El-Fikh’ul-Ekber

Imam Ebu Hanifeh r. a.

الفقه الأكبر

للإمام الأعظم أبي حنيفة النعمان بن ثابت

Përkthimi dhe komenti

Nexhat S. Ibrahimi

Në emër të All-llahut, Të Gjithëmëshirshmit, Mëshirëplotit!

[Baza e tewhidit dhe e asaj mbi të cilën ngritet besimi i vërtetë][1]

أَصْلُ التَّوْحِيدِ وَ مَا يَصِحُ اْلاِعْتِقَادُ عَلَيْهِ يَجِبُ أنْ يَقُولَ:

Esenca e tewhidit[2] (monoteizmit) dhe e asaj mbi të cilën ngritet besimi i mirëfilltë është detyrimi i shqiptimit:

آمَنْتُ بِاللهِ ، وَ مَلاَئِكَتِهِ ، وَ كُتُبِهِ ، وَ رُسُلِهِ ، وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ ، وَ الْقَدَرِ خَيْرِهِ وَ شَرِّهِ مِنَ اللهِ تَعَالَى ,  وَالْحِسَابُ وَ الْمِيزَانُ , وَالْجَنَّةُ وَالنَّارُ ، حَقٌّ كُلُّهُ.

- Unë besoj në Allahun,

- Në engjëjt e Tij,

- Në librat e Tij,

- Në të dërguarit e Tij dhe;

- Në ringjalljen pas vdekjes.

- Dhe (besoj se) se caktimi (kader) i të mirës dhe të keqes është nga Allahu i madhëruar. (Besoj se) llogaria, matësja e veprave (mizan), xhenneti dhe xhehennemi, që të gjitha janë të vërteta.[3]

[Allahu i lartësuar është Një]

وَاللهُ تَعَالَى وَاحِدٌ لاَ مِنْ طَرِيقِ اْلعَدَدِ ، وَلَكِنْ مِنْ طَرِيقِ أنَّهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ ‚قُلْ هُوَ اللهُ أحَدٌ * اَللهُ الصَّمَدُ * لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ * وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أحَدٌ ƒ.

(Besoj se) Allahu i madhëruar është Një, jo në kuptim të numrit[4], por në kuptim se me Atë nuk rival[5]. “Thuaj: Ai, Allahu është Një! Allahu është Ai, që çdo krijesë i drejtohet (i mbështetet) për çdo nevojë. As s’ka lindur kë, as nuk është i lindur. Dhe Atij askush nuk i është i barabartë.”

لاَ يُشْبِهُهُ شَيْئٌ مِنَ اْلأَشْيَاءِ مِنْ خَلْقِهِ وَلاَ يُشْبِهُ شَيْئاً مِنْ خَلْقِهِ لَمْ يَزَلْ وَ لاَ يَزاَلُ بِأَسْماَئِهِ وَ صِفاَتهِ الذاَّتِيَّةِ وَ الْفِعْلِيَّةِ .

Atij nuk i përngjason asgjë, prej gjërave të cilat Ai i  krijoi[6], as nuk i përngjason Ai ndonjë sendi të cilën Ai e ka krijuar.[7] Ai (Zoti) ekziston dhe gjithnjë do të ekzistojë me emrat e Vet dhe me cilësitë e Tij qenësore dhe vepruese.[8]

[Cilësitë qenësore dhe vepruese (të Allahut)]

أمَّا الذَّاتِيَّةُ : فَالْحَيَاةُ ، وَالْقُدْرَةُ ، وَالْعِلْمُ ، وَالْكَلاَمُ ، وَالسَّمْعُ ، وَالْبَصَرُ ، وَاْلإِراَدَةُ . وَأمَّا الْفِعْلِيَّةُ : فَالتَّخْلِيقُ ، وَالتَّرْزِيقُ ، وَ اْلإِنْشَاءُ ، وَاْلإِبْداَعُ ، وَالصُّنْعُ ، وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الْفِعْلِ .

Sa u përket cilësive qenësore (dhatijjeh), ato janë: jeta, fuqia, dituria, të folurit, të dëgjuarit, të pamurit dhe vullneti.[9]

Cilësitë vepruese (fi’lijjeh) janë: krijimi, furnizimi, sendërtimi, ekzekutimi (aplikimi), sajimi dhe cilësitë e tjera vepruese[10].

لَمْ يَزَلْ وَلاَ يَزَالُ بِأَسْمَائِهِ وَصِفَاتِهِ لَمْ  يُحْدَثْ لَهُ إسْمٌ وَلاَ صِفَةٌ.

