Hamid Altiparmak

KONTRIBUT NDRIÇIMIT TË ROLIT TË YMER PRIZRENIT GJATË LIDHJES SË PRIZRENIT

Vendi, roli dhe rëndësia që kishte Ymer Prizreni si kryetar i Lidhjes së Prizrenit është shumë i madh jo vetëm në historinë e popullit shqiptar, por edhe në historinë e popujve të Ballkanit në përgjithësi.

 

Përpara se të flasim për rolin e Ymer Prizrenit gjatë Lidhjes së Prizrenit, do të provojmë ta ndriçojmë më parë së afërmi biografinë e tij, përkatësisht jetën dhe punën e tij para Lidhjes së Prizrenit. Këtë tentativë e kemi mbështetur në të dhënat e mbledhura nga disa persona dhe nga kujtimet e tyre në lidhje me ngjarjet që kanë të bëjnë me personalitetin dhe veprën e Ymer Prizrenit. Meqenëse këto të dhëna për të sot nuk mund t'i mblidhnim nga bashkëkohësit e tij, këtë zbraztësirë u munduam ta plotësojmë me të dhënat dhe kujtimet e atyre personave që kanë qenë të afërm të familjes së Ymer Prizrenit ose që i kanë takur gjeneratës, prindërit e të cilës kanë qenë bashkëkohës të jetës dhe dëshmitarë të veprës së Ymer Prizrenit.

Ymer Prizreni lindi në Prizren1 në vitin 1821. Babai i tij, Sulejman efendiu ishte i biri i Ismail efendiut, me prejardhje nga fshati Zgatar i Opojës (afër Prizrenit). Supozohet se Sulejman efendiu ishte myderriz i medresës dhe se shërbente në xhaminë e Gazi Mehmet pashës në Prizren.2

Sipas gjenealogjisë, që tentuan ta bëjmë, Sulejman efendiu kishte tre djem: Ymer efendiun, Ali efendiun dhe Osman efendiun.

Për Osman efendiun ekziston vetëm e dhëna se ka vdekur në Stamboll, kurse rrënja e Ali efendiut vazhdon deri në ditët e sotme, ndërsa rrënja e Ymer efendi Prizrenit ndërprehet.

Në të vërtetë, Ymer Prizreni kishte një djalë i cili vdiq shumë i ri dhe një vajzë të quajtur Ajshe.3 Ajo jetoi edhe pas vdekjes së të jatit.Ajshja u martua në moshë të shtyrë. I shoqi, Vehbi efendiu, ishte nxënës i Ymer Prizrenit në medrese.4
Ajshja nuk kishte fëmijë dhe pas jetës së shkurtër bashkëshortore i vdes i shoqi, kurse ajo jeton si e vejë derisa vdes dhe këtu ndërprehet rrënja e Ymer Prizrenit. Pas vdekjes së të shqit, Ajshja e humbi të pamit dhe kështu mbeti e verbër deri sa vdiq.5Sytë e saj gjithnjë ishin të kuq dhe të enjtur nga pikëllimi e dhembja për babanë e vdekur.6 Pas një kohe vdiq edhe ajo në pleqëri të thellë.Ndërkaq, i ati, Ymer Prizreni, i cili sa ishte gjallë bëri shumë vepra të rëndësishme, sidomos në kohën e Lidhjes së Prizrenit, do të lërë përgjithmonë gjurmë të ndritshme në faqet e historisë së popullit shqiptar dhe më gjerë.Në periodën para Lidhjes së Prizrenit, atij dhe vëllait të tij Ali efendiut i besohet ndërtimi i pendës në lumin Bistricë në Prizren, në vendin e quajtur „Çagjir".7Atyre u besohet gjithashtu ndërtimi i urës që gjendet në vendin e quajtur „Kërk bunar" (dyzet burime).8 Më vonë mendonin ta ndërtonin rrugën deri në Kala, por hoqën dorë nga kjo, ide, sepse duhej të rrëzonin disa shtëpi në qytet.9

Tash 92 vjet pas vdekjes së Ymer Prizrenit, në shtëpinë e Drinëve në Prizren,10 edhe sot ruhet tavani që e ka punuar ai vetë. Për ngjyrosjen e tavanit e ka përdorur një përzierje të përbërë prej gëlqeres, të kuqtë e vesë dhe një materiali tjetër. Tavani ka formën e katrorit, është i lyer me një ngjyrë. Në mes të tavanit është plastika në formë eliptike, kurse anëve dhe në kënde plastika është e punuar në stilin e barokut.

