologjisë hebraike "Udhëheqës për të hutuarit” në arabishte. Më vonë e ka përkthyer në hebraishte një nga nxënësit e tij.

Që ta nënvizojë këtë tolerancë, më lejoni ta rrëfejë vajtimin e një muslimani spanjoll që është përzënë nga vendi i vet i lindjes me rastin e dëbimit të fundit të Maurëve më 1610. Duke folur për inkuizicionin spanjoll ai ka shtruar dëshminë vijuese të tolerancës së bashkëbesimtarëve të vet, dhe sërish po e citoj T. W. Arnoldin: "A kanë provuar kurëdoherë të parët tonë ta largojnë krishterizmin nga Spanja kur ka qenë në daurt e tyre? A nuk u kanë lejuar ata të parëve tu ta gëzojnë lirinë e traditave të tyre? A nuk është dispozitë rigoroze e Pejgamberit tonë që çdo populli të nënshtruar prej muslimanëve t'i lejohet të vazhdoj në bindjet e veta fetare vetjake ... Kurrë në mesin tonë nuk do të mund të paraqiten veprimet e tilla gjakpirëse për shkak të bindjeve tjetërfare në çështjen e fesë...".

Kjo frymë e tolerancës është bërë një nga karakteristikat kryesore në veprën "Lëshimi i fesë dhe tradhtimi i Maurëve” që e ka shkruar kryepeshkopi Valencie më 1602, kur ka rekomanduar dëbimin e tyre Filipit të III-të kështu: "Ata (Maurët) nuk lartësojnë asgjë sikur lirinë e ndërgjegjes në të gjitha gjërat e fesë, që Turqit dhe muhamedanët tjerë u lejojnë shtetasëve tjerë t'i gëzojnë".



PRAKTIKA E MËVONSHME ISLAME


E kam shtruar atë që besoj se është pasqyrë e përgjithshme. Por a nuk ka pasur, megjtihatë, persekutime të jomuslimanëve në vendet islame? Për fat të keq, ka pasur, dhe këtë sidomos në periudhën pas të përshkruarës paraprakisht. Ajo është motivuar ose me shkaqet e dominimit politik ose ka ardhur si pasojë e fanatizmit të teologëve të ditur të përqëndruar në atë që ata kanë menduar se është pastërtia e traditës fetare islame. Tragjedia e religjioneve qëndron në faktin që mësimet e themeluesëve të tyre rëndom bëhen të shtrembëruara në gjeneratat e mëvonshme. Në rastin e islamit, për fat, nuk ka priftëri zyrtare dhe nuk do të mund të thuhej që masat represive kanë qenë shfaqje e përditshme. Sikur që heton Arnoldi, është gabim të pranohen përshkrimet mjaft të ngjyrosura të vuajtjeve të jomuslimanëve nën sundimin islam si fakt sepse kanë ardhur prej atyre që kanë kuptuar që rekomandimet e teologëve të caktuar muslimanë paraqesin praktikë të pandryshueshme. Ilustrimi i kësaj na ofron e ashtuquajtura Taktika luftarake e halifit Omer bin Hattabit, e shkruar qartë edhe vetë Omerit:

"Në emër të All-llahut, të Gjithëmëshirshmit, Mëshirëplotit! Kjo shkresë është për Omer bin Hattabin nga të krishterët e këtij e këtij qyteti. Kur të niseni kundër nesh ofrojë për mbrojtjen tuaj jetat tona, fëmijët tonë, gjësendet tona dhe bashkëbesimtarët tonë; dhe ne e bëjmë këtë kontratë me ty se nuk do të ndërtojmë në qytetin apo periferinë tonë manastire, kisha, manastire për izolim ...”. “Se ne nuk do t'i mësojmë fëmijët tanë me Kur'an; se nuk do ta propagandojmë fenë e krishterë as që do ta ftojmë askend që ta pranojmë...".