Ai ekziston dhe gjithnjë do të ekzistojë me emrat e Vet dhe cilësitë e Tij; as emri, as atributi i Tij nuk është i krijuar.

لَمْ يَزَلْ عَالِمًا بِعِلْمِهِ ، وَالْعِلْمُ صِفَتُهُ فِي اْلأَزَلِ .

Ai është i dijshmi i amshueshëm dhe kjo dije është cilësi e Tij e amshueshme.

وَقَادِراً بِقُدْرَتِهِ ، وَالْقُدْرَةُ صِفَتُهُ فِي اْلأَزَلِ .

Ai është i fuqishëm me fuqinë e Tij dhe kjo fuqi është cilësi e Tij e amshueshme.

وَ مُتَكَلِّماً بِكَلاَمِهِ وَ الْكَلاَمُ صِفَتُهُ فِي اْلأَزَلِ .

Ai është Folës i amshueshëm me të folurit e Tij dhe ky të folur është cilësi e Tij e amshueshme.

وَ خاَلِقاً بِتَخْلِيقِهِ وَ التَّخْلِيقُ صِفَتُهُ فِي اْلأَزَلِ .

Ai është Krijues i amshueshëm me krijimin e Tij dhe ky krijim është cilësi e Tij e amshueshme.[11]

وَ فاَعِلاًً بِفِعْلِهِ وَالْفِعْلُ صِفَتُهُ فِي اْلأَزَلِ ، وَ الْفاَعِلُ هُوَ اللهُ تَعاَلَى، وَ الْفِعْلُ صِفَتُهُ فِي اْلأَزَلِ ، وَ الْمَفْعُولُ مَخْلُوقٌ ، وَ فِعْلُ اللهِ تَعاَلَى غَيْرُ مَخْلُوقٍ .

Ai është Bërës (Sajues) i amshueshëm me bërjen e Tij dhe kjo bërje është cilësi e Tij e amshueshme. Ai që bën është Allahu i madhëruar, kurse bërja është cilësi e Tij e amshueshme. Objekti i bërjes është i krijuar, kurse bërja e Allahut nuk është e krijuar.

وَصِفَاتُهُ فِي اْلأَزَلِ غَيْرُ مُحْدَثَةٍ ، وَلاَ مَخْلُوقَةٍ , فَمَنْ قَالَ: إنَّهَا مَخْلُوقَةٌ ، أوْ مُحْدَثَةٌ , أوْ وَقَفَ , أوْ شَكَّ فِيهَا فَهُوَ كَافِرٌ بِاللهِ تَعَالَى .

Cilësitë e Tij janë të amshueshme; nuk janë të bëra, as të krijuara. Ai, i cili thotë se cilësitë e Allahut janë krijuara, apo janë bërë (sajuar), apo hamendet, apo dyshon në to, i tilli nuk beson në Zotin e madhëruar. [12]

 [Kur’ani është të folurit e përhershëm të Allahut xh.sh.]

وَالْقُرْآنُ كَلاَمُ اللهِ تَعَالَى فِي الْمَصَاحِفِ مَكْتُوبٌ , وَ فِي الْقُلُوبِ مَحْفُوظٌ ، وَعَلَى اْلأَلْسُنِ مَقْرُوءٌ , وَ عَلَى النَّبِيِّ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ مُنَزَّلٌ , وَلَفْظُنَا بِالْقُرْآنِ مَخْلُوقٌ ، وَكِتَابَتُنَا وَقِرَاءَتُناَ لَهُ مَخْلُوقَةٌ وَالْقُرْآنُ غَيْرُ مَخْلُوقٍ .

Kur’ani është të folurit e Allahut të madhëruar. Është i shkruar në mus`hafë, i ruajtur në zemra, i lexuar me gjuhë dhe i shpallur Pejgamberit, mëshira dhe shpëtimi i Zotit qoftë mbi të. Shqiptimi ynë i Kur’anit është i krijuar, shkrimi dhe leximi ynë i Kur’anit është i krijuar, ndërkaq (vetë) Kur’ani (si të folur i Zotit) nuk është i krijuar.[13]

وَمَا ذَكَرَهُ اللهُ تَعَالَى فِي الْقُرْآنِ حِكَايَةً عَنْ مُوسَى وَغَيْرِهِ مِنَ اْلأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ , وَعَنْ فِرْعَوْنَ وَإبْلِيسَ فَإنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ كَلاَمُ اللهِ تَعَالَى إخْبَاراً عَنْهُمْ , وَكَلاَمُ اللهِ تَعَالَى غَيْرُ مَخْلُوقٍ ، وَكَلاَمُ مُوسَى وَغَيْرِهِ مِنَ الْمَخْلُوقِينَ مَخْلُوقٌ وَالْقُرْآنُ كَلاَمُ اللهِ تَعَالَى فَهُوَ قَدِيمٌ لاَكَلاَمُهُمْ .

