[1] Deri tash në gjuhën shqipe janë botuar:

- Ebu Hanife, Kitab’ul-vasijjeh, Edukata Islame, nr. 37-38/1983, Prishtinë, fq. 51-56, në përkthim të N. Ibrahimit.

- Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, Edukata Islame, nr. 41-42/1985, Prishtinë, fq. 24-32, në përkthim të N. Ibrahimit.

- El-Maturidi, Traktati mbi besimin islam, Edukata Islame, nr. 44-45/1986, Prishtinë, fq. 31-46 dhe nr. 46-47/1986, Prishtinë, fq. 29- 45, në përkthim të N. Ibrahimit.

- Et-Tahavi, Akaidi i Tahavisë, Dituria Islame, nr. 4-5/1987, Prishtinë, fq. 19-22 në përkthim të A. Sinanit.

Numan B. Thabit Ebu Hanife, Pesë kryeveprat e Ebu Hanifes, Prishtinë, 2000, fq. 135 + 95, në përkthim të M. Bajramit.

[2]  Sa’duddin Mes’ud ibn Umer et-Taftazanij, Sherhu  Akaid’in-nesefij, (Turqi ? ), 1308 hixhrij, fq. 1.

En-Nesefiu u lind dhe u rritë në vendin Nesef (Sa’duddin Mes’ud ibn Umer et-Taftazanij, Sherh’ul-Aka’idi’n-nesefijjeh, Bejrut, (-), fq. 21. Vendbanimi Nesef gjendet rreth 150 km. larg Buharës, kurse sot ky qytet njihet me emrin Kareshi. Shih: Kamus’ul-a’lam, XX, Istambul, 1316 h., v. VI, fq. 4575; v. V, fq. 3510, sipas: Muharem Omerdić, Osvrt na Akaid’un-Nesefij, Glasnik VIS-a, nr. 6/1985, Sarajevë, fq. 699.

[3]    Muharem Omerdić, Osvrt na Akaid’un-Nesefij, Ibid., fq. 668 – 671.

[4]     Ibid., fq. 671.

[5]    Teksti i sipërm nuk i përket tekstit integral të ‘Akaidit’ të Imam en-Nesefiut, por është i nxënësve të tij. (NI)

Nëntitujt janë të përkthyesit me qëllim të qartësisë dhe përcjelljes më të lehtë të tërësisë së tekstit. Shënimet e shkruara nga M. Omerdiq do të shënohen me shkurtesën “MO” kurse shënimet nga N. Ibrahimi do të shënohen me shkurtesën “NI”.

[6]    Miqtë e së vërtetës, veçanërisht kelamistët angazhohen për të vërtetën dhe për dëshmimin e saj shërbehen me logjikë të shëndoshë dhe dialektikë të arsyeshme, përkundër sofistëve (subjektivistëve), mësuesëve të cilët e mësonin shkathtësinë e të shprehurit të të vërtetës me dialektikë të rrejshme. Sofistët janë grup mësuesish të cilët janë paraqitur në Greqi … Kanë qenë të shkathtë në mësimin e popullit me oratori, në të shprehurit e zbukuruar, me dialektikë,  dhe janë mburrur me faktin se kanë mundur ta mbrojnë dhe ta kundërshtojnë njëkohësisht të njëjtin mendim.  Në qëllimet e tyre kanë arritur aq sa që metoda e tyre gati solli deri te shkatërrimi i themeleve të arsyes, njohjes dhe moralit. Protagora, sofisti më i njohur, e mohon njohjen me anë të mendjes dhe pohon se shqisat janë burimi i vetëm i njohjes. Sipas tij, nuk ekziston e vërteta objektive … Gjorgjiu, sofist i mëvonshëm, e mohoi ekzistimin e sendeve, dhe mundësinë e njohjes … Nedim el-Xhisr, Kissat’ul-iman, Tarablus, Lubnan, (-). Shih përkthimin shqip, Besimi në Zotin në dritën e filozofisë, shkencës dhe Kur’anit, Prishtinë, 1998. (NI)

            Mu’tezilitët janë përfaqësues të pathyeshëm të fuqisë së arsyes dhe njohjes me anë të arsyes. Ata edhe akaidin (dogmatikën islame) e kanë mbështetur në arsyen njerëzore dhe C. Cahen ka përfunduar se qëndrimi i tyre është: “Zoti është arsye, kurse feja i përgjigjet arsyes.”  (C. Cahen, der Islam, I, Vom Ursprunga bis zu den Aufongen des Osmanereiches, 1968, vëll. 14, fq. 92). (MO)

[7]  Njohja e vërtetë (el-ma’rifetu) është e mbështetur në gjashtë themele: islam, iman, ihsan, sheri’at, tarikat dhe hakikat. Në Islam për njohjen ka gjashtë kushte: arsyeja, madhëria, liria e të folurit, të zotëruarit e vetes, fuqia e shprehjes dhe fuqia e të kuptuarit.

Disa këtë e kanë shprehur në vargje:

Kushtet e islamit janë reale dhe të arsyeshme,

Dhe atyre u përmbahen ata që kanë arsye:

Madhëria, arsyeja, liria e të folurit,

fuqia e të shprehurit dhe të zotëruarit e vetes.

Dhe kësaj shtoi: “Pa komente të tepruara” o të mençur, sepse në këtë është përqëndruar dituria e njerëzve të ditur.

(Glosa në dorëshkrimin bazor nr. D-1721, fol. 51b) (MO)

Krhs.: Ebu Mensur el-Maturidi, Traktati mbi besimin islam, në: Edukata islame, nr. 44-45/1986, Prishtinë, fq. 31 dhe fusnotat 1 - 4 në fq. 43; Muhammed Abduhu, Risalet’ut-tewhid, bot. II, Bejrut, 1981, fq. 32 – 36; Henri Corbin, Historia e filozofisë islame, Shkup, 1997 etj.; Muhammed Ikbal, Obnova vjerske misli u islamu, Sarajevë, 1979. (NI)

[8]    Në shkencën e hadithit transmetimet ‘mutevatir’ janë ato hadithe për të cilat nuk mund të dyshojmë gjatë përcjelljes së tyre nga goja në gojë. Ky kusht duhet të gjendet si në fillim, edhe në mes ashtu dhe në fund të radhës së njerëzve të cilët e transmetojnë. (Mehmed Hanxhiq, Ilmul-kelam, Sarajevë, 1934, fq. 12. Më tepër mbi transmetimet mutevatir shih nga autori i njëjtë: Hyrje në shkencën e hadithit, Shkup, 1997, (NI)

[9]   ‘Ilham’ është frymëzimi të cilin Zoti ia jep njeriut të mirë. Ky lloj frymëzimi ka vetëm karakter pozitiv dhe nuk arrihet me përsiatje ose meditim, e aq më pak me anë të ndonjë shkathtësie. Shumë veta ‘ilhamin’ e fshehin duke e konsideruar këtë dhuratë të jashtëzakonshme nga Zoti, me të cilën nuk duhet lavdëruar, sepse kjo do të ishte shfaqje e mendjemadhësisë gjë që do ta ndërpriste rrjedhën e frymëzimeve të mëtejshme. Disa thonë se ilhami është dituri, e cila është dhënë në zemër nga ana e panjohur. El-Gazaliu thotë se ilhami është frymëzim sekret … Ilhami nuk është sikur vahji. E kundërta me ilhamin është ‘vesvesa’. (Dr. Xhemil Saliba, El-Mu’xhem’ul-felsefi, Bejrut, 1982, vëll. II, fq. 130 – 132) (MO).