Ymer Prizreni kishte kulturë të lartë. Ishte trupshkurtër me krahëror të zhvilluar. Punonte shumë dhe flinte shumë pak, si tregojnë të gjitha deklaratat e të pyeturve, e gjithashtu edhe ekspertiza e bërë në eshtrat e tij tregon se ka punuar, respektivisht ka shkruar deri në çastin e fundit të jetës së vet.11 Përpos kësaj, ishte jashtëzakonisht i drejtë dhe kishte karakter të fortë. Deri sa punonte si myderriz në medrese, të ardhurat e një mulliri, që ishte pasuri e tij, ua ndante nxënësve të varfër që e ndiqnin medresenë.12

Ndër shumë eksponate të kësaj periode, janë ruajtur disa pjesë të veshjes së Ymer Prizrenit, luftëtarit të dalluar dhe udhëheqësit të Lidhjes së Prizrenit: shalli i pambuktë me shumë shoka e pjesë të veçantë për ruajtjen e parave; diviti prej mesingu: bastoni; tespihët, etj.13

Sipas gojëdhënës, Ymer Prizreni veshte shallvarë të cohës ngjyrë të kuqe të mbyllët dhe një xhybe të gjatë deri nën gjunjë prej cohës së verdhë.

Në shumë dokumente hasim në tituj të ndryshëm që mbante Ymer Prizreni. Këta janë tituj të lartë, si: myderriz, myfti dhe haxhi. Por ende nuk kemi të dhëna në cilat perioda, përkatësisht në cilat vite i ka marrë titujt e ndryshëm dhe çfarë detyrash ka kryer para se të hynte në aktivitetin e Lidhjes së Prizrenit. Vetëm në një raport të përfaqësuesit turk, që gjendej në Mal të Zi, thuhet, në mes të tjerash: „Derisa ishte ishmyftiu i Prizrenit Ymer efendiu.. .",14 prej nga mund të konkludojmë se Ymer Prizreni ishte në detyrën e myftiut të Prizrenit para themelimit të Lidhjes së Prizrenit.

Ai gëzonte besim të madh dhe ishte shumë i dashur dhe i nderuar jo vetëm në mesin e shokëve të vet, por edhe në mesin e personaliteteve më të shquara të kohës së vet. Pas vdekjes së tij, në shenjë nderimi, shokët e tij, kur përmendej emri i tij, çoheshin nga vendi, disa, madje, ua vinin emrin e tij fëmijëve të vet.15

Gjatë qëndrimit të Ymer Prizrenit në Ulqin (1881—1886), princi i Malit të Zi Nikolla, në shenjë respekti dhe kujtimi ia dhuroi një unazë të artë.16 të cilën Ymer Prizreni ia dha më vonë së bijës, Ajshës.17Nga mbarimi i jetës së vet, Ymer Prizreni e la amanet që pas vdekjes të varrosej në varrezat familjare të tij.18

Ymer Prizreni vdiq në vitin 1304 sipas Hixhrit (1886) në Ulqin. Varri i tij është i ruajtur deri sot dhe është i rrethuar me siga të përpunuara dhe i mbrojtur me rrethojë të hekurit. Mbi varr është nishani prej rrasës së mermerit, të madhe 74 x 34 cm, në të cilën është shkruar teksti në gjashtë rreshta të ndarë me vija të trasha, kurse nën dhe përmbi tekstin e mbishkrimit janë punuar në mënyrë shumë precize dhe të bukur arabeskat e stilizuara. Germat e mbishkrimit janë të qitura, Teksti është shkruar me alfabetin arab në gjuhën turke.Në mbishkrimin në varrin e Ymer Prizrenit, pos tjerash, thuhet:„...I ndjeri...është Haxhi Ymer efendi Prizreni, i biri I Sulejmanit... Viti 1304".19 Në anën tjetër të varrit të tij gjendet edhe një nishan i rrasës së mermerit. Teksti është i shkruar në gjuhën shqipe, dhe aty shkruan se ka vdekur në vitin 1884.20 Këtë e ka punuar Latif Gorani.21