Dhe atë që ka përmendur Allahu, në Kur’an, për Musain dhe për të dërguarit e tjerë, shpëtimi i Allahut qoftë mbi ta, pastaj rrëfimi për Faraonin, për Iblisin, të gjitha këto janë të folurit e Allahut si lajmërim për ta. Të folurit e Allahut nuk është i krijuar, ndërsa të folurit e të dërguarit Musa dhe të tjerëve është i krijuar. Kur’ani është të folurit e Allahut të madhëruar dhe është i amshueshëm për dallim nga të folurit e tyre.

وَسَمِعَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ كَلاَمَ اللهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ اللهُ تَعَالَى: ‚وَكَلَّمَ اللهُ مُوسَى تَكْلِيمًا ƒ. وَقَدْ كَانَ اللهُ تَعَالَى مُتَكَلِّماً وَلَمْ يَكُنْ كَلَّمَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ ، وَقَدْ كَانَ اللهُ خَالِقاً فِي اْلأَزَلِ وَلَمْ يَخْلُقِ الْخَلْقَ وَ ‚لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ƒ. فَلَمَّا كَلَّمَ اللهُ مُوسَى كَلَّمَهُ بِكَلاَمِهِ الَّذِي هُوَ لَهُ صِفَةٌ فِي اْلأَزَلِ .

Musai a.s. ka dëgjuar të folurit e Allahut të madhëruar, siç ceket në fjalët e Krijuesit të Madhëruar: “E Allahu ka folur me Musain me fjalë”. (En-Nisa`, 164). Allahu i madhëruar është Folës edhe pa ekzistimin e të folurit me Musain a.s.. Allahu është Krijues i amshueshëm edhe para krijimit të krijesave.

Kur Allahu i madhëruar i ka folur Musait, i ka folur me të folurit e Vet, i cili është Cilësi e Tij e amshueshme.

وَ صِفاَتُهُ كُلُّهاَ بِخِلاَفِ صِفاَتِ الْمَخْلُوقِينَ .

Edhe të gjitha cilësitë e Tij, janë ndryshe nga cilësitë e krijesave.

يَعْلَمُ لاَ كَعِلْمِناَ ، وَ يَقْدِرُ لاَ كَقُدْرَتِناَ ، وَ يَرَى لاَ كَرُؤْيَتِناَ ، وَ يَسْمَعُ لاَ كَسَمْعِناَ ، وَ يَتَكَلَّمُ لاَ كَكَلاَمِناَ ، وَ نَحْنُ نَتَكَلَّمُ بِالآلاَتِ وَ الْحُرُوفِ ، وَ اللهُ تَعاَلَى يَتَكَلَّمُ بِلاَ آلَةٍ وَ لاَ حُرُوفٍ ، وَ الْحُرُوفُ مَخْلُوقَةٌ ، وَ كَلاَمُ اللهِ تَعاَلَى غَيْرُ مَخْلُوقٍ .

Ai di jo sikur që ne dimë; Ai është i gjithëfuqishëm, jo sikur që ne jemi të fuqishëm; Ai sheh jo sikur që ne shohim; Ai dëgjon jo sikur që ne dëgjojmë; Ai flet jo sikur që ne flasim. Ne flasim me anë të organeve të të folurit dhe të toneve, kurse Allahu i madhëruar flet pa organe dhe pa tone. Tingujt janë të krijuar, kurse të folurit e Allahut nuk është i krijuar.[14]

[Allahu është Diç jo si sendet e tjera]

وَ هُوَ شَيْءٌ لاَ كَالأَشْياَءِ ، وَ مَعْنَى الشَّيْءِ إِثْباَتُهُ بِلاَ جِسْمٍ وَ لاَ جَوْهَرٍ وَ لاَ عَرْضٍ ، وَ لاَ حَدَّ لَهُ ، وَ لاَ ضِدَّ لَهُ ، نِدَّ لَهُ ، وَ لاَ مِثْلَ لَهُ .