[10]   Krhs.: El-Maturidi, po aty, fq. 31-32 dhe fusnota 5 - 9 në  fq. 43-44; Xhelaluddin Es-Sujuti, Nauka o osnovama vjere (Ilmu usuli’d-din) në: Islamska misao, nr. 103/1987, Sarajevë, fq. 19 (NI).

[11]   M. Abduhu, po aty, fq. 46; Krhs.: Es-Sujuti, po aty, fq.  20. (NI)

[12]   Es-Sujuti, po aty, fq. 19 –20. (NI)

[13]   M. Abduhu, po aty, fq. 43; Es-Sujuti, po aty, fq. 19. (NI)

[14] Ez-Zamahsheriu i ka komentuar fjalët e All-llahut: “Gjithsesi ata atë ditë do të jenë larg mëshirës së Zotit të vet.” (El-Mutaffifin, 15) si shembull të nënçmimit të disa njerëzve … Nuk do ta shohin vetëm ata, të cilët janë më të neveritshëm dhe më të përçmuar. Ibnu Muniri thotë se ky është qëndrimi i mu’tezilitëve, kurse sunnitët këtë e marrin si dëshmi e të pamurit të All-llahut të madhëruar në Botën e ardhshme, ndërkohë që mëkatarët do të jenë të penguar ta shohin Atë, ndërsa kjo sërish është dëshmi se besimtarëve të mirë do t’u lejohet ta shohin Atë. Ngritja e perdes nuk do të kishte kuptim në qoftë se nuk ka të bëjë me të pamurit me sy … (Dr. Ali Hasan Arid, Historijat tefsira, Islamska misao, VII/1985, nr. 76, fq. 6; Gjithashtu: Mehmed Hanxhiq, Ilmul-kelam, po aty, fq. 33; El-Maturidi, po aty, fq. 33-34. (MO); Krhs.: Ebu Hanife, Kitab’ul-vasijjeh, Edukata islame, nr. 37-38/1983, Prishtinë, fq. 54; Es-Sujuti, po aty, fq. 21; Ebu’l-Hasan El-Esh’ari, Vjerovanje ehlu’s-sunneta, ehlu’l-hadisa i ehlu’s-selefa, Islamska  misao, IX/1987, nr. 101-102, Sarajevë, fq. 12. (NI). Ebu Rezin thotë: Kam thënë: - O i Dërguari i Zotit, a do ta shohim të gjithë ne All-llahun pa pengesë? Është përgjigjur: “Po!” I thashë më tej: - A ka dëshmi për këtë në atë që Zoti e ka krijuar? Ka thënë: “A nuk e shikoni ju të gjithë Hënën në të katërmbëdhjetën, e cila është një prej krijesave të Zotit, ndërsa All-llahu është më i lartësuari dhe i madhëruari.” (Ebu Davudi).

Në hadithin tjetër flitet më saktësisht mbi këtë të pamur: Suhejbi r. a. i transmeton fjalët e të Dërguarit a. s.: “Kur të hyjnë në Xhennet banorët e xhennetit do t’ju thuhet: Keni shpërblim çfarë nuk keni pritur! Do të thonë: - E ç’është ajo? A nuk na janë fytyrat të ndritshme dhe të larguara nga zjarri dhe a nuk jemi në Xhennet?! Atëherë do të hiqet “hixhabi” (perdja) dhe do ta shohin All-llahun. Për Zotin, nuk do t’ju duket asgjë më e dashur se ajo. Pastaj e lexoi ajetin: “Ata që bëjnë vepra të mira gjejnë mirësi, edhe më tepër se kaq!” (Junus, 26) Shih: Muhammed ibn Is’hak ibn Huzejme, Kitab’ut-tewhid we isbatu sifati’r-rrabb, El-Kahiretu, 1968, fq. 178-230. (MO)

[15]   Shih: M. Hanxhiq, Ilmul-kelam, Bog stvara ljudska djela, fq. 32. (MO). Krhs.: El-Maturidi, Edukata islame, nr. 44-45, fq. 37 dhe fusntotat 38 - 40 në fq. 45; Ebu Hanife, Kitab’ul-vasijjeh, po aty, fq. 54. (NI)

[16]  Fuqia nuk i paraprinë veprës, por krijohet me veprën, sepse edhe ajo është e krijuar sikur edhe vepra. Nuk është krijuese, por kufizimisht vepruese. Fuqia nuk është karakteristike për njeriun, as kusht i cili i paraprin veprës, por është përdorimi i mjeteve të saj disponuese në suazën që edhe është ngarkuar. Kur’ani thotë: “Të vizituarit e Tempullit, për hirë të All-llahut, për atë që ka mundësi ta marrë këtë udhë është obligim …” Ali Imran, 97). (MO)

[17]  Fuqinë / aftësinë kreative e ka vetëm Zoti, ndërsa ekzistentet e tjera janë të varura nga të prodhuarit kreativ të Tij. Mu’tezilitët thonë se disa vepra krijohen me veprimin e fuqive të tjera, si p.sh.: goditja e kushtëzon dhembjen, kurse atë e ka prodhuar fuqia vepruese e njeriut e jo e Zotit. Sipas mësimit të Ehl’us-sunnetit tërë këtë e ka krijuar Zoti. (MO)

[18]  Mes’ud ibn Umer Et-Taftazani këtë e sqaron: “Fuqia njerëzore nuk lidhet me krijimin, sepse në atë që e quajnë produkt, në esencë, njeriu nuk ka pjesëmarrje, për shkak se kjo nuk është në fuqinë e njeriut, ndërsa sa i përket vetëfitimit (iktisab), ai nuk mund ta arrijë atë çka është jashtë mundësive të tij, në dallim prej veprave të tij ku ai vendosën lirisht.” (Sherh’ul-akaid’in-Nesefijjeh, Bagdad, 1926 hixhrij, fq. 125. (MO)

Krhs.: El-Maturidi, Edukata islame, nr. 44-45, po aty, fq. 37-38 dhe funstota 41- 43 në fq. 45-46. (NI)

[19]   Çdo gjë që jeton e ka çastin e caktuar të vdekjes së vet, i cili është caktuar nga Zoti. Askush këtë çast nuk mund ta shpejtojë e as të shtyjë. Sipas mu’tezilitëve, dorasi e tejkalon caktimin e Zotit dhe e mbytë viktimën para çastit të tij të caktuar. Sipas tyre, kjo lloj vdekjeje është produkt i dorasit, vepër e tij e jo e Zotit dhe se i mbyturi ka vdekur para ‘exhelit’ të tij, nga se sikur të mos mbytej do të jetonte deri te çasti i tij i caktuar. Ky qëndrim i tyre është në kundërshtim me mësimin e Ebu Mensur El-Maturidiut, të Umer En-Nesefiut dhe të gjitha autoriteteve të ehl’us-sunnetit. Thënë shkurt, mbytja e njeriut është akti i mbytësit në kuptim të vetëvrasjes, kurse vepër e Zotit është në kuptim të krijimit dhe caktimit të çastit të vdekjes, sepse në krijimin dhe caktimin e Zotit njeriu nuk ka pjesëmarrje, siç theksohet kjo edhe në Kur’an: “I cili ka krijuar vdekjen dhe jetën…” (El-Mulk, 2).