Për ta njohur më mirë rolin e Ymer Prizrenit në kohën e Lidhjes së Prizrenit, para së gjithash, duhet të njihet gjendja ndërkombëtare e asaj periode, rrethanat shoqërore e politike, si dhe faktorët që kanë ndikuar në formimin e Lidhjes së Prizrenit.Në vitet shtatëdhjetë të shekullit XIX, Turqia hyri në krizë të rëndë ekonomike, e cila jepte shenjat gjithnjë më të dukshme të shpartallimit të Perandorisë Osmane. Ndër Fuqitë e Mëdha të atëhershme u shtrua çështja e trashëgimit të „pasurisë territoriale" të Perandorisë Turke në Gadishullin Ballkanik, duke bërë ndarjen e territorit varësisht nga interesat e tyre, me ç'rast edhe disa pjesë të viseve shqiptare iu lëshuan vendeve fqinje. Me këtë kjo ngjarje shkaktoi reagime të mëdha në Shqipëri.22

Kështu, në këtë periodë, që në maj të vitit 1878, banorët e Prizrenit dhe të rrethinës, nga mbledhjet e mbajtura, dërgojnë peticione me të cilat i informojnë Fuqitë e Mëdha për kërkesat e veta. Në këto peticione dhe telegrame, para së gjithash, ata ngriten kundër lëshimit të territoreve të veta cilitdo shtet të huaj.23 Këto ishin reagimet e para ndaj vendimeve të Paqes së Shën Stefanit në këto vise.Në qershor të vitit 1878, banorët e Prizrenit përsëri dërgojnë peticione dhe telegrame protestuese me përmbajtje të ngjashme, por kësaj here drejtpërdrejt Kongresit të Berlinit, duke theksuar se të gjithë banorët e Prizrenit dhe të rretheve, me armë në dorë, do të ngriten kundër lëshimit të territoreve të tyre ndonjë shteti të huaj.24

Këso peticionesh dhe programesh protestuese, përpos banorëve të Prizrenit, dërguan edhe banorët e Prishtinës, Gjakovës, Pejës, Shkupit, Gostivarit, Novi-Pazarit dhe Sanxhakut.25Mirëpo, intelektualët shqiptarë, ndër të cilët dallohej Ymer Prizreni, e vërejtën se ishte e domosdoshme që lëvizja shqiptare Kundër pushtetit otoman, e për konstituimin e autonomisë, të udhëhiqej nga një organizatë e përgjithshme unike politike. Kështu u përqafua kjo ide, sepse ajo paraqiste realitetin e asaj dhe nevojën e domosdoshme për aksion të përbashkët kundër politikës imperialiste të Fuqive të Mëdha në kohën e mbajtjes së Kongresit të Berlinit.26

Në këtë periodë të kthesave të mëdha në Gadishullin Ballkanik, më 10 qershor të vitit 1878, konstituohet Lidhja e Prizrenit, në Prizren, në vendin që sot quhet „Sheshi i Lidhjes së Prizrenit".

Kryetar i saj ishte Ymer Prizreni, kurse ideolog kryesor Abdyl Frashëri. Në Kuvendin Themelues morën pjesë përfaqësuesit e të gjitha viseve shqiptare. Organi më i lartë i Lidhjes së Prizrenit ishte Këshilli Kryesor me seli në Prizren, kurse në vendet e tjera uformuan nënkëshillat, përkatësisht degët e saj.27