Ai është Diç (Qenie)[15], por jo si gjësendet e tjera. Diç tregon Atë, që ekziton sigurisht pa trup (bila xhism), pa substancë (we la xhewher), pa formë (aksidencë)[16], pa kufizim (we la hadd), pa  kundërthënshmëri (we la didd), pa partnerë (we la nidde)[17] dhe pa fizionomi (we la mithle).[18]

وَ لَهُ يَدٌ وَ وَجْهٌ وَ نَفْسٌ فَماَ ذَكَرَهُ اللهُ تَعاَلَى فِي الْقُرْآنِ مِنْ ذِكْرِ الْوَجْهِ وَ الْيَدِ وَ النَّفْسِ فَهُوَ لَهُ صِفاَتٌ بِلاَ كَيْفَ ، وَ لاَ يُقاَلُ إنَّ يَدَهُ قُدْرَتُهُ أوْ نِعْمَتُهُ ، لأَنَّ فِيهِ إبْطاَلَ الصِّفَةِ ، وَ هُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْقَدَرِ وَ الاِعْتِزاَلِ ، وَ لَكِنْ يَدُهُ صِفَتُهُ بِلاَ كَيْفَ ، وَ غَضَبُهُ وَ رِضَاهُ صِفَتاَنِ مِنْ صِفاَتِهِ بِلاَ كَيْفَ.

Ai (Allahu) ka dorën e vet, fytyrën e vet dhe personalitetin (nefs) e vet, siç e thekson këtë Allahu i lartëmadhëruar në Kur’an. Atë që e ka përmendur Allahu në Kur’an, mbi Fytyrën, Dorën dhe Personalitetin, janë cilësitë e Tij, për ne, të pakuptueshme (bila kejfe). Nuk mund të thuhet: dora e Tij është fuqia e Tij apo begatia e Tij, sepse kjo paraqet anulimin e cilësisë, siç e pohojnë këtë kaderitët dhe mu’tezilitët. Por, dora e Tij është cilësia e Tij, pa  modalitetin ‘si’. Hidhërimi i Tij dhe kënaqësia e Tij, janë dy cilësi, prej cilësive të Tij, pa modalitetin ‘si’.[19]

[Allahu i krijoi sendet nga hiçi]

خَلَقَ اللهُ تَعاَلَى الأَشْياَءَ لاَ مِنْ شَيْءٍ ، وَ كاَنَ اللهُ عاَلِماً فِي الأَزَلِ بِالأَشْياَءِ قَبْلَ كَوْنِهاَ ، وَ هُوَ الَّذِي قَدَّرَ الأَشْياَءَ وَ قَضَاهاَ ، وَ لاَ يَكُونُ فِي الدُّنْياَ وَ لاَ فِي الآخِرَةِ شَيْءٌ إلاَّ بِمَشِيئَتِهِ وَ عِلْمِهِ وَ قَضَائِهِ وَ قَدَرِهِ ، وَ كَتْبِهِ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ وَ لَكِنْ كَتْبُهُ بِالْوَصْفِ لاَ بِالْحُكْمِ .

Allahu i madhëruar i krijoi sendet nga hiçi. Ai është njohësi i amshueshëm i gjërave, para ekzistimit të tyre (në ezel). Ai, çdo gjëje, ia ka përcaktuar fatin (kaddere) dhe caktimin (kada) ia ka matur. Nuk ka asgjë në këtë botë dhe as në botën tjetër, përveçse me vullnetin (meshi’etun) e Tij, diturinë (ilm) e Tij, caktimin (kada) e Tij, përcaktimin (kader) e Tij dhe shënimin (ketbun) në Tabelën sekrete (Lewhi mahfudh). Por ky shënim  (në Tabelën sekrete) është i natyrës përshkruese (regjistruese) (wasf), e jo urdhëruese (hukm).[20]

[Caktimi (kada`) dhe përcaktimi (kader)]

وَ الْقَضَاءُ وَ الْقَدَرُ وَ الْمَشِيئَةُ صِفاَتُهُ فِي الأَزَلِ بِلاَ كَيْفَ ، يَعْلَمُ اللهُ تَعاَلَى الْمَعْدُومَ فِي حاَلِ عَدَمِهِ مَعْدُوماً ، وَ يَعْلَمُ أنَّهُ كَيْفَ يَكُونُ إذَا أوْجَدَهُ ، وَ يَعْلَمُ اللهُ تَعاَلَى الْمَوْجُودَ فِي حاَلِ وُجُودِهِ مَوْجُوداً ، وَ يَعْلَمُ كَيْفَ يَكُونُ فَناَؤُهُ ، وَ يَعْلَمُ اللهُ تَعاَلَى الْقاَئِمَ فِي حاَلِ قِياَمِهِ قاَئِماً ، وَ إذاَ قَعَدَ عَلِمَهُ قاَئِداً فِي حاَلِ قُعُودِهِ مِنْ غَيْرِ أنْ يَتَغَيَّرَ عِلْمُهُ ، أوْ يَحْدُثَ لَهُ عِلْمٌ ، وَ لَكِنَّ التَّغَيُّرَ وَ اخْتِلاَفَ الأَحْواَلِ يَحْدُثُ فِي الْمَخْلُوقِينَ .