Sipas filozofëve, vdekja vjen sipas rrugës së natyrshme, me sëmundje ose me ndërprerjen e funksioneve të organeve vitale. (Sherh’ul-akaid’in-Nesefijjeh, po aty, fq. 126. (MO)

Krhs.: El-Maturidi, Edukata islame, nr. 44-45, po aty, fq. 40 dhe funsotat 51 në fq. 46. (NI)

Es-Sujuti thotë: “Besojmë se vdekja është me exhel. Exheli është koha, të cilën All-llahu e ka caktuar qysh më parë për përfundimin e çdo jete. Askush nuk vdes pa exhel, pa marrë parasysh a është mbytur, apo ka vdekur në ndonjë mënyrë tjetër.” (Es-Sujuti, po aty, fq. 22. (NI)

Ngjashëm mendon edhe El-Esh’ariu i cili thotë: “Pohojmë se çdokush vdes me exhelin e vet dhe se i mbyturi mbytet me exhelin e vet.” El-Esh’ari, po aty, fq. 12. (NI)

[20]  Mu’tezilitët disa harame (ajo që është përvetësuar me vjedhje, mashtrime, plaçkitje, kamatë e të ngjashme) nuk i numërojnë në Furnizim (nafakë). Sipas mësimit të tyre, në nafakë numërohet hallalli, d.m.th. ajo që është në pronësinë e njeriut (Hud, 6), sepse All-llahu ua cakton nafakën edhe shtazëve, ndërsa ato nuk kanë kurrfarë pronësie. A është e mundur që dikush të hajë diç tjetër nga ajo që Zoti e ka krijuar dhe caktuar? Dijetarët islamë ‘rizkun’ e ndajnë në dy grupe: 1) Atë që njeriu e ha dhe e pi, kjo është nafakë në kuptimin e vërtetë dhe; 2) Atë që njeriu e posedon, të tjerëve ua ndan dhe shpërblen gjatë jetës së tij, në bazë të ajetit: “dhe kanë ndarë sadakë nga ajo që u kemi dhënë Ne.” (El-Bekaretu, 3), sikur edhe fjalëve të të Dërguarit: “Sadaka më e mirë është të ndash kur je i shëndoshë dhe ngushtë dhe duke iu frikësuar varfërisë, ndërkohë që dëshiron të pasurohesh dhe që këtë të mospushosh ta bësh deri në vdekjen tënde …” (MO)

Shih: El-Maturidi, po aty, fq. 41. (NI)

[21]  Para së gjithash kjo do të thotë: Zoti krijon edhe ‘hidajetin’ edhe ‘dalaletin’, sepse Ai është Krijuesi i vetëm. Pyetja e dytë është pyetja e dashjes dhe vullnetit të Zotit. Ai vendosë kë do ta përudhë e kë do ta lë duke mos e lajthuar, por duke ia lënë vetëvetes. “Ti, s’ka dyshim se, nuk mund ta udhëzosh drejt atë që do ti, por All-llahu e udhëzon drejt atë që do Ai, dhe Ai i di mirë ata, të cilët do të shkojnë rrugës së drejtë.” (El-Kasas, 56). Pejgamberi është lutur: “O Zot, drejtoje popullin tim.” (MO)

Krhs.: El-Maturidi, po aty, fq. 38-39 dhe fusnota 44 deri 48 në fq. 46. (NI)                

[22]    Sikur kjo të ishte obligim për Zotin, atëherë Ai do të obligohej ta drejtojë atë që e ka zgjedhur ‘dalaletin’ dhe në këtë mënyrë ta ruaj nga dënimi i Tij … Gjithashtu, do të obligohej që varfërinë e njeriut ta ndërrojë me pasuri, dëshpërimin me hare, vdekjen me mosvdekje e të tjera. (MO)

“Zoti nuk është i obliguar në asgjë. Ai është krijues i botës. Si, atëherë, Ai të obligohet me diç.” (Es-Sujuti, po aty, fq. 20). (NI)

[23]   Shih: El-Kur’an, Kaptinat: El-Mu’minu, 46; El-Me’arixh, 25; Ibrahim, 27.

I Dërguari a. s. ka folur: “Pastrohuni nga urina, sepse për moskujdes nga ajo ndytësi është paraparë dënimi në varr.”

Gjithashtu ka thënë: “Në varr të vdekurit do t’i vijnë dy melekë, të fuqishëm dhe të rreptë, me emrin Munkir dhe Nekir.”

Mu’tezilitët dhe disa rafiditë nuk besojnë në dënimin ose lumturinë në varr dhe konsiderojnë se aty i vdekuri është sikurse një lëndë e rëndomtë, i cili nuk ndien aspak. Duke u shërbyer me logjikën vetjake të të gjykuarit racional, kanë mohuar ajete të shumënumërta kur’anore dhe hadithe të të Dërguarit a. s., të cilët flasin mbi këtë. (MO)

Krhs.: El-Maturidi,, po aty, fq. 33; Ebu Hanife,   Kitab’ul-vasijjeh, po aty, fq. 55. Gjithashtu: Ni’met Sidkij, El-Xheza’u: El-Xhennetu we’n-Naru, El-Kahiretu, 1975, fq. 7 e tutje. (NI)

[24]   Er-Rra’d, 16; Esh-Shu’ara, 78-79 e të tjera. (MO)

Krhs.: El-Maturidi, Edukata islame, nr. 46-47/1986, po aty, fq. 33-34. dhe Et-Tewbe, 101; Et-Tur, 47; Es-Sexhdeh, 21 e të tjera dhe fusnota 82 në fq. 44. Gjithashtu: Es-Sujuti, po aty, fq. 20. (NI)

[25] El-A’raf, 8-9.

‘Mizani’ është nocion për vlerësimin e veprave të njerëzve, që mendja e njeriut është e paaftë të kuptojë. Mu’tezilitët e mohojnë “peshojën” (mizanin), sepse, sipas tyre, veprat janë aksidentale dhe është e pamundur të maten. Më tej thonë, pasi që veprat janë të shkruara në Libër dhe është dhënë vlerësimi i tyre: ”të mira ose të këqia”, nuk ka kurrfarë nevoje për “matjen” e tyre të re. (MO)

El-Maturidi, po aty, fq. 33. Shih: Es-Sujuti, po aty, fq. 21; Imam Ahmed Ibn Hanbel, Odgovor xhehmijama i zindicima, Islamska misao, IX/1987, nr. 105-106, Sarajevë, fq. 20. (NI)

[26]   Kur’ani flet mbi Librin e jetës në disa vende: “Dhe secilit njeri atë që e ka bërë do t’ia varim në qafë dhe në ditën e Gjykimit do t’ia tregojmë një Libër të hapur. Lexo librin tënd …” (El-Isra’, 13-14).