Në mbarim të gushtit te vitit 1878 në Prizren arriti mushiri turk Mehmet Ali pasha, njëri nga përfaqësuesit e Turqisë në Kongresin e Berlinit, për t'i bindur udhëheqësit e Lidhjes së Prizrenit që t'u nënshtroheshin urdhërave të sulltanit. Ymer Prizreni u dallua si organizator kryesor i vrasjes së Mehmet Ali pashës në Gjakovë.28
Konsulli i Anglisë në Prizren në vitin 1880 ishte St. Johni. Në raportet që i dërgonte Ministrit të Punëve të Jashtme të Britanisë së Madhe, ai flet për Ymer Prizrenin si njeri që sillej lirisht nëpër qytet dhe merrte pjesë aktivisht në rregullimin e çështjeve publike-politike dhe juridike dhe që të tërë administratën e kishte marrë në duart e veta. Ai shkruan pastaj se kishte dëshiruar që të njihej me Ymer efendi Prizrenin, për t'u informuar çfarë marrëdhëniesh kishte me qeverinë, si dhe për detyrat që i ishin besuar. Shokët e tij e çmonin aq shumë sa ai u bë kryetar i Këshillit Ekzekutiv për ruajtjen e paqes dhe për administratë publike. St. Johni dyshon se qeveria e ka autorizuar atë që me intriga ta pengojë zbatimin e vendimeve të aprovuara nga Fuqitë e Mëdha, duke theksuar se në qoftë se ai do të ketë sukses ne këtë pikëpamje pa kurrfarë vërejtjesh, atëherë vetë Turqia do të duhej ta thërriste për të dhënë llogari për moskryerjen e obligimeve të marra në Kongresin e Berlinit.29

Ymer Prizreni kishte rol të madli në luftë kundër pretendimeve territoriale të shteteve fqinje. Për këtë qëlhm, me iniciativën le tij, u mblodhën pesëdhjetë mijë piastra, do të thotë pesë mijë sterlina nga populh që të pajisej një kontigjent i ushtrisë prej shtatë mijë rezervistësh të armatosur.30

Më vonë, anëtarët e degës së Lidhjes së Prizrenit në Prizren, në krye me Ymer Prizrenin, i dërguan Portës një peticion, duke kërkuar autorizimet për mbledhjen e tatimeve në Prizren e rrethe, duke theksuar se më vonë do t'ia dërgonin këto arkës shtetërore.31Mirëpo, Porta e refuzoi kërkesën e tyre për dy arsye: një, pse këta nuk e kishin ndërmend t'ia kthenin arkës shtetërore paratë e mbledhura, por kishin për qëllim që t'i ndalnin të hollat për nevojat e veta; dhe dy, pse anëtarët më të shquar të Lidhjes së Prizrenit, në krye me Ymer Prizrenin, i kishin borxh shtetit gjashtëqind e njëzet mijë piastra për tatimet e papaguara:32

Ymer efendiu s'kishte paguar tatimet prej 1870 dhe ishte borxh 46.000 p., Shaip aga s'kishte paguar tatime prej 1870 dhe ishte borxh 562.000 p.,Hilmi efendiu s'kishte paguar tatime prej 1870 dhe ishte borxh 38.000 p., Mustafa Krusha s'kishte paguar tatime prej 1877 dhe ishte borxh 9.000 p., Ukshin aga s'kishte paguar tatime prej 1877 dhe ishte borxh 4.000 p.Të gjitha këto tentativa të bashkimit, të mbledhjes së ndihmave vullnetare për formimin e ushtrisë, e frikësuan pushtetin e atëhershëm i cili kërkoi nga Porta që kryetarit të Lidhjes Ymer Prizrenit, pastaj kryetarit të degës Shaip agës, si dhe anëtarëve: Dervish beut, Hilmi efendiut, Haxhi Jonuz efendiut dhe Daut Spahiut nga Gjakova t'u jepen të holla nga arka sekrete shtetërore, sepse, në të kundërtën, internimin e tyre nuk do ta aprovonte shumica.33Mirëpo, më vonë pushteti i atjeshëm përsëri kërkoi nga Porta që anëtarët e Lidhjes së Prizrenit, si dhe kryetari i saj Ymer Prizreni, të internoheshin në vende të ndryshme të Turqisë dhe të dënoheshin.34

Lidhja e Prizrenit u kthye krejtësisht kundër Turqisë pas zgjidhjes së çështjes së Ulqinit dhe kufirit me Greqinë. Rryma përparimtare, në krye me Abdyl Frashërin dhe Ymer Prizrenin, e mori përsëri udhëheqjen e kësaj organizate. Në janar të vitit 1881 u formua Qeveria e Përkohshme në krye me Ymer Prizrenin, e cila mori përsipër mbrojtjen e autonomisë.35