Caktimi (kada`) dhe përcaktimi (kader)[21] dhe vullneti  (meshi`etu) janë cilësitë e Tij të amshueshme pa (modalitetin) si. Allahu i madhëruar e di joekzistuesen (el-ma’dum) në gjendjen e saj të joekzistimit si joekzistuese dhe Ai e di se si do të jetë kur ta sjellë atë në ekzistencë. Allahu i madhëruar e di ekzistuesen në gjendjen e saj të ekzistimit si ekzistuese dhe Ai e di si do të jetë shkatërrimi i saj. [22] Allahu e di atë që qëndron në gjendjen e tij qëndruese, si qëndrues, kurse kur ulet e di në gjendjen e tij të uljes, si ulës, duke mos u ndërruar dija e Tij, apo duke iu shtuar dije Atij. Ndërkaq, ndërrimi dhe ndryshimi i gjendjeve manifestohen tek krijesat.[23]

 [Përgjegjësia e njeriut pason pas udhëzimit hyjnor]

خَلَقَ اللهُ تَعاَلَى الْخَلْقَ سَلِيماً مِنَ الْكُفْرِ وَ الإيماَنِ ثُمَّ خاَطَبَهُمْ وَ أمَرَهُمْ وَ نَهاَهُمْ ، فَكَفَرَ مَنْ كَفَرَ بِفِعْلِهِ ، وَ إنْكاَرِهِ ، وَ جُحُودِهِ ، بِخِذْلاَنِ اللهِ تَعاَلَى إياَّهُ ، وَ آمَنَ مَنْ آمَنَ بِفِعْلِهِ ، وَ إقْراَرِهِ ، وَ تَصْدِيقِهِ بِتَوْفِيقِ اللهِ تَعاَلَى إياَّهُ وَ نُصْرَتِهِ لَهُ .

Allahu i madhëruar i krijoi krijesat pa mosbesim (el-kufr) dhe pa besim (el-iman), e pastaj iu është drejtuar me urdhëresat dhe ndalesat e Tij[24]. Ai, i cili nuk beson (në Allahun), nuk beson sipas veprimit (zgjedhjes) të tij, mohimit të tij dhe kontestimit të tij me lënien (hidhlan) e Allahut të atij pa ndihmën (tewfik) e Vet.[25] E kush beson, beson sipas veprimit/zgjedhjes së tij, dëshmimit të tij dhe vërtetimit të tij, me udhëzimin dhe ndihmën e Allahut ndaj tij.

[Arsyeja si tipar i njeriut dhe besimi si prirje e lindur]

أَخْرَجَ ذُرِّيَّةَ آدَمَ مِنْ صُلْبِهِ عَلَى صُوَرِ الذَّرِّ ، فَجَعَلَهُمْ عُقَلاَءَ ، فَخَاطَبَهُمْ وَأَمَرَهُمْ )بِاْلإِيمَانِ( وَنَهَاهُمْ )عَنِ الْكُفْر(ِ فَأَقَرُّوا لَهُ بِالرُّبُوبِيَّةِ ، فََكَانَ ذَلِكَ مِنْهُمْ إِيمَاناً , فَهُمْ يُولَدُونَ عَلَى تِلْكَ الْفِطْرَةِ , وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَدْ بَدَّلَ وَغَيَّرَ , وَمَنْ آمَنَ وَصَدَّقَ َ فَقَدْ ثَبَّتَ عَلَيْهِ وَدَاوَمَ .

Ai (Allahu) i nxori pasardhësit e Ademit nga përmbajtja e tij[26], në formë të grimcës, duke i bërë ata pronarë të arsyes, pastaj iu është drejtuar duke i urdhëruar (që Ta besojnë), dhe duke ua ndaluar (të mohojnë), dhe ata ia pranuan Atij Hyjninë. Ky akt i tyre është besim i natyrshëm.[27] Njerëzit lindin me këtë natyrë, dhe ai i cili mohon pranimin e parë (të imanit),  pas këtij akti, ai e ndërron këtë (vullnetarisht) dhe e ndryshon. Ai, i cili ka besuar dhe e dëshmon këtë, ai vetëm e ka konfirmuar (pranimin e parë) dhe ka mbetur në këtë i palëkundur.[28]

[Allahu nuk e ka detyruar askënd]