"Se do t'i respektojmë muslimanët dhe do t'i nderojmë në mbledhjet tona kur ata dëshirojnë të prezentojnë; se nuk do t'i imitojmë në veshje ... ose gravurojmë shkronja. arabe në unazat tona, ... se nuk do t'i bartim brezet rreth kërdhokullave; se nuk do t'i ekspozojmë kryqat në kishat tona ... se nuk do të cingërrojnë fuqishëm këmbanat në kishat tona; se nuk do t'i theksojmë zëshëm lutjet tona kur muslimani është i pranishëm, se nuk do t'i bartim degët e palmës ose fotografitë tona në përcjellje në rrugë ... Premtojmë se do të kujdesemi për të gjitha këto, në emrin tonë dhe të bashkëbesimtarëve tanë, dhe në ndërrim për këtë do ta pranojmë mbrojtjen tuaj; dhe nëse ne shkelim cilindo kusht të kësaj kontrate atëherë ne refuzojmë mbrojtjen tuaj dhe ju jeni të lirë që të na konsideroni armiqë ose rebelues tuajin".

Shkresën e këtillë më së hershmi e përmend Ibn Hazmi,[4] që ka vdekur kah fundi i shekullit dymbëdhjetë. Sipas Arnoldit, De Geoje dhe Caetani pakontestueshëm kanë dëftuar se ky dhe dokumentet e ngjashme janë produkt i kohës së mëvonshme. Praktika e Omerit është në harmoni me kartën historikisht autentike për liritë religjioze që ai e ka shkruar për popullin e Elisë dhe të cilën e kam cituar më herët. "Por çfarëdo qoftë historia e këtyre shkresave masat të cekura këtu mund të paraqesin praktikën jotelerante që mund të paraqesin praktikën jotelerante që mund të jetë që sporadikisht ka aplikuar detyrimin, por pa ndonjë rregullësi.”[5]

Që ta tregoj qëndrimin e pushtetit të qytetit më lejoni që ta përfundoj këtë pjesë të ekspozeut tim me theksimin e ndodhisë që ka ndodhur rreth vitit 1690, gjatë kohës së sundimit të Anrangzeb Alamgirit, të fundit prej mogulëve të mëdhenj indus. Funksioneri shtetëror i ka drejtuar lutjen Mogullit që dy asistentët e tij pabesimtarë të lëshohen sepse e adhurojnë Parsisin, deri sa All-llahu thotë në Kur'an:

" O ju që besuat, nëse keni dalë për hirë të luftës për rrugën Time, duke kërkuar kënaqësinë Time ndaj jush, mos e zini mik armikun Tim dhe armikun tuaj, duke shprehur ndaj tyre dashuri ". (60:1).

Kur e pranoi këtë, Mogulli shkroi:

"E lexova lutjen tuaj. Asnjë adhurues i zjarrit as hindus nuk guxon të largohet nga detyra shtetërore për shkak se është pabesimtar. Ti vetëm pjesërisht e ke cituar ajetin që në tërësi është:

"O ju që besuat, nëse keni dalë për hirë të luftës për rrugën Time, duke kërkuar kënaqësinë Time ndaj jush, mos e zini mik armikun Tim dhe armikun tuaj, duke shprehur ndaj tyre dashuri, kur dihet se ata mohuan të vërtetën që u erdhi juve. Ata e dëbojnë të dërguarin dhe ju, sepse i besoni Allahut, Zotit tuaj, e ju fshehurazi u ofroni miqësi, po Unë më së miri e di atë që e keni fshehur dhe atë që e keni publikuar." (60: 1). "Kështu muslimanit i rekomandohet që mos të merrë për miqë ata pabesimtarë që kanë gabuar ndaj muslimanëve dhe e kanë dëbuar Pejgamberin dhe bashkësinë e tij nga Mekja. Në realitet, sikur të kishe vazhduar të lexosh do të zbuloje krejtësisht të kundërtën nga ajo që ti e ke në mend".

All-llahu qartë iu urdhëron muslimanëve

"All-llahu nuk ju ndalon të bëni mirë dhe të mbani drejtësi me ata që nuk ju luftuan për shkak të fesë, e as nuk ju dëbuan prej shtëpive tuaja; Allahu i do ata që mbajnë drejtësinë. Allahu ju ndalon t’u afroheni vetëm atyre që ju luftuan për shkak të fesë, që ju nxorën prej shtëpive tuaja dhe që ndihmuan dëbimin tuaj; ju ndalon të miqësoheni me ta. Kush miqësohet me ta, të tillët janë dëmtues të vetvetes." (70: 8-9).