Ymer Prizreni mori për detyrë ta vizitonte Prishtinën ku ishte formuar organizata e re. Atëherë në Prishtinë ishte mushiri turk Ahmet pasha.36 Kur ai e dëgjoi këtë lajm, i dërgoi Ymer Prizrenit letër në të cilën i tërhiqte vërejtjen që të mos vinte në Prishtinë, sepse, në qoftë se popullsia e këtushme do të organizonte manifestime me rastin e ardhjes së tij, Ahmet pasha kërcënohej se do ta bombardonte qytetin. Për këtë arsye Ymer Prizreni hoqi dorë nga ky qëllim.37

Porta vendosi që ta shpartallonte Lidhjen e Prizrenit. Ajo e dërgoi Dervish pashën me ushtri të madhe që ta shuante lëvizjen shqiptare për autonomi. Edhe në këtë periodë Ymer Prizreni u dallua si një nga organizatorët kryesorë të rezistencës së fuqishme kundër forcave ushtarake të Dervish pashës. Pas luftës së përgjakshme, më 22 prill të vitit 1881, Dervish pasha hyri në Prizren dhe menjëherë shpalli gjendjen e jashtëzakonshme, duke kërkuar që të dorëzoheshin organizatorët kryesorë të Lidhjes së Prizrenit.38

Kryetari i saj, Ymer Prizreni, arriti të ikë në Malësinë e Gjakovës, sepse në këtë periodë qendër e fundit e rezistencës bëhet Gjakova. Nën udhëheqjen e Sulejman Vokshit dhe Ymer Prizrenit, tre mijë malësorë të tubuar i bënë qëndresë të fortë ushtrisë së Dervish pashës.39Dervish pasha tentoi ta zinte rob kryetarin e Lidhjes së Prizrenit, Ymer Prizrenin, por ai arriti të ikte me kohë në Ulqin, ku erdhi më 6 maj të vitit 1881.40

Për ardhjen e tij në Ulqin V. S. Popoviqi e njohton V. M. Vërbicën në Cetinë me telegram në të cilin, në mes të tjerash, shkruan: „Hoxha i madh i Prizrenit, Haxhi Ymer efendiu erdhi në Ulqin dhe ra në konak te hoxha ynë i madh Sali efendiu i cili sot ishte bashkë me të tek unë që ta paraqiste. Haxhi Ymer efendiu ka ikur nga Prizreni kur ka ardhur atje Dervish pasha, ai më deklaroi se kërkon strehim në Mal të Zi, kurse Sali efendiu është per të i mirë.. .".41Familja e tij, që mbeti ne Prizren, me urdhërin e Dervish pashës u internua në Selanik, ndërsa pasuria e tij u konfiskua.42 Pas pesë-gjashtë vjetësh që kaluan në Turqi, anëtarët e familjes së tij u kthyen në Prizren ku jetuan deri sa vdiqën.43

Menjëherë pas ikjes së Ymer Prizrenit në Mal të Zi, ai u interesua edhe për familjen e vet. Në këtë vështrim, në telegramin e përmendur shkruan: „Familja e Haxhi Ymer efendiut mbeti në Prizren dhe më është lutur shumë që të marr vesh a e ka familjen mirë ose po e ndjek Dervish pasha. Do të ishte mirë sikur të merrni vesh diçka për të, në qoftë se keni mundësi, me anë të konsullit rus ne Prizren.. .".44
Në anen tjetër, Dervish pasha i jepte shumë rëndësi zënies së Ymer Prizrenit, duke përdorur të gjitha mjetet që ta bindte që të kthehej në Prizren, sepse Ymer Prizreni është „shpirti dhe zemra e kësaj lëvizjeje" dhe kishte me vete dokumente të rëndësishme për Qeverinë Turke, në të cilat sulltani u premtonte autonominë shqiptarëve. Atëherë u përhap fjala se Ymer Prizreni do të shkonte vullnetarisht te sulltani në Stamboll,45 por ky lajm nuk u vërtetua.46 Dervish pasha e lajmëroi Ymer Prizrenin se do ta falte në qoftë se do të paraqitej vetë.47 Mirëpo, ai, duke e ditur se çka e priste, u përgjigj: „E di çka më pret, si Shaip agën, të cilit i premtuat se do ta falnit, por, sapo u dorëzua, ju e burgosët, e pastaj, edhe pasi u lirua, u burgos përsëri dhe, si kemi dëgjuar, u helmua në burg".48