وَلَمْ يُجْبِرْ أَحَداً مِنْ خَلْقِهِ عَلَى الْكُفْرِ وَلاَ عَلَى اْلإِيمَانِ ، وَلاَخَلَقَهُمْ مُؤْمِناً وَلاَكَافِراً , وَلَكِنْ خَلَقَهُمْ أَشْخَاصاً ، وَاْلإِيمَانُ وَالْكُفْرُ فِعْلُ الْعِبَادِ ، يَعْلَمُ اللهُ تَعَالَى مَنْ يَكْفُرُ فِي حَالِ كُفْرِهِ كَافِراً ، فَإِذَا آمَنَ بَعْدَ ذَلِكَ عَلِمَهُ مُؤْمِناً فِي حَالِ إِيمَانِهِ  وَأَحَبَّهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتَغَيَّرَ عِلْمُهُ وَصِفَتُهُ .

Ai (Allahu) nuk e ka detyruar asnjë krijesë të Tij në mosbesim ose në besim. Nuk i krijoi ata as besimtarë, as mosbesimtarë, por i krijoi individë të pavarur. Imani (besimi) dhe kufri (mosbesimi) janë veprim i njerëzve.

Allahu i madhëruar e di atë që nuk beson, në gjendjen e mosbesimit të tij si mosbesimtar, kurse kur beson pas kësaj, Ai e di atë si besimtar në gjendjen e besimit të tij, pa ndërrimin e dijes dhe të cilësive të Tij.[29]

[Aftësia krijuese njerëzore …]

وَجَمِيعُ أَفْعَالِ الْعِبَادِ مِنَ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ كَسْبُهُمْ عَلَى الْحَقِيقَةِ ، وَاللهُ تَعَالَى خَالِقُهَا وَهِيَ كُلُّهَا بِمَشِيئَتِهِ ، وَعِلْمِهِ ، وَقَضَائِهِ وَقَدَرِهِ . وَالطَّاعَاتُ كُلُّهَا كَانَتْ وَاجِبَةً بِأَمْرِ اللهِ تَعَالَى ، وَبِمَحَبَّتِهِ ، وَبِرِضَائِهِ ، وَعِلْمِهِ ، وَمَشِيئَتِهِ ، وَقَضَائِهِ ، وَتَقْدِيرِهِ . وَالْمَعَاصِي كُلُّهَا بِعِلْمِهِ وَقَضَائِهِ ، وَتَقْدِيرِهِ وَمَشِيئَتِهِ ، لاَ بِمَحَبَّتِهِ وَلاَ بِرِضَائِهِ وَلاَ بِأَمْرِهِ .

Të gjitha punët e njerëzve, si lëvizja dhe heshtja  (mosveprimi), janë fitim i mirëfilltë i njerëzve[30], kurse Allahu është krijues i tyre.[31] Të gjitha ato ndodhin sipas vullnetit, diturisë, caktimit (kada) dhe përcaktimit (kader) të Tij.

            Të gjitha detyrat fetare janë të obligueshme me urdhërin e Allahut, me dashurinë, kënaqësinë, dijen, vullnetin, caktimin (kada) dhe përcaktimin (kader) e Tij.

            Të gjitha veprat e këqia (el-me`asi) ndodhin sipas dijes, caktimit, përcaktimit dhe vullnetit, pa dashurinë, kënaqësinë dhe urdhërin e Tij.[32]

[Pejgamberët e Zotit janë të ruajtur nga mëkatet]

وَاْلأَنْبِيَاءُ عَلَيْهِمُ الصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ كُلُّهُمْ مُنَزَّهُونَ عَنِ الصَّغَائِرِ وَالْكَبَائِرِ ، وَالْكُفْرِ وَالْقَبَائِحِ ، وَقَدْ كَانَتْ مِنْهُمْ زَلاَّتٍ وَخَطَايَا .

Të gjithë të dërguarit e Allahut, bekimi dhe paqja e Zotit qoftë mbi ta, kanë qenë të ruajtur prej mëkateve të vogla dhe të mëdha, si edhe prej veprave të mosbesimit dhe veprave të shëmtuara. Dhe ka pasur lëshime dhe gabime nga disa prej tyre. [33]

[Vërtetimi i pejgamberisë së Muhammedit alejhis-selam]

وَمُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ نَبِيُّهُ وَ عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَصَفِيُّهُ وَلَمْ يَعْبُدِ الصَّنَمَ ، وَلَمْ يُشْرِكْ بِاللهِ تَعَالَى طَرْفَةَ عَيْنٍ قَطُّ ، وَلَمْ يَرْتَكِبْ صَغِيرَةً وَلاَ كَبِيرَةً .