“Atij, të cilit libri i vet do t’i jepet nga e djathta, do ta ketë të lehtë llogarinë. Dhe do të kthehet te familja e vet i gëzuar, kurse ai, të cilit libri i vet do t’i jepet prej pas shpine, do të lutet për shkatërrim dhe do të digjet në zjarr.” (El-Inshikak, 7-12). (MO)

[27]   Mbi ‘Burimin’ (hawd) e të Dërguarit flet Kur’ani dhe disa hadithe. Ka mendime se ‘hawd’ është burimi i tij në Ditën e gjykimit, kurse ‘kewther’ në Xhennet. Disa, po ashtu, thonë: “A e dini ç’është kewtheri? Ai është lumë, të cilin ma ka premtuar Krijuesi im. Në atë ka të mira të shumta. Ai është burimi rreth të cilit do të grumbullohen ithtarët e mi …”. Mendimi tjetër thotë se ato janë dy burime të ndryshme: Enesi radija’ll-llahu anhu i tha të Dërguarit a. s.: - A do të më bëhesh ndërmjetësues në Ditën e Gjykimit? Ai u përgjigj: “Atë ditë do të jem shumë i zënë.” Enesi i tha: -Ku të të kërkoj? I Dërguari tha: “Më kërko në ‘sirat’, ose te ‘mizani’ ose te ‘hawdi’ …”. Në një hadith theksohet se të gjithë ithtarët e të Dërguarit do të pijnë ujë nga burimi i tij, përveç atyre të cilët janë bërë “murtedë” (renegatë) … (MO)

Shih gjithashtu: Es-Sujuti, po aty, fq. 20; Ahmed Ibn Hanbel, po aty, fq. 20. (NI)

[28]   Es-Sujuti thotë se: “…(sirati është, përkthyesi N. I.) më i hollë se qimja, ndërsa më i mprehtë se shpata…” Es-Sujuti, po aty, fq. 21. Shih: Ahmed Ibn Hanbel, po aty, fq. 20. (NI)

[29]   En-Nesefiu e ka ekspozuar qëndrimin e Ehli’s-sunnetit të mbështetur në argumente të shumta e të fuqishme nga Kur’ani dhe Sunneti. Mu’tezilitët dhe disa të tjerë mendojnë se Xhenneti dhe Xhehennemi nuk janë krijuar dhe se kjo do të pasojë në Ditën e gjykimit. Në përgjigjet e dijetarëve të ehlu’s-sunnetit theksohen ajetet kur’anore, siç janë ata mbi qëndrimin e Ademit a. s. dhe Hawwës a. s. në xhennet, pastaj ajetet të cilët përfundojnë me fjalët: “’Uiddet li’l-muttekin” dhe “’Uiddet li’l-kafirin”, pastaj ajetet nga sureja en-Nexhm, të cilat flasin mbi Mi’raxhin e të Dërguarit a. s.: “Inde sidret ’ul - munteha”.  “Indeha xhennet ’ul - me’va’ ”. Fraksioni i xhehmitëve e mohon përhershmërinë e xhennetit dhe të xhehennemit, sikurse edhe të asaj që do të ndodhë në ta dhe thonë se të gjitha këto një ditë do të zhduken, sepse çdo gjë do të zhduket: “Përveç fytyrës së Zotit”. Edhe deklarata e tyre është në kundërshtim me mësimin burimor islam. (MO).

Shih: Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, po aty, fq. 30; Ebu Hanife, Kitab’ul-vasijjeh, po aty, fq. 55; Es-Sujuti, po aty, fq. 22; Ahmed Ibn Hanbel, po aty, fq. 20; Ni’met Sidkij, po aty, fq. 71 – 100. (NI)

[30]   Sipas transmetimit të Ibn Mes’udit mëkatet e mëdha janë: shirki (politeizmi), mbytja e njeriut, shpifja ndaj femrës së ndershme, prostitucioni, dezertimi, magjia, shpenzimi i pasurisë së bonjakëve, mosdëgjimi i prindërve dhe mosbesimi. Ebu Hurejre shton: të ngrënit e kamatës, kurse Aliu r. a.: vjedhja, dehja dhe prodhimi i pijeve dehëse. Disa dijetarë kanë thënë: Çdo mëkat tërheq me vete pasojat, sa më i madh të jetë mëkati, aq më të rënda do të jenë edhe pasojat. Të tjerët kanë shtuar: Çdo mëkat, i cili kryhet në mënyrë vazhdueshme dhe të qëllimshme rritet në mëkat të madh, kurse çdo mëkat i cili përcillet me ‘istigfar’ është i vogël. (Et-Taftazani, po aty, fq. 140).

Në Glosën e veprës së Et-Taftazaniut nga Muslihuddin El-Kesteliu (vdiq më 901 h.) fq. 140-141, mbi mëkatet e mëdha, shtohet: Mbytja e fëmijës së posalindur nga frika prej varfërisë, prostitucioni me gruan e fqinjit të tij, ndonëse edhe mbytjet e tjera ose prostitucionet janë mëkat i rëndë. Esh-Shafiu konsideron se sihirbërësi duhet mbytur, sepse edhe ai mbyt njerëz me magjinë e tij. Aliu r. a. thotë: “Çdo mëkat përcillet me zjarr, me urrejtjen e Zotit, mallkimin e Tij ose me ndonjë lloj tjetër dënimi.” Juristët islamë konsiderojnë se mëkatet më të rënda janë ato, për të cilat është përcaktuar dënimi (hadd). Është pyetur Ibn Abbasi: A janë shtatë mëkate të mëdha? Është përgjigjur: Numri i tyre është më afër shtatëqindëshit. Nuk ka mëkat të rëndë nëse pendohesh, e as mëkat të vogël nëse e përsërit  (me ngulm). (MO)

Es-Sujuti thekson: “Besojmë se mëkati nuk e fshin besimin. Mëkatari nuk bëhet kafir, as diç ndërmjet.” (Es-Sujuti, po aty, fq. 22). (NI)

[31]  Mu’tezilitët mësojnë se besimtari – mëkatar është në “ndërvend” (El-menzilu bejne menziletejni), as besimtar, as jobesimtar. Harixhitët pohojnë se njeriu me kryerjen e mëkatit, qoftë të vogël apo të madh, bëhet jobesimtar. Këto mendime konsiderohen fraksionuese dhe ulemaja islame i refuzon. (MO)

Shih: Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, po aty, fq. 30. (NI).