PËRNDJEKJA E MUSLIMANËVE PREJ MUSLIMANËVE


Dhe në fund kjo na shpie deri te liritë fetare që i gëzojnë vetë muslimanët. Është fakt i çuditshëm historik se muslimanët haptazi i kanë përndjekur e madje edhe i kanë mbytur vetë muslimanët. Ndonëse libri i shenjtë islam ka vendosur parim të qartë, me shekuj teologët sektash, shpesh politikisht të motivuar, kanë proklamuar ekskomunikimin e atyre muslimanëve postulatet teorike të të cilëve kanë dalluar prej postulateve të tyre. Në fakt, regjistri i të ekskomunikuarve inkuadron disa nga emrat më të respektuar në historinë islame.

Proklamata e tij e parë ka të bëjë me halifin e katërt, Imam Aliun (All-llahu qoftë i kënaqur me të)[6], të cilin e kanë shpallur heretik dhe renegat nga islami armiqtë e tij harixhitë[7], pasi që nuk u pajtuan me ofertën e Aliut për arbitrazhë mbi çështjen e trashëgimisë së halifatit. Është me rëndësi se imam Aliu ka refuzuar të hakmerret në mënyrën e njëjtë. Për të ata kanë qenë vëllezër muslimanë. Në fund harixhitët e kanë mbytur imami Aliun.

Rasti i dytë i ekskomunikimit të këtillë politik të inspiruar ka ndodhur me imami Husejnin (All-llahu qoftë i kënaqur me të)[8], nipin e Pejgamberit të Zotit, të birin e imami Aliut, i cili është ekskomunikuar në natën para Kerbelasë, kur atë dhe shtatëdhjetë anëtarë të familjes dhe ithtarë të tij i ka mbytur armata e Jezidit[9], pretendenti në halifat.

Njeriu që e ka shkruar fetvanë[10] për ekskomunikimin e imami Husejnit ka qenë Kadi Shurejh[11] i cili, si ceket, "për dy para të arit” e firmosi vendimin vijues: "Është dëshmuar se Husejni, i biri i Aliut, ka dalur nga feja, për çka dënohet me dënim me vdekje".[12]

Është ironi se halifi Me'mun Rashid, që e përmenda më herët, me reputacionin e njeriut që nuk i ka detyruar jomuslimanët ta pranojnë islamin, në të vërtetë ka qenë përgjegjës për inkuizicionin e parë të organizuar në islam kundër vëllezërve muslimanë, e a.q. Mihna, rreth vitit 800. Ky institucion është formuar me insistimin e pjesëtarëve të një doktrine teologjike, mu'tezilitëve[13] të cilët i kanë obliguar të gjithë funksionerët muslimanë në shtet që të betohen që besojnë në doktrinën e "Kur'anit të krijuar". Një nga njerëzit më të shenjtë të islamit, imami Ahmed bin Hanbeli[14] ka qenë midis atyre që nuk kanë dëshiruar ta shqiptojnë këtë betim dhe është ekzekutuar pa mëshirë.

Kam thënë se futja e inkuzicionit kundër vëllezërve muslimanë ka qenë shfaqje e çuditshme në historinë islame, veçan nëse kihet parasysh se po ky halif, Me'muni ka qenë mjaft tolerant kur shpreheshin dallimet në mendim gjatë disputave shkencare. Ai po ashtu ka themeluar Bejt’ul-hikmet-in[15] e parë në islam (Shtëpia e urtisë, Akademia), ku shkencëtarët e të gjithë popujve grekët, hindusët, të krishterët, hebraikët, muslimanët tuboheshin të diskutojnë, të studiojnë studimet e ndryshme dhe t'i përkthejnë klasikët e vet në arabishte.

Por tash t'u kthehemi muslimanëve të përndjekur (dhe munduar) nga vëllezërit e fesë së vet dhe sidomos njerëzve të njohur me devotshmërinë dhe dijen e vet mendimi i të cilit në diçka ka dalluar nga ai doktrinar lokal. Në këtë regjistër gjenden emrat e njerëzve sikur që janë: Imam Ebu Hanife[16] dhe Imam Malik bin Enesi[17], themeluesit e dy prej katër shkollave të pranuara juridike të teologjisë islame, Imam El-Gazaliu, al-lame Ibn Rushdi, Shejh’ul-ekber Ibn Arebiu, Imam Ibn Tejmije, Imam Ibn Kajjim Sejid Muhammed Jonpurt e të tjerët. Shpesh dënimi i ekskomunikimit ka qenë në kompetenca të sekteve lokale. Megjithatë kanë ekzistuar edhe rastet reale të ekzekutimit të dënimit me vdekje. Në mesin e atyre që kanë përfunduar kështu janë edhe mistikët El-Hal-laxhi[18], shejh’ul-ishraki Shihabuddin Suhraverdi, shejh Ala` dhe Sermedi.