Muhammedi, i Dërguari s.a.v.s., është ferrëfyesi, robi, i dërguari dhe i zgjedhuri i Tij,[34] dhe (ai, Muhammedi a.s.) asnjëherë nuk ka adhuruar kurrfarë idhulli, dhe për asnjë çast nuk i ka përshkruar Allahut rival dhe nuk ka bërë kurrë as mëkat të vogël dhe as të madh.[35] 

[Radhitja e halifëve sipas vlerës]

وَأَفْضَلُ النَّاسِ بَعْدَ رَسُولِ اللهِ  صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ سَلَّمَ  أَبُوبَكْرٍ الصِّدِّيقُ , ثُمَّ عُمَرُ بْنِ الْخَطَّابِ ، ثُمَّ عُثْمَانُ بْنِ عَفَّانَ ، ثُمَّ عَلِيُّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رِضْوَانُ اللهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ ، عَابِدِينَ عَلَى الْحَقِّ نَتَوَلاَّهُمْ جَمِيعاً ، وَ لاَ نَذْكُرُ الصَّحاَبَةَ إِلاَّ بِخَيْرٍ .

Njerëzit më të vlefshëm, pas të Dërguarit a.s., janë Ebu Bekr Es-Siddiku, pastaj Umer ibn El-Hattabi, pastaj Uthman ibn Affani, pastaj Alij ibn Ebi Talibi, Allahu qoftë i kënaqur me të gjithë. Ata, të gjithë, ishin adhurues të sinqertë,[36] në rrugën e drejtë dhe ne i respektojmë dhe i duam të gjithë ata. Dhe sahabët (shokët e Pejgamberit a.s.) nuk i përmendim përveçse për të mirë.[37]

[Mëkati i madh nuk e privon besimtarin nga besimi]

وَلاَ نُكَفِّرُ مُسْلِماً بِذَنْبٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَإِنْ كَانَتْ كَبِيرَةً إِذَا لَمْ يَسْتَحِلْهَا ، وَلاَ نُزِيلُ عَنْهُ اسْمَ اْلإِيمَانِ ، وَنُسَمِّيهِ مُؤْمِناً حَقِيقَةً ، وَيَجُوزُ أنْ يَكُونَ مُؤْمِناً فَاسِقاً غَيْرَ كَافِرٍ .

Asnjë muslimani nuk ia mohojmë besimin e tij, për shkak të ndonjë mëkati të bërë, qoftë ai (mëkat) edhe i madh, nëse ai atë (mëkat) nuk e mendon të lejueshëm. Ne asnjë besimtari nuk ia mohojmë besimin e tij dhe vazhdojmë ta quajmë atë vërtetësisht besimtar. Ka mundësi që ai të jetë besimtar mëkatar (mu’min fasik), por kurrsesi jobesimtar (kafir).[38]

[Mes`hi mbi mestve, namazi i teravisë dhe falja e namazit pas mëkatarit]

وَالْمَسْحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ سُنَّةٌ ، وَالتَّرَاوِيحُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ سُنَّةٌ . وَالصَّلاَةُ خَلْفَ كُلِّ بِرٍّ وَفَاجِرٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ جَائِزَةٌ .

Mes’hi (fërkimi me dorë të lagët) mbi mestve është sunnet.[39]

Edhe namazi i teravisë në netët e muajit të ramazanit është sunnet.

Të falurit e namazit pas çdo muslimani, të devotshëm apo mëkatar, është i lejueshëm. [40]

[Besimtari dhe mëkatari do të vlerësohen saktë]

وَ لاَ نَقُولُ : إِنَّ الْمُؤْمِنَ لاَ تَضُرُّهُ الذُّنُوبُ وَ أَنَّهُ لاَ يَدْخُلُ النَّارَ , وَ لاَ أَنَّهُ يُخَلَّدُ فِيهَا وَإنْ كَانَ فَاسِقاً بَعْدَ أَنْ يَخْرُجَ مِنَ الدُّنْيَا مُؤْمِناً ، وَ لاَ نَقُولُ : إنَّ حَسَنَاتِنَا مَقْبُولَةٌ وَسَيِّئَاتِنَا مَغْفُورَةٌ ، كَقَوْلِ الْمُرْجِئَةِ ، وَلَكِنْ نَقُولُ : مَنْ عَمِلَ حَسَنَةً بِجَمِيعِ شَرَائِطِهَا خَالِيَةً عَنِ الْعُيُوبِ الْمُفْسِدَةِ ، وَ الْمَعَانِي الْمُبْطِلَةِ ، وَ لَمْ يُبْطِلْهَا حَتَّى خَرَجَ مِنَ الدُّنْيَا ، فَإنَّ اللهَ تَعَالَى لاَ يُضِيعُهَا, بَلْ يَقْبَلُهَا مِنْهُ وَيُثِيبُهُ عَلَيْهَا ، وَمَا كَانَ مِنَ السَّيِّئَاتِ دُونَ الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ وَلَمْ يَتُبْ عَنْهَا حَتَّى مَاتَ مُؤْمِناً فَإنَّهُ فِي مَشِيئَةِ اللهِ إنْ شَاءَ عَذَّبَهُ وَ إِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَ لَمْ يُعَذِّبْهُ بِالنَّارِ أَبَداَ .