[32]  Deklarata se është ‘hallall’ ajo që është ‘haram’, tërheq me vete kufrin, për shkak se njeriu  mohon atë që është konfirmuar në Kur’an si ndalesë e qartë e Zotit. Lejimi i të ndaluarës ose ndalimi i të lejuarës është karakteristikë e disa sekteve ekstreme, të cilat janë paraqitur ndërmjet muslimanëve. Një ndër ta janë Mubahijët, të cilët pohojnë: “Kur njeriu ta arrijë apogjenë e dashurisë ndaj Zotit, ta pastrojë zemrën, ta dallojë lirisht besimin kundrejt mosbesimit, atë çast për të pushojnë obligimet apo ndalimet. Në një gjendje të tillë s’është i dënueshëm as mëkati i madh.” Disa pohojnë se personat e këtillë nuk duhet të kryejnë kurrfarë ibadetesh të jashtme, siç janë: namazi, agjërimi, zekati dhe haxhxhi, pasi këto i zëvendëson meditimi i thellë. Mirëpo, mësime të këtilla janë shprehje e qartë e tendencave joislame dhe absurditet i qartë. (Shih: Et-Taftazani, po aty, fq. 142. (MO)

Shih: Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, po aty, fq. 28. (NI)

[33]   Sipas mu’tezilitëve ‘shefa’ati’ do ta anulonte kuptimin e shpërblimit dhe dënimit, të dhënies së llogarisë dhe drejtësisë së gjykimit të Zotit. Për këtë arsye, ata e mohojnë ‘shefa’atin’, duke e mbrojtur guximshëm qëndrimin e tyre, pasi të pranuarit e tij do të  shpiente drejt dyshimit në korrektësinë e vlerësimit të Zotit për besimin dhe afarizmin e njerëzve gjatë kësaj jete. Pohimet e tyre janë në kundërshtim me ajete dhe hadithe të shumta autentike, me të cilat konfirmohet ekzistimi dhe mundësia e shefa’atit në Botën e ardhshme. Ehl’us-sunnitët konsiderojnë se, në Ditën e gjykimit, do të ketë shefa’at për besimtarët – mëkatarë. Në një hadith Pejgamberi a. s. ka thënë: “Ndërmjetësimi im do të jetë për mëkatarët e mëdhenj të ummetit tim!” (MO)

Lidhur me këtë shih: Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, po aty, fq. 30; Ebu Hanife, Kitab’ul-vasijjeh, po aty, fq. 56; Es-Sujuti, po aty, fq. 21; El-Esh’ari, po aty, fq. 12 dhe Ni’met Sidkij, po aty, fq. 32-35. (NI)

[34]   Mu’tezilitët konsiderojnë se mëkatari i madh do të hyjë në Xhehennem dhe se nuk do të dalë më kurrë prej aty, ndërsa sa ata të cilët pendohen dhe ata me mëkate të vogla do të lirohen plotësisht nga përgjegjësia për atë që kanë vepruar. Ehl’us-sunneti është i bindjes, në pajtim me ajetet e fundit të sures El-Zilzal, se shpërblimi do të jetë edhe për të mirën më të vogël dhe përgjegjësia edhe për mëkatin më të vogël …. (MO)

[35]   Me nocionin ‘el-iman’ nënkuptohet ‘et-tasdik’ – besimi i sinqertë, në të cilin nuk ka dëshmim të rrejshëm, as punë hipokrite. I Dërguari a. s. thotë: “Iman është ta besosh All-llahun” d.m.th. sinqerisht dhe lojalisht. Sa i përket rritjes dhe zvogëlimit të imanit, në këtë çështje ka mendime të ndryshme. El-Maturidiu, En-Nesefiu dhe autoritete të tjera të shumta të shkollës maturidite, mbajnë qëndrimin siç është theksuar në tekst. (MO)

Shih: Ebu Hanife, Kitab’ul-vasijjeh, po aty, fq. 51-52; El-Esh’ari, po aty, fq. 12 (“Pohojnë se imani është fjalë dhe vepër, se zmadhohet dhe zvogëlohet…”, fq. 12. (NI)

Ahmed Ibn Hanbeli thekson: “Besimi është fjalë dhe vepër. Zmadhodhet dhe zvogëlohet. Rritet nëse veprohet mirë. Zvogëlohet nëse veprohet keq. Njeriu del nga imani në islam. Nga islami asgjë nuk mund ta nxjerr përveç shirkut (politeizmit) në Zotin xh. sh., ose refuzimit të njërës prej obligimeve të Tij, duke mos besuar në të. …” (Ahmed Ibn Hanbel, po aty, fq. 19). (NI)

El-Bagdadi në “Usulu’d-din” fq. 252-253 shprehimisht thekson se besimi mund të zmadhohet e nëse zmadhimi është i mundur, kjo do të thotë se ai, tek individi tek i cili është rritur, në çastin e rritjes ka qenë i zvogëluar.” (Omer Nakiçeviq, Hasan Kafija Prushçak – pionir arapsko islamskih nauka u Bosni i Hercegovini, Sarajevë, 1977, fq. 126. (NI)

Hasan Kafija Prushçak konsideron se nuk mund të ketë zmadhim as zvogëlim, por forcim ose dobësim. H. Kafija, Rawda al-gannat fi usuli-l-i’tikadat, Sarajevë, 1940, Kalendar Gajret za 1940, fq. 34-63, cituar sipas: Omer Nakiçeviq, po aty, fq. 126. (NI)

[36]  ‘Islam’ është përkushtim, dorëzim i plotë në kryerjen e dispozitave dhe detyrave fetare, ndërsa vlefshmëria e tyre është e kushtëzuar nga kryerja e sinqertë (et-tasdik), që në të vërtetë është imani. (MO)

Krhs.: Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, po aty, fq. 29; “Islam nuk është … i njëjtë çka është iman.” El-Esh’ari, po aty, fq. 12. (NI)

[37]   Të dyshohet në besimin vetjak është aspekt i mosbesimit. Pejgamberi a. s. ka thënë se “bindja e fuqishme në fe” (jekin) është vlera më e madhe të cilën njeriu mund ta ketë.

Transmetohet një transmetim nga Ibn Omeri, sipas të cilit ai ka dëshiruar ta presë një dele, e kalimtarin e parë që kaloi e pyeti: “A je besimtar?” Ky u përgjigj: “Jam, nëse Zoti do!” Në këtë rast Ibn Omeri u përgjigj: “Ti nuk mund ta presësh kurbanin tim, sepse po dyshon në besimin tënd.” El-Kesteli, Glosa …, fq. 163). (MO)

Shih: Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, po aty, fq. 31. (NI).

[38]   D.m.th. duke e ndërruar bindjen e vet. Shih: ajetin 38 të sures El-Enfal. (MO)

[39]   Çdo gjë është në vullnetin e Zotit. Gjendja vezulluese dhe momentale e fatit nuk është garancë për vazhdimin e saj, pasi kjo gjendje shprehet në efikasitetin e caktimit të Zotit. Pejgamberi a. s. ka thënë: “Fatlum është ai, që është i fatshëm në barkun e nënës së tij …”, hadithi tjetër flet se pas 120, ditësh meleku ia frymëzon shpirtin embrionit në uterus dhe nga ai çast e përcjellin katër paracaktime: furnizimi, çasti i vdekjes, punët që do t’i punojë dhe fati ose fatkeqësia. (Buhariu dhe Muslimi. Shih: El-Erbe’un li’n-Nevevij, el-Kahiretu, 1953, fq. 20). (MO)

Shih: Er-Rra’d, 38. (NI)

[40]   Hadithet, të cilat përmendin numrin e lajmëtarëve të fesë (el-enbija) dhe të të dërguarve, (rusul) janë të shkallëve të ndryshme. Të përmendim dy:

- Është pyetur Muhammedi a. s. mbi numrin e të dërguarve, e ai është përgjigjur: “Njëqind e njëzet e katër mijë!”