Në përkujtimin për martirizimin e Sermedit Ebu’l-Kelam Azadi ka shkruar: "1300 viteve të fundit pendat e juristëve kanë qenë sikur shpatat e nxjerra (nga milli), kurse gjaku i shumë njerëzve të devotshëm i ka ngjyrosur personalitetet e tyre. Ky martirizim nuk është i kufizuar vetëm në sufi dhe ata që mendojnë lirisht madje edhe prijatarët më të mëdhenj muslimanë të arsimimit ortodoksë po ashtu kanë pësuar".

Unë nuk do të them që kjo praktikë e ekskomunikimit të vëllezërve muslimanë është zhdukur, madje as sot. Por, në islam, në të vërtetë, në raport me liritë religjioze, më me rigorozitet është vepruar ndaj atyre në bashksi se ndaj atyre jashtë saj. Në islam gjithnjë kanë koekzistuar dy tradita kryesore: tradita mistike e sufive, e cila më tepër i ka theksuar vlerat shpritërore të islamit dhe e cila ka qenë më tolerantë, dhe tradita e juristëve, klerikët jooficielë, të cilët kanë qenë më shumë të preokupuar me çështjet doktrinore dhe rituale, me teoritë politike dhe punët shtetërore në islam. Në çastin e tanishëm të historisë kjo tradita e dytë është në ngritje në shumicën e vendeve islame si reaksion ndaj dominimit kulturor dhe politik perëndimor.



LIRIA E MENDIMIT SHKENCOR


Ç'të themi për lirinë e mendimit dhe diskutimit shkencor në islam, që është preokupimi im kryesor?

Kam thënë në fillim se unë jam njëkohësisht besimtar dhe musliman praktik. Musliman jam për shkak se besoj në porosinë shpirtërore të Kur'anit. Si shkencëtar, Kur'ani më flet ashtu që i thekson ligjet natyrore, duke dhënë shembuj nga kosmologjia, fizika, biologjia dhe medicina, që të gjitha janë shenja për njerëzit.

"A nuk i shikojnë devet se si janë krijuar? Edhe qiellin se si është ngritur lart! Edhe kodrat se si janë vendosur! Edhe tokën se si është shtruar!" (88,17-20).

Dhe më tej:

"Në krijimin e qiejve e të tokës, në ndryshimin e natës dhe të ditës, ka argumente të qarta për ata që kanë arsye dhe intelekt. Për ata që Allahun e përmendin me përkujtim kur janë të shtrirë dhe thellohen në mendime rreth krijimit të qiejve e të tokës: Zoti ynë, këtë nuk e krijove kot, i lartësuar qofsh, ruana prej dënimit të zjarrit!" (3:190-191).

Shtatëqind e pesëdhjetë ajete të Kur'anit (pothuaj një e teta e librit) i nxitën njerëzit që ta kundrojnë natyrën, të mendojnë, ta përdorin arsyen e tyre në kërkim të skajores dhe që fitimi i dijes dhe pikëpamjeve shkencore të jetë pjesë e jetës së përditshme.

Pejgamberi i Zoti. s.a.v.s. ka theksuar këtë kërkim drejt shkencës dhe diturisë si obligim për çdo muslimanë, mashkull dhe femër. Ai i ka nxitur ithtarët e vet ta kërkojnë diturinë, e madje edhe sikur të detyroheshin të shkojnë deri në Kinë që ta kërkojnë. Në këtë çast ai në mendje ka pasur më tepër dije shkencore se religjioze, sikur edhe theksimi i internacionalizmit të hulumtimit shkencor. Lutja e tij e përhershme ka qenë: "Krijuesi im, më dhuro dituri në esencën përfundimtare të çështjes".