Në vitin 1884 Turqia madje e dërgoi një përfaqësues të saj në Mal të Zi që të bindte Ymer Prizrenin për t'u kthyer përsëri në Prizren, duke i premtuar rrogë dhe jetë të qetë, por të gjitha këto Ymer Prizreni i refuzoi kategorikisht.49

Njëkohësisht edhe Mali i Zi ishte shumë i interesuar që të mësonte diçka më tepër për Ymer Prizrenin me anë të konsullit rus në Prizren dhe në lidhje me këtë V. S. Popoviqi thotë: „ ... do të mund të mësohej për qëndrimin e vërtetë të Haxhi Ymer efendiut ndaj Dervish pashës. Megjithëse do të mund të mendohej se ai do të mund të kishte këtu edhe qëllime të tjera, ai me siguri nuk do të mund të bënte këtu asgjë që nuk do ta dija unë menjëherë.. .".50 Se edhe disa prijës të Lidhjes së Prizrenit kishin ndër mend të iknin në Mal të Zi, mund të shihet nga i njëjti telegram, ku thuhet, në mes të tjerash: „ ... ai po më thotë (Ymer Prizreni — shën. i H. A.) se edhe disa prijës të tjerë të Lidhjes së Prizrenit kanë ikur, kurse më kryesori Abdyl Beu (Abdyl Frashëri — shënim i H. A.) ndoshta edhe vetë do të vijë në Ulqin".51 Mirëpo, përpos Ymer Prizrenit, aktivistë të tjerë të Lidhjes së Prizrenit nuk kanë ikur në Mal të Zi.

Përfundimi

Prej formimit të Lidhjes së Prizrenit, e cila, prej një qendre, nga Prizreni, udhëhiqte luftën e fuqishme për çlirimin kombëtar të popullit shqiptar, Ymer Prizreni luajti rol të madh edhe si organizator edhe si udhëheqës. Vendi, roli dhe rëndësia që kishte Ymer Prizreni si kryetar i Lidhjes së Prizrenit është shumë i madh jo vetëm në historinë e popullit shqiptar, por edhe në historinë e popujve të Ballkanit në përgjithësi.

Ky punim është vetëm një kontribut ndriçimit të personalitetit dhe veprimtarisë së Ymer Prizrenit që do të jetë nxitje për hulumtime të mëtejshme e me këtë vetvetiu do të ndriçojë plotësisht personalitetin e Ymer Prizrenit, kryetarit të Lidhjes së Prizrenit.
Për hartimin e këtij punimi kemi shfrytëzuar lëndën arkivore, dokumentet e Arkivit të Stambollit (Istanbul Basvekalet Arsivi), punimet e deritashme të botuara mbi Lidhjen e Prizrenit dhe deklaratat me gojë të disa personave, që i takojnë familjes Drini në Prizren ose janë farefis me këtë familje.