Në pyetjen e njëjtë në hadithin e dytë thuhet: “Dyqind e njëzet e katër mijë të dërguar.” (Shih: Et-Taftazani, po aty, fq. 169).

- Et-Taberaniu thekson nga Ebu Dherri r. a. hadithin vijues: “Kam thënë” -’O i Dërguari i Zotit, sa lajmëtarë të fesë (nebijë) ka pasur’? Është përgjigjur: “Njëqind e njëzet e katër mijë.” Sa nga ai numër ka pasur të dërguar (rusul)? “Treqind e trembëdhjetë …”. (Krhs.: Adem El-Eluri, Broj nebijja i resula, Islamska misao, VI/1984, nr. 71, Sarajevë, fq. 20-21. (MO)

Shih: Sulejman Omer el-Eshkar, Pejgamberët dhe shpalljet, Shkup, 1421-2000, fq. 244.

[41]   El-Mu’minu, 78. Më tepër mbi këtë shih: Adem el-Eluri, Nubuvvet i risalet kod slijedbenika islama, Islamska misao, VI/1984, nr. 72, Sarajevë, fq. 11. (MO)

Krhs.: Es-Sujuti, po aty, fq. 20. (NI)

[42]   “… janë vetëm robër të nderuar.” (El-Enbija, 26). (MO).

[43]  Politeistët kanë pohuar se melekët janë vajza të Zotit: “All-llahut i përshkruajnë vajza – Qoftë lavdëruar! …” (En-Nahl, 57). (MO)

[44]   Shih: Dr. Ma’ruf Davalibi, All-llahova poslanica ljudima, Islamska misao, III/1981, nr. 34, Sarajevë, fq. 17-20; Kemal Tarizi, Vahj i zavrsetak poslanstva u islamu, Islamska misao, II/1980, nr. 21, Sarajevë, fq. 7-14; El-Maturidi, Edukata islame, nr. 44-45, po aty, fq. 35-36. (MO & NI)

[45]  Me fjalët “në gjendje të zgjuar” d.m.th. të njëmendtë, autori konfirmon se Mi’raxhi ka qenë edhe fizikisht edhe shpirtërisht, e jo në ëndërr siç mendojnë disa: - Muaviu r. a. është pyetur mbi Mi’raxhin, e ai është përgjigjur: “Ky ka qenë vegullim i bukur.” Në këtë numërohet edhe transmetimi nga Aisheja r. anha, e cila ka thënë: “Trupi i të Dërguarit në natën e Mi’raxhit nuk është humbur (nga shtrati).” En-Nesefiu me fjalët “ku ka dëshiruar All-llahu” i hedh poshtë parashtrimet e ndryshme të selefistëve, të cilët thonë: ka qenë në xhennet, tek Arshi, në kufij të kësaj bote e të ngjashme. (Gjerësisht shih: Dr. Abdulhalim Mahmud, Isra i Mi’raxh, Sarajevë, 1995, fq. 27-49; Dr. Abdulhamid Shehata, Istorijat israa, Islamska misao, nr. 30, Sarajevë, fq. 30-31. (MO)

Krhs.: Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, po aty, fq. 32; Es-Sujuti, po aty, fq. 21. (NI)

[46] Kerameti është atribut, vepër, shfaqje apo çudi e mbinatyrshme, e cila është karakteristike vepër për njerëzit e mirë dhe të lartë fetarë. Sipas: Abdullah Shkaljiq, Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku, Sarajevë, 1973, fq. 406.

“Istidraxh” është vepër e kundërt me kerametin, ndërsa vetëm formalisht janë të njëjta. Kjo është vepër, me të cilat shërbehen gënjeshtarët dhe mashtruesit, siç qe Musejleme el-Kedhdhabi, i cili ka dëshiruar ta tregojë “çudinë” e vet te njeriu i verbër,  me ç’rast të mjerit ia ka verbuar edhe në syrin tjetër. (Shih: El-Kesteliu, Glosa në Komentin e Akaidit të En-Nesefiut, po aty, fq. 175. (MO)

Krhs.: El-Maturidi, Edukata islame, nr. 46-47, fq. 36-37; Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, po aty, fq. 29; Es-Sujuti, po aty, fq. 20. (NI)

Shih: Ebu Kasim Hibbetullah el-Lalokai, Allahove evlije i njihovi kerameti, Visokë, 2001.

[47] ‘Velijj’ (shm. evlija’) është njeriu jashtëzakonisht i devotshëm, posedues i atributeve dhe çudive të mbinatyrshme, njeri i shenjtë, i mirë, sipas: Abdullah Shkaljiq, po aty, fq. 273 dhe 406; ai është gnostik, “arif bi’l-lahi we sifatihi”, besimtar shembullor dhe praktikues në fe … (et-Taftazani, po aty, fq. 175). (MO)

[48]   Sikur që është transferimi i fronit të mbretëreshës Belkis, nga ana e shokut dhe ministrit të Sulejmanit a. s. Asif b. Berkiut, me shpejtësinë më të madhe se sa të mbyllurit e syrit, për çka flet edhe Kur’ani: En-Neml, 40. (MO)

[49]   Sikur rasti me Merjemen r. a., për çka flet Kur’ani: “Sa herë që hynte Zekerija te ajo, në tempull, gjente ushqime te ajo.” (Ali Imran, 37). Mendimi se ky është mistifikim i tepruar i të poseduarit të ushqimit tek Merjemeja është pa kurrfarë baze. Shih: (Husein Gjozo), Prevod Kur’ana s komentarom, III, Sarajevë, 1976, fq. 244. (MO)

[50]  Thënë shkurt, shfaqjet e mbinatyrshme “el-emru hariku li’l-adeti” i përshkruhen mu’xhizes së të Dërguarit a. s., pa marrë parasysh, a vijnë ato nga ana e tij apo prej individëve ndërmjet ithtarëve të tij, të gjitha këto shkojnë në llogari të konfirmimit të vërtetësisë së misionit dhe pejgamberisë së tij. Mu’xhizeja mund të vërtetohet vetëm nëpërmjet pejgamberëve, gjatë kohës së pejgamberit dhe pas tij, çfarë konsideron edhe El-Maturidiu. (MO)

El-Maturidiu, po aty, nr. 46-47, fq. 36. (NI)

Gjithashtu shih: El-Bagdadi, Usulu’d-din, (Fi keramet’il-evlijai), Lahor, Pakistan, fq. 184-185; Imam Ibn Es-Subki, Tabekat’ush-shafi’ijjeti ‘ul-kubra, II, fq. 59-77; Ibn Tejmijjeh, po aty, fq. 84 etj. (MO)