Kjo është premisa e parë e njohjes shkencore me të cilën duhet të filloj çdo përsiatje fundamentale. Kësaj mund t'i shtohet premisa e dytë që e thekson Moris Bikaj.[19] Nëse kihet kujdes në figurat stilistike të shkëlqyeshme metafizike, shihet se nuk ekziston asnjë ajet në Kur'an që flet për fenomenet natyrore e që është në kundërshtim me njohuritë e njohura shkencore. Deri sa e lexoni Kur'anin, prej jush nuk kërkohet të besoni në diç që është qartë e gabueshme. Kësaj t'ia shtojmë edhe premisën e tretë: në tërë historinë islame nuk ka ndodhur ngjarje e atillë sikur ai me Galileun. Siç kam thënë, përndjekjet, akuzimet publike dhe ekskomunikimet (tekfir) kanë ndodhur (madje edhe sot ndodhin) për shkak të mospajtimeve filozofike dhe doktrinore, sikur në rastin e Ibn Rushdit, por kurrë, sa di unë, për shkak të mendimeve shkencore.

Sa seriozisht muslimanët e hershëm i kanë pranuar preferimet e tilla të Kur'anit dhe të Pejgamberit?

Jo plotë 100 vjet pas vdekjes së Pejgamberit, muslimanët kanë filluar të punojnë në kryerjen e detyrës së vet, t'i njohin të gjitha shkencat e deriatëhershme me nxitim të madh, por sistematikisht, ata tërë korpusin e njohurive të njohura shkencore e kanë përkthyer në gjuhën e tyre fetare, arabishte. Duke themeluar institute të studimeve përparuese (Bejt’ul-hikma), ato kanë arritur ngritje të paparë në shkencë që ka zgjatur 350 vitet vijuese.

Një analizë gjysmëkuantitative të kësaj ngritjeje e ka bërë George Sartonin[20] në veprën e vet monumentale "Historia e shkencës". Sartoni e ka ndarë tregimin e vet për arritje të mëdha shkencore në periudha, kurse çdo periudhë ka zgjatur 50 vjet. Në çdo atë periudhë ai ka zgjedhur një personalitet qendror; kështu koha prej 500-450 p.e.r. është periudha e Platonit, pastaj periudha e Aristotelit, Euklidt, Arkimedit etj. Prej vitit 750 deri 1100 e.r. zgjat vargu i pandërprerë i periudhës së Xhabirit, Hawarizmit, Raziut, Mes'udit, Birunit dhe Omer Hajamit. Gjatë këtyre 350 viteve arabët, turqit, afganët dhe persianët, kimistë, matematikanë, medicinalë, gjeografë, algjebristë, fizikanë dhe astronomë të botës unike islame, kanë bartur përparimin e shkencës, e të gjithë ata edhe nuk kanë qenë muslimanë. Vetëm pas vitit 1100 të erës së re në regjistrin e Sartonit paraqiten emrat e parë perëndimor. Megjithatë, në 250 vitet vijuese ata kanë ndarë lavdinë me muslimanët e dalluar Ibn Rushdin, Nasirudin Tusin dhe Ibn Nefisin.

Ekzistojnë dy faktorë me rëndësi për përparimin e hulutimeve shkencore në islam. I pari është tradita e lirisë shkencore që ka ardhur krahas traditës së lirisë fetare që te muslimanët e ka ndërtuar Muhammedi a.s. Faktori i dytë është karakteri internacional i hulumtimeve shkencore në islam. Bota islame është shtrirë nëpër popujt dhe racat dhe shoqëria e hershme muslimane ka qenë mjaft tolerante ndaj njerëzve nga jashtë dhe ndaj ideve të tyre.



FIKJA E TRADITËS SË INOVACIONEVE SHKENCORE


Megjithatë kjo traditë shkencore ka filluar të vdesë rreth vitit 1100 e. r. që plotësisht të humbet 250 vjet më vonë. Përse shkenca kreative vdiq në islam?

Sipas mendimit tim, fundi i periudhës së frytshme shkencore në botën islame erdhi para së gjithash me mbylljen në vete, me izolim dhe me dekurajimin e hulumtimeve dhe inovacioneve (taqlid[21]). Pjesën e dytë të shekullit 11 dhe fillimin e shekullit 12 e karakterizojnë luftërat intenzive politike të motivuara sektashe e religjioze. Kjo është periudha kur në islam ka anuar ortodoksia strikte me mungesën e tolerancës (taqlid) për inovacione (ixhtihad[22]) në të gjitha fushat, duke e kyqur edhe shkencën.