--------------------
1 Viti i lindjes është konstatuar në bazë të rezultateve të hulumtime-ve dhe rikonstruktimit antropologjik të individualitetit të Ymer Priz-renit, të bëra në Ulqdn, prej 10—16 prill 1978, nga ana e dr Janosh Nemeshkerit.
2 Ndërtuesi i kësaj xhamie është Gazi Mehmet-pasha. Xhamia u ndërtua në vitin 1549. Pranë kësaj xhamie është medreseja në të cilën është mbajtur Kuvendi Themelues i Lidhjes së Prizrenit.
3 Deklarata e Ikramije Karahodës nga Prdzreni, e cila i ta-kon fisit të Ali-efendiut. Ajo ishte shtatëvjeçare kur Ajshja ishte gjallë.
4 Idem.
5 Idean., por këtë e vërteton edhe Reshat Dobroshi nga Priz-reni.
6 Njësoj si nën 3.
7 Thuhet drejt „Kagir" (Kjagir) — fjalë turke, që do të thotë pendë* prej gurit.
8 Deklaratë e Gafar Myftiut, pensionist nga Prdzreni.
9 Idem.
10 Shtëpia gjendet në rrugën Gj. Jakshiq nr. 22 në Prizren.
11Njësoj si nën 1.
12 Njësoj si nën 8, por këtë e vërteton edhe Ahmet Drini, onxhi-nier i diplomuar nga Prizreni.
13 Të gjitha këto objekte ruhen në Muzeun e Lidhjes së Prizrenit.
14 IBA. Numri i regjistrimit 498. Enti i Mbrojtjes së Monumenteve të Kulturës në Prizren.
15 Deklarata e Xhevdet Kabashit, pensionist nga Prizreni.
16 Kjo unazë është punuar prej arit. Në rnes është guri i çmueshëm. Në njërën anë të brendshme janë të gdhendura indcialet „I. D.", që janë emri edhe mbiemri i mjeshtrit që e ka punuar unazën. Në anën tjetër të brendshme është gdhendur vula shtetërore e Austrisë. Unaza gjendet në Muzeun e Lidhjes së Prizrenit në Prizren.
17 Njësoj si nën 3, por këtë e vërteton edhe Gafar Myftiu, pen-sionist nga Prizreni.
18 Kjo varrezë famdljare i takon Tahir Mol Beqirit nga Ulqini.
19 Kjo është lutja kryesore e myslimanëve që këndohet për shpirtin e të vdekurve.
20 Këtu është bërë gabim, mbase me rastin e llogaritjes së vitit sipas Hixhrit, sepse viti 1304 sipas Hixhrit i përgjdgjet vitit 1886. (Shënim i H. A.).
21 Ai është i lindur nga Ulqini. Në bazë të deklaratës së vendasve del se ai e ka punuar nishanin, teksti i të eilit është shkruar në gjuhën shqipe. Ai më vonë vjen në Prizren dhe jeton aty.
22 Historia e popullit shqiptar, II, Prishtinë, 1969, faqe 106.
23 Dorëshkrimet origjinale nga mbledhjet e mbajtura në Prizren. NT. regj. 90. Enti i Mbrojtjes së Monumenteve të Kulturës në Prizren.
24 Idem. 29 Idem.
26 A1 i Hadri, Kontribut për ndriçimin e Lidhjes së Prizrenit (1878— 1181), numri jubilar i „Përparimit", Prishtinë, 1967, faqe 33.
27 Idem, faqe 41.
28 AK. F. L. Sig. XXVII/1. Raport politik. Nr. 75.
29 Idem.
so Idem, nr. 61.
31 Idem, nr. 77.
32 Idem.
33 IBA. Ta. 1297. 81. b. Nr. 1104. Numri regj. 78. .Enti i Mbrojtjes së Monumenteve të Kulturës në Prizren.
34 Idem. Numri regj. 88.
85 Njësoj si nën 26, faqe 42.
36 Ai ka qenë luftëtar i artilerisë në luftimet te Plevna.
37Stilejman Ktilçe, Osmanli Tarihinde Arnavutluk, Izmir, 1944, faqe 252.
38 Idem, faqe 267.
89 Njësoj si nën 22, faqe 182.
40 Arfcivi i BS të Malit të Zi, Emigrantët shqiptarë dhe turq, 1881. K. Telegrafi i Malit të Zi, Sig. nr. 900. Telegrami është dërguar më 6 maj të vitit 1881 në orën 17 e 15 minuta, nga Ulqini, menjëherë pas ardhjes së Ymer Prizrenit, dhe është marrë më 7 maj të po atij viti ne orën 6,45 para dite në Cetinë.
41 Idem.
42 Haus-hof-U. Staatsarchiv -— Vien I. Politischen Archiv, 263. 48 Njësoj si nën 3 dhe 8.
44 Njësoj si nën 40.
45 Njësoj si nën 42.
46Xhafer Belegu, Lidhja e Prizrenit, Tiranë, 1939, faqe 18.
47 Njësoj si nën 42.
48 Njësoj si nën 46, faqe 17 e 18.
49 Njësoj si nën 14.
50 Njësoj si nën 40.
51 Idem

http://www.agimi.com/modules.php?name=News&file=article&sid=446