[51]  Shih: El-Maturidij, po aty, nr. 46-47, fq. 38; Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, po aty, fq. 28; Ebu Hanife, po aty, fq. 53-54; Es-Sujuti, po aty, fq. 23. (NI)

Ibn Hanbeli pohon: “Duhet ruajtur nga të ekspozuarit e negativiteteve të shokëve të Resulu’ll-llahut. Duhet folur mbi veprat e tyre të mira dhe duhet ruajtur nga diskutimi mbi mosmarrëveshjet e tyre.” (Ahmed Ibn Hanbeli, po aty, fq. 20. (NI)

[52]   Sipas Ibn Haldunit ekzistojnë katër kushte për kryerjen e funksionit të halifit apo sunduesit: dituria, drejtësia, aftësia dhe shqisat dhe organet e shëndosha, sepse ata ndikojnë në vlerësim – gjykim dhe veprimtari. Aplikimi i ligjeve të Zotit është i kushtëzuar me dituri, kush nuk i njeh nuk mund ta kryej këtë funksion. Imami i kontrollon të gjithë të tjerët … Aftësia ekziston në mundësinë e të shqiptuarit të dënimit, gatishmërisë për luftë dhe shkathtësisë luftarake, në të vlerësuarit korrekt të situatës politike …, Shqisat dhe organet e shëndosha i mundësojnë efikasitetin në veprimtarinë shtetërore . (Ibn Haldun, Mukaddima, Sarajevë, 1982, fq. 66. Gjithashtu krahaso: Omer Nakiçeviq, po aty, fq. 135-136. (MO)

Krhs.: El-Maturidij, po aty, nr. 46-47, fq. 39. (NI)

[53]   Nëse nuk është i pranishëm, nuk mund t’i kryej detyrat e tij. Autori i kundërvihet mësimit të shi’itëve mbi imamin e pritur Muhammed el-Kaim El-Muntadher el-Mehdiun, i cili është zhdukur dhe të cilin e presin, duke besuar në kthimin e tij, në mënyrë që të sundojë ndaj njerëzve dhe ta vë drejtësinë e plotë në Tokë. (MO)

[54]  Autori mbështetet në hadithin e Muhammedit a. s., i cili është: “Imamët janë nga Kurejshitët.” Ky ka qenë qëndrimi i përgjithshëm i muslimanëve në ditën e Thekifit. Kur primati i Kurejshitëve ra, joarabët e fituan kontrollin në shtet, kështu që ka pasur gjithnjë e më pak, të atillë, të cilët e kanë theksuar këtë kusht … (Ibn Haldun, po aty, fq. 67. (MO)

Krhs.: El-Maturidij, po aty, fq. 39. (NI)

[55]   Shi’itët e konsiderojnë legal vetëm pushtetin e Aliut r. a. dhe të pasardhësit të tij. Këtë mendim nuk e pranojnë muslimanët e tjerë. (MO)

Krhs.: El-Maturidij, po aty, fq. 39. (NI)

[56]  Sipas mendimit shi’it, imamët janë të pagabueshëm … (MO)

Krhs.: El-Maturidij, po aty, fq. 39. (NI)

[57]   Ndërsa harixhitët përkrahin qëndrimin se imami duhet të jetë më i miri ndër të gjithë muslimanët, përndryshe nuk do të ishte i denjë ta merrte pozitën e sunduesit. (MO)

[58]  Të jetë musliman, i lirë, mashkull, i mençur dhe  i moshës madhore. (MO)

Krhs.: El-Maturidij, po aty, fq. 39. (NI)

[59]  Imam Shafiu konsideron se duhet të ndërrohet ai sundues, i cili i thyen rregullat fetare dhe zhvillon dhunë ndaj njerëzve. Për këtë arsye, vazhdon ai, asnjë ‘fasik’ nuk mund ta përcjellë këtë detyrë, pasi ai që nuk ka kontroll ndaj vetes, nuk mund ta ketë ndaj nënshtetasve të tij. Imami Ebu Hanife është më tolerant dhe shkon deri te kufiri, kur sunduesi do të lejonte që babai ta kurorëzojë vajzën e tij, atëherë ai duhet të përmbyset  dhe të thirret në përgjegjësi … (Et-Taftazani, po aty, fq. 186). (MO)

[60]  Qëndrimi i shqiptuar në bazë të hadithit të Pejgamberit: “Falnu pas çdo imami qoftë ai i mirë apo i keq.” Dijetarët muslimanë këtë qëndrim e kanë përpunuar deri në detaje. Mu’tezilitët thonë se pas imamit ‘fasik’ namazi nuk është i pranuar, sepse ai është në ‘ndërvend’, deri sa nuk pendohet. (MO)

Krhs.: El-Maturidij, po aty, fq. 39; Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, po aty, fq. 281. (NI)

[61]  Muhammedi a. s. ka thënë: “Mos ia lëni (pa ia falë) namazin (e xhenazes) asnjë ithtari të Kibles.” Në këtë qëndron pikëmbështetja për të gjithë ata, të cilët thonë se musliman është çdonjëri, i cili në namaz kthehet drejt Kibles.

[62]   Pejgamberi a. s. e ka ndaluar ofendimin ndaj as’habëve: “Mos i ofendoni shokët e mi, sepse sikur dikush prej jush të ndajë ar në madhësinë e malit Uhud, nuk do ta arrijë vlerën e tyre.”  El-Nevbahti konsideron se Abdullah ibn Sebe’ ka filluar i pari t’i ofendojë tre halifët e parë, pastaj pejgamberin dhe familjen e tij të nderuar, gjë që e pranojnë edhe shi’itë të shumtë, dhe një raport i tillë ndaj disa as’habëve ruhet deri në ditën e sotme. Ihsan Ilahi Zahir, Esh-Shi’a we’s-sunne, Lahor, Pakistan, 1981. (MO)

Krhs. : Es-Sujuti, po aty, fq. 23 (As’habët tjerë dhe maturia e as’habëve). NI)

[63]  Hadithi i Pejgamberit a. s. është: “Në Xhennet do të hyjnë: Ebu Bekri, Umeri, Uthmani, Aliu, Talhau, Zubejri, Abdurrahman ibn Awfi, S’ad ibn Ebi Vekasi, Sa’d ibn Zejdi dhe Ebu Ubejde ibn el-Xherrahu.” Në hadithin tjetër, theksohet se Fatimeja është e para ndër xhennetlinjt, kurse Hasani dhe Husejni të parët ndër të rinjët e Xhennetit. Muhammed Ali El-Kutb, El-Asheret’ul-mubeshsherune bi’l-xhenneti, Damask, fq. 204. (MO)

Krhs.: Es-Sujuti, po aty, fq. 23. (NI)