Në ditët e mëdha të shekullit 9 dhe 10 muslimanët kanë themeluar institute ndërkombëtare për studime përparuese (Bejt’ul-hikma) në Bagdad dhe Kairo dhe aty kanë tubuar studentë nga të gjitha anët. Por, pas vitit 1300 kjo më nuk ishte. Tërë shkenca që më parë me aq kujdes është kultivuar tash është mbyllur në seminare fetare, ku më tepër është vlerësuar tradita se sa inovacionet. Natyra enciklopediste e njohurive shkencore në islam është në tërheqje. Aftësia e tërësishme e kriticizmit, me të cilën hulumtuesi i ri e huluton atë në çka e kanë mësuar, hulumton dhe sjell koncepte të reja, më nuk telerohet as nuk nxitet në medrese. "Dijetarët e Transoksanisë, u pa, kanë pasur të drejtë: kur kanë dëgjuar se është themeluar medreseja e parë kanë mbajtur shërbimin e lartësuar komemorativ shkencës që po shkon".

Kjo mungesë e tolerancës për inovacione vazhdon edhe gjatë kohës së mbretërive të mëdha islamë, sikur ka qenë mbretëria turke osmane, safevidët iranian dhe mogulët indus.

A mos kësaj periudhës së dytë i ka paraprirë arroganca e panevojshe? Willia Eton, konsulli britanik në Perandorinë Otomane, në vitin 1800 ka shkruar:

"Askush nuk ka lidhje me navigacionin dhe përdorimin e magnetit ... Udhëtimet, burimi rëndësishëm i njohjes dhe vetëdijes janë kontrolluar me frymën arrogante të religjionit të tyre dhe ... me xhelozinë që janë sjellur ndaj të huajve".

A është situata e këtillë edhe sot? A i mbështesim ne hulutimet shkencore dhe studimet e lira dhe a i nxisin adekuatësisht në vendet islame?


SHKENCA DHE BESIMI: HARMONIA DHE JOHARMONIA

Nga të gjitha civilizimet kryesore në këtë planetë shkenca është më së dobti e zhvilluar në civilizimin islamik. Disa nga ne muslimanët besojnë që, për dallim nga teknologjia adaptuese dhe konstituimi moral i islamit në bazë neutral, shkenca pa tjetër shpie në "racionalizëm” dhe eventualisht në braktisjen e fesë dhe se njerëzit shkencërisht të arsimuar në mesin tonë "do t'i mohojnë supozimet metafizike të kulturës sonë". Duke e lënë anash faktin që teknologjia e lartë nuk mund të lulëzojë pa shkencë të lartë dhe është "supozim i kulturës sonë” si mjaft lëngues, unë dyshoj se qëndrimi i tillë ndaj shkencës është trashëgimi luftërave të kaluara, kur të a.q. filozofët racionalistë, me besimin e vet irracional dhe dognatik në doktrinat kozmologjike që i kanë trashëguar nga Aristoteli, këtë vështirë e kanë pajtuar me fenë e vet.

Duhet të përkujtohemi që luftërat e tilla edhe më rreptë janë zhvilluar në mesin e dijetarëve të krishterë të mesjetës. Problemet që i kanë preokupuar para së gjithash kanë qenë nga kozmologjia dhe metafizika. "A është vendosur bota në vend të palëvizshëm, a ekziston diç jashtë tij; a e ka tërhequr Zoti potezin zanafillor direkt dhe aktiv si shkak influencues, ose vetëm si shkaku final, definitiv? A janë vu në lëvizje të gjithë qiejt nga një lëvizës apo nga shumë ata? A lodhen kurdoherë lëvizësit qiellor? Ç'është natyra e njëmendët e materies qiellore? A është e njëjtë si materia e tokës, duke poseduar kualitete të lindura të ngrohtësisë, ftohtësisë, lagështisë dhe thatësisë?” Kur Galilei tentoi t'i klasifikojë së pari ato probleme që legjitimisht i përkasin domenit të fizikës dhe pastaj të gjejë përgjigje në to vetëm me anë të eksperimenteve fizike, ai është gjykuar. Satisfakcioni i është dhënë vetëm tash, 350 vjet më vonë.