وَالرِّيَاءُ إِذَا وَقَعَ فِي عَمَلٍ مِنَ اْلأَعْمَالِ فَإِنَّهُ يَبْطُلُ أَجْرَهُ وَكَذَلِكَ الْعُجْبُ .

Nuk pohojmë se mëkatet nuk e dëmtojnë besimtarin, dhe se ai nuk do të hyjë në zjarr (xhehenem); dhe nuk pohojmë se ai do të qëndrojë në të përgjithmonë, qoftë ai edhe mëkatar (i madh, fasik), nëse nga kjo botë ndahet si besimtar.

Nuk pohojmë se veprat tona të mira do të pranohen sigurisht, as që veprat tona të këqia do të falen, sikurse e pohojnë këtë murxhitët.[41] Por pohojmë se kush vepron punë të mirë, me të gjitha kushtet e punës së mirë, të pastër nga të metat e vogla dhe kuptimet mohuese, dhe nuk e shkatërron atë me mosbesim, para se të transferohet nga kjo botë (dhe vdes si besimtar), Allahu i madhëruar nuk do t’ia humbasë atë vepër[42], por do t’ia pranojë dhe do ta shpërblejë për te. [43]

Nuk ka asnjë vepër të keqe (sejjiat) (për besimtarin), përveç të bërit rival (shirk) Zotit dhe mosbesimit (kufr), për të cilën edhe nëse nuk pendohet për atë para vdekjes dhe vdes si besimtar, ai është në vullnetin e Allahut: nëse dëshiron do ta dënojë atë, e nëse dëshiron do ta falë atë dhe nuk do ta dënojë përgjithmonë në zjarr. [44]

Kur në një vepër të gjendet shtirja (hipokrizia), ajo do ta anulojë shpërblimin[45] për atë vepër. Kjo vlen edhe për vetëpëlqimin (uxhb).[46]

[Mu’xhizet e pejgamberëve dhe kerametet e evlijave

janë të vërteta]

وَاْلآيَاتُ لِلأَنْبِيَاءِ ، وَالْكَرَامَاتُ لِلأَوْلِيَاءِ حَقٌّ ، وَ أَمَّا الَّتِي تَكُونُ لِأَعْدَائِهِ مِثْلُ إِبْلِيسُ وَ فِرْعَوْنُ وَ الدَّجَّالُ مِمَّا رُوِيَ فِي اْلأَخْبَارِ أَنَّهُ كَانَ وَ يَكُونُ لَهُمْ لاَ نُسَمِّيهاَ آيَاتٍ وَ لاَ كَرَامَاتٍ ، وَلَكِنْ نُسَمِّيهاَ قَضَاءَ حَاجَاتٍ لَهُمْ ، وَ ذَلِكَ لأَنَّ اللهَ تَعَالَى يَقْضِي حَاجَةَ أَعْدَائِهِ اسْتِدْرَاجاً لَهُمْ وَ عُقُوبَةً لَهُمْ ، فَيَغْتَرُونَ وَ يَزْدَادُونَ طُغْيَاناً أَوْكُفْراً وَ ذَلِكَ كُلُّهُ جَائِزٌ وَ مُمْكِنٌ .

Shenjat (ajetet, mu’xhizet)[47] e konfirmuara te pejgamberët dhe kerametet te evlijatë janë të vërteta.[48]

Sa u përket atyre (mrekullive) që manifestohen tek armiqtë e Tij, sikurse janë: Iblisi, Faraoni dhe Dexhalli, siç transmetohet në thënie (hadithe) se ata kanë patur, ne ato nuk i emërojmë me emrin ajete (mu’xhize) dhe as keramete (dhuratë speciale).

Ne këto i emërojmë përmbushje të dëshirave të tyre, sepse Allahu i madhëruar i plotëson dëshirat e armiqve duke i sprovuar ata dhe duke i ndëshkuar[49] ashtu që ata të ngashënjuar ta rrisin mosdëgjimin, ose mosbesimin e tyre. Dhe e tërë kjo është e lejueshme dhe e mundshme.