[64] Ithtarët e disa fraksioneve, abdestin me mes’h, e konsiderojnë të gabueshëm. Et-Taftazaniu thotë: “Kush e mohon mes’hin mbi mestve është heretik (ehl’ul-bid’a).” Është pyetur Enes ibn Maliku mbi disa karakteristika të Ehl’us-sunnet ve’l-xhemaatit dhe ka thënë: “Të duhen dhe të respektohen personat (ose dijetarët) e vjetër, të mos ofendohen miqtë dhe të bëhet mes’hi mbi mestve.” El-Kerhi thotë se i frikësohet heretizmit të atij njeriu, i cili nuk e pranon mes’hin, sepse hadithet e Pejgamberit a. s. mbi këtë janë në shkallë të tewaturit. (Et-Taftazani, po aty, fq. 188). (MO)

Krhs.: Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, po aty, fq. 28; Ebu Hanife, Kitab’ul-vasijjeh, po aty, fq. 54-55. Ibn Hanbeli thotë: “Fërkimi, mes’hi mbi mestve, për udhëtarin zgjatë 3 ditë dhe aq netë, kurse për vendasin vetëm një ditë dhe një natë.” Ahmed Ibn Hanbeli, po aty, fq. 20. (NI)

[65]  Në fillim të misionit të tij Pejgamberi këtë pije e ka ndaluar, sepse njerëzit nga ajo bënin verë, ndërsa kur kjo frikë pushoi, e lejoi sërish. Shi’itët këtë pije edhe më tej e mbajnë të ndaluar. (Et-Taftazani, po aty, fq. 188). (MO)

[66]  Kush do të pohonte se mundet, do të bënte mosbesim. Shih: Ibn Tejmijje, po aty, fq. 48-61. (MO)

[67]   Një mendim të tillë e mbajnë ekstremistët, duke pohuar se me zbulimin e kuptimeve të fshehta të ajeteve kur’anore dhe me arritjen e dashurisë së pastër ndaj Zotit, arrihet shkalla ku pushojnë të gjitha urdhëresat ose ndalesat. (MO)

[68] Shi’itët e shumtë, batinitët dhe sufistët ekstremë rekomandojnë hulumtimin e domethënieve të shumta të Kur’anit. Shi’itët thonë se imamëve të tyre, u është zbuluar bota e sekreteve, sepse ata këtë dituri e kanë trashëguar nga Pejgamberi. (MO)

[69]   Këtë na e japin ta kuptojmë ajetet e qarta (muhkem) dhe domethënia e tyre e qartë, për shembull, ringjallja, sepse kush e mohon këtë do të bënte mosbesim. (MO)

[70]  Kjo ka të bëjë qoftë me mëkatet e vogla apo të mëdha. (MO)

[71]  Sepse kjo është shenjë e mohimit ose urrejtjes ndaj islamit. (MO)

[72]  “… dhe mos e humbni shpresën në mëshirën e All-llahut. Vetëm mosbesimtarët e humbin shpresën në mëshirën e All-llahut.” Jusuf, 87. (MO)

[73]  “A do të mund të jenë të sigurtë nga dënimi i All-llahut? Dënimit të All-llahut nuk i frikësohet vetëm populli, të cilin e pret shkatërrimi.” El-A’raf, 99. (MO)

[74]   Muhammedi a. s. ka thënë: “Kush shkon te falltori dhe e pranon për të vërtetë, atë që ai ia profetizon, atë çast e ka mohuar Shpalljen të cilën All-llahu ia ka dërguar Muhammedit a. s.”. (Ebu Davudi, Tibb, 21.) (MO)

[75]  “We’l-ma’dumu lejse bi shej’in”!

Të flitet mbi hiçin (mbi atë që nuk ekziston) (el-ma’dum) sikurse flitet mbi të mundshmen (mumkin) është absurditet. Mu’tezilitët mbajnë qëndrim se ‘ma’dum’ është fakti i mundshëm i konfirmuar. (MO)

Muhammed Abduhu thotë: “E pamundshmja sipas vetëvetes është ajo që nuk mund të ekzistojë, sepse kategoria e vetme e saj është mosekzistimi. Sikur ekzistuesja ta përfshinte atë që është e pamundshme, atëherë vetëvetiu kjo do të çonte deri te humbja e karakteristikës së mosekzistimit. Joekzistuesja absolute nuk ekziston, as që do të ekzistojë ndonjëherë. Madje edhe mendjes nuk është e mundur t’i paraqitet njëmendësia e saj me ekzistuesen….” (Muhammed Abduhu, Risalet’ut-tewhid, botimi II, El-Kahiretu, 1981, fq. 33-35. (NI)

76   Mu’tezilitët thonë se Zoti nuk e ndërron vendimin e Tij, sepse sikur t’i pranonte duatë e të gjallëve për të vdekurit dhe veprat e tjera të mira në dobi të tyre, do të detyrohej ta ndërronte caktimin e Tij, gjë që është absurditet. Në kundërshtim me qëndrimin e tyre, po theksojmë: “Prej Sa’d ibn Ubadete transmetohet se i ka thënë të Dërguarit të Zotit: - Më ka vdekur nëna, prandaj, cila sadakë është më e mirë? – Ai u përgjigj: “Uji!” Pastaj Sa’di e hapi bunarin dhe tha: Këtë po ia destinoj nënës së Sa’dit.” (MO)

Sipas El-Esh’ariut “duaja (lutja) destinuar muslimanëve të vdekur dhe sadaka e dhënë në emër të tyre, pas vdekjes së tyre, arrin deri tek ata dhe u ndihmon.” (El-Esh’ari, po aty, fq. 12). (NI)

[77] “M’u lutni, Unë do t’ju shpërblej!” (El-Mu’minu, 60). (MO)

Pejgamberi a. s. ka thënë: “All-llahu do ta pranojë lutjen e të dëmtuarit, qoftë ai edhe mos besoftë në Të.” (MO)

[78]  Këto parashenja dhe disa të tjera, janë të theksuara në hadithet e shumta autentike. Rrallë ndeshet ndonjë vepër e akaidit e që në të, të mos të flitet mbi temën e theksuar. Krhs.: Omer Nakiçeviq, po aty, fq. 136 - 139.) (Umjetnicka slika Sudnjeg dana). (MO)

Krhs.: Ebu Hanife, Fikh’ul-ekber, po aty, fq. 32; Es-Sujuti, po aty, fq. 21-22 (Mbi Dexhxhallin dhe ardhjen e Isait a. s.). (NI)

[79] En-Nesefiu tregon rreth qëndrimit islam mbi punën hulumtuese. Muhammedi a. s. mbi këtë ka thënë: “Nëse jep zgjidhje të saktë ke shpërblim dhjetëfishë, e nëse gabon atëherë një.” Gjithashtu shih: Sejjid Ebu’l-A’la el-Mewdudi, Zakonodavstvo i ixhtihad u islamu, Glasnik VIS-a, nr. 2, 1982, Sarajevë, fq. 137. (MO)

[80]  Es-Sujuti thekson se “Melekët, sipas kategorizimit, vijnë pas të dërguarve të Zotit. Ata janë më të zgjedhur nga njerëzit. Më i zgjedhuri është Xhebraili, siç theksohet në hadithin që e transmeton Et-Taberaniu.” (Es-Sujuti, po aty, fq. 23.) (NI).