Në ceremoninë speciale në Vatikan më 1 maj 1983 Papa ka deklaruar: "Përvoja e Kishës, gjatë kohës së rastit të Galileut dhe më vonë, ka sjellë deri te një qëndrim më i pjekur. Kisha vetë ka mësuar me përvojën dhe jehonat e veprimeve të veta dhe ajo tashmë mirë kupton çfarë rëndësie duhet t'i jepet lirisë së hulumtimeve, njërit prej atributeve më të larta njerëzore ... Vetëm nëpërmjet hulumtimeve njeriu vjen deri te e Vërteta ... Për këtë Kisha është e bindur se nuk mundet të ketë kontradiksion të vërtetë ndërmjet shkencës dhe fesë ... Megjithatë, vetëm nëpërmjet hulumtimit të përunjtur e studioz Kisha mund ta dallojë esencën e fesë prej sistemeve. Kisha mund ta dallojë esencën e fesë prej sistemeve shkencore të një kohe, sidomos kur duhet se leximi i Biblës nën ndikimin e "paragjykimeve kulturore është i lidhur me kozmologjinë obligative".

Në këtë thënie Papa ka theksuar pjekurinë që Kisha e ka arritur në raport me shkencën: kurse po ashtu ka mund të theksojë edhe të kundërtën pranimin e shkencëtarëve, nga koha e Galileut e deritash, se janë të vetëdijshëm me kufizimin e disiplinave të tyre, pranimin se ekzistojnë pyetjet që janë jashtë domenit të shkencës së tashme ose të ardhshme dhe se "shkenca ka arritur suksesin e vet duke kufizuar vetëm në tipin e caktuar të hulutimeve".

Ne mundemi vetëm të supozojmë për disa probleme shkencore, kurse mund të jetë se nuk ekziston mënyrë që ne empirikisht t'i konfirmojmë supozimet tona. Kurse mu ky konfirmimi empirik është esenca e çdo shkence. Ne sot jemi më modest se që ka qenë p.sh. Ibn Rushdi[23] (Averroes). Ai ka qenë fizikant i origjinalitetit të madh kurse ka dhënë edhe kontribut të rëndësishëm studimit të etheve dhe sëmundjes së syrit; ky është vetëm një shembull i pavdekshmërisë së tij shkencore. Megjithatë, në disiplinën tjetër, kozmologji, ai ka pranuar premisat e Aristotelit duke mos dyshuar në to dhe duke mos parandier që eksperimentet e ardhshme mund t'i përgënjeshtrojnë. Shkencëtarët sot dijnë kur dhe ku të spekulojnë; ata nuk e shprehin fjalën e fundit mbi modalitetet e ndryshme të mendimit. Megjithatë, te faktet e gjithëpranuara, ne konsiderojmë se mund të zbulohen edhe të rejat që, pa anulimin e zbulimeve paraprake, mund të shpiejnë në gjeneralizim, rëndësinë e përgjithshme, dhe në të vërtetë të shpejtohen ndryshimet revolucionare në pikëpamjen tonë mbi botën. Në fizikë kjo ka ndodhur dy herë në fillim të këtij shekulli: e para me zbulimin e relativiteti. të kohës dhe hapësirës, dhe e dyta me teorinë e kuantit. Kjo mundet sërish të ndodh sepse disa koncepcione tona të sotshme mund të bëhen raste kufizuese për koncepcionet e reja, edhe më të kuptueshme dhe gjithëpërfshirëse.

Unë këtë e theksoj për shkak se dëshiroj të them se ne sot nuk duhet t'i rrahim betejat e kaluara. Personalisht kurrë nuk kam parë kurrfarë mospajtimi ndërmjet fesë sime dhe shkencës sime feja më është paracaktuar me porosinë permanente shpirtërore të islamit, në çështjet ku shkenca është pa fjalë. Kjo domethënie i është dhënë me ajetin e parë të Kur'anit pas Fatihës:

"Ky është libri që nuk ka dyshim në te është udhëpzues për ata që janë të devotshëm. Të cilët e besojnë të fshehtën, e kryejnë faljen dhe prej asaj që Ne u kemi dhënë, ata japin". (2: 2-3).

Dhe të përfundoj: nëse tradita kur'anore dhe e Pejgamberit e lirive religjioze dhe tolerancës do të dominojnë, shkenca në islam po ashtu do të lulëzojë, sepse këto të dyja, shkenca dhe feja, janë mjaft Fuqishëm të lidhura.


--------------------------------------------------------------------------------

[1] Referati i prof. Ahmed Abdusselamit në mbledhjen plenare të Akademisë së Mbretërisë së Marokos 25. 10. 1984 deri më 27. 10. 1984; dorëshkrimi i autorit titullohet: "The Right of Peoples in Islam to Religious Liberty and Self Determination”.
[2] Cituar sipas: Muhammed, Seal of the Prophet, by Muhammed Zatrulla Klan, Roultledge and Kegon Poul, London, 1980.
[3] Vepra së shpejti do të botohet në gjuhën shqipe. (NI).
[4] Ibn Hazmi është njëri nga filozofët e njohur autokton spanjoll, i lindur në Spanjë, maur origjinal. Në qarqet filozofike islame numërohet si biografi më i mirë i filozofëve muslimanë dhe komentuesve të mendimeve të tyre. Është autor i veprës e famshme Risalet’ul-ahlak.
[5] Thomas W. Arnold.
[6] Alij Ibn Ebu Talib ishte halifi i katërt pas Muhammedit a.s., kushëriri më i afërt i Muhammedit a.s. Babatë e tyre ishin vëllezër. ...
[7] Harixhitët janë grup që lindi i rezultat i mosmarrëveshjeve ndërtmjet Aliut dhe Muaviut, si palë e tretë e cila mendonte se asnjëri prej tyre nuk kanë prioritet Kur’anin por pushtetin. Ishin kundërshtarë që të dyve.
[8] Huseini është i biri i Aliut r.a., nipi i Muhammedit a.s., sepse Aliu r.a. e kishte martuar të bijën e Muhammedit a.s., Fatimen. Huseini kishte të vëllanë Hasanin.
[9] Jezidi është i biri dhe trashëgimtari i Muaviut dhe njihet si sunduesi më i keq i emevitëve.
[10] Fetva është decizion, dekret apo akt juridik që ka fuqinë e detyrimit apo ndalimit.
[11] Kadi Shurejh ishte muftiu që dha fetvanë se Husein ibn Alij është pabesimtar dhe se duhet të mbytet.
[12] Jawaahar ‘ul-Kalaam, p. 88/1862, Tabriz.
[13] Mu’tezilitët janë drejtim teologjik në islam. Themelues është Vasil ibn Ata`, nxënës i urtakut të famshëm Hasan El-Basriut. U ndanë mes veti për shkak të mospajtimeve teologjike.
[14] Ahmed Ibn Hanbeli është njëri prej katër juristëve që formuan medhhebe, i njohur si medhhebi hanbelij.
[15] Bejt’ul-hikmeh është universitet, akademi e shkencave, të cilën e themeloi halifi El-Me’mun, vëllai i Harun Err-Rreshidit.
[16] Ebu Hanifeh apo En-Nu’man ibn Thabit (80-150 h.), është përfaqësuesi më i njohur i medhhebit hanefij, pa dyshim juristi më i madh musliman. Është medhhebi më i shtrirë në botën muslimane.
[17] Imami Maliku apo Malik Ibn Enesi, themelues i shkollës malikite dhe dijetar i njohur.
[18] Hal-laxhi, njëri ndër sufitë më të njohur, i mbytur në mënyrë të vrazhdë, i kryquar në kryq tri ditë e pastaj është mbytur për shkak të pikëpamjeve të tij kontraverze.
[19] Maurice Bucaile, Bibla, Kur'ani dhe shkenca, në përgatitje për botim nga Logos-A.
[20] George Sarton, Historia e shkencës.
[21] Shprehje teologjike i cili përdoret për ata muslimanë që pa studim ndjekin rrugën e të parëve.
[22] Shprehje teologjike që asocon në muslimanët kreativë, i cili më vonë do të bëhet burim i sheriatit.
[23] Ibn Rushdi & Averroesi (1126-1198), njëri prej filozofëve më të njohur musliman, filozofi më meritor për moshumbjen e veprave të Aristotelit.

RSS per kategorine Lajme Shfletuesi i Kur'anit

  • RSS per kategorine Lajme