PARATHËNIE BOTIMIT TË PARË

HYRJE NË SHKENCËN E HADITHIT

Hadith, sunnet, haber dhe ether

Fjala hadith () në gjuhën arabe dmth. lajm dhe të folur për­gji­thë­sisht. Në shkencën e hadithit, fjala hadith si shprehje profesionale ka domethënie të veçantë. Aty fjala hadith dmth., “ajo që Muhammedi alej­his-selam e ka thënë, e ka punuar, ose ka parë që dikush diçka bënë, e me heshtjen e vet këtë e ka lejuar dhe njeriun përkatës nuk e ka qortuar.” Në hadith bëjnë pjesë edhe ato lajme që flasin për karakteristikat e Muham­medit alejhis-selam dmth. për atë çfarë ka qenë Muhammedi alejhis-selam me karakteristikat e veta të jashtme e shpirtërore. Në pajtim me këtë, hadithi ndahet në katër lloje:

1. El-Hadithu-l-kavlij () dmth. ajo që Muhammedi alejhis-selam e ka thënë, psh.

“Musliman (i mirëfilltë) është ai, nga gjuha dhe dora e të cilit muslimanët tjerë janë të qetë e të sigurt.” Më së shumti ka hadithe të këtij lloji.

2. El-Hadithu-l-fi’lij () dmth. ajo që Muhammedi alejhis-selam e ka punuar, psh:

“Ka shkuar Pejgamberi a.s. te muslimanët e varfër, i ka vizituar dhe ka asistuar në xhenazet e tyre.”

3. El-Hadithu-t-takririj () dmth. ajo që Muhammedi alejhis-selam e ka parë ose dëgjuar se vepron një musliman, dhe këtë me heshtje e ka lejuar dhe të përmendurin nuk e ka qortuar, psh.:

“Rrëfen Xhabir b. Semure: “Kam ndenjur ulur me Pejgamberin a.s. më shumë se qindra herë, e shokët e tij njëri-tjetrit i recitonin vjersha dhe përmendnin nga diçka nga periudha paraislamike, kurse ai heshtte dhe herë-herë me ta buzëqeshej”.

4. Në vendin e katërt vijnë hadithet që përmbajnë karakteristikat fizike ose shpirtërore të Muhammedit alejhis-selam dhe flasin për vetitë e Mu­hammedit alejhis-selam, psh.:

(“Ka qenë Pejgamberi a.s. njeriu më i bukur sipas pamjes dhe më i miri sipas karakterit.”), ose:

(“Pejgamberi s.a.s. gjatë kohë heshtte, kurse pak qeshej.”)

Ky përkufizim i hadithit është i shtrirë në mesin e dijetarëve të hadithit. Ndërkaq disa konsiderojnë se hadithi ka domethënie më të përgjithësuar, dhe se hadith, sipas mendimit të tyre, quhen edhe thëniet e shokëve të Pejgamberit alejhis-selam - as’habëve dhe thëniet e brezit pas tyre - tabi­inëve. Ky përdorim është i rrallë ose tërësisht i mospërfillur.

Sunneti () në gjuhën arabe dmth. veprim, mënyrë e sjelljes. Si term fetar sunneti përcakton veprimin e Muhammedit alejhis-selam dhe mëny­rën e sjelljes së tij. Sunneti nganjëherë i përcakton edhe të gjitha hadithet e tij, dhe psh. thuhet: Burimi i parë fetar është Kur’ani, kurse i dyti Sun­neti. Në këtë kuptim shpesh përdoret edhe fjala hadith. Në fikh sunneti përcakton atë që me fe është e rekomanduar dhe që është e mirë të vep­rohet, e nuk është detyrim rigoroz.

Haber () në gjuhën arabe dmth, lajm, kurse në shkencën e hadithit nganjëherë përdoret si sinonim i hadithit, e nganjëherë ka domethënie më të gjerë sikur që e ka fjala ether (). Me fjalë të tjera, fjala “ether” në gjuhën arabe dmth. gjurmë, mbetje dhe lajm, kurse në shkencën e hadithit ka domethënie më të përgjithësuar se sa hadithi. Për këtë shkak thuhet: Çdo hadith është ether, kurse çdo ether nuk është hadith. Në pajtim me këtë, etheri nënkupton lajmet që kanë të bëjnë me Muhammedin alejhis-selam, as’habët, tabiinët dhe njerëzit tjerë. Nganjëherë në këtë kuptim përdoret edhe haberi. Për këtë historianit që merret me lajmet përgjithë­sisht i thuhet Ahbarij ( ).

Metni, senedi, isnâdi, rivâjeti dhe râviu

Nuk dihet se kush në histori u ka kushtuar më shumë rëndësi lajmeve dhe më me kujdes ka vepruar në këtë pikëpamje sikur muslimanët me traditën e vet, me lajmet që kanë të bëjnë me Muhammedin alejhis-selam dhe laj­met përgjithësisht. Ata kanë shënuar ose e kanë regjistruar në mba­mendje çdo lajm dhe çdo hadith së bashku me zinxhirin e njerëzve nëpërmjet të cilëve lajmi përkatës ka arritur.

Vetë lajmi ose vetë hadithi quhet metn (), dmth. teksti, kurse zin­xhi­ri i njerëzve nëpërmjet të cilëve ky lajm ka ardhur deri te ne, quhet se­ned (), dmth. mbështetje. Përcjellja dhe rrëfimi i këtillë i hadithit qu­het isnâd (). Shpeshherë fjala isnad përdoret si sinonim i fjalës se­ned.

Senedi te hadithi është çështje shumë e rëndësishme. Sipas senedit ose - të shprehemi më qartë - sipas besnikërisë, diturisë dhe devotshmërisë së njerëzve që e përcjellin hadithin, i njohim hadithet autentike nga hadithet e dobëta dhe atyre haditheve që nuk janë autentike. Dhe njëmend, sikur të mos ishte senedi, Zoti e di se çka krejt në të do të ishte futur. Për këtë edhe thotë dijetari i madh islam Abdullah b. Mubareku: “Senedi është prej fesë. Sikur mos të kishte sened, kush çka të dojë do të fliste.” Në hyrje të Sahihut të Muslimit qëndron se Ebu Is’hâk Tâlikâni e ka pyetur Abdullah b. Mubarekun për një hadith, se çfarë është. Abdullahu e pyeti se prej kujt e ka dëgjuar, e ky i tha: “Nga Shihâb b. Hirâshi.” Është njeri besnik, në këtë tha Abdullahu, por prej kujt ai e ka dëgjuar? Për Zotin, ai vetëm thotë se këtë hadith Muhammedi alejhis-selam e ka thënë, kurse nuk tregon se prej kujt e ka dëgjuar, u përgjigj Ebu Is’hâku. Në këtë Abdullahu tha: “O Ebu Is’hâk, ndërmjet Haxhxhaxh b. Dinârit dhe Alej­his-selamit ka shkretëtira të shumta, që as devetë më të mira nuk mund t’i kapërcejnë!” Nga kjo kuptojmë se çfarë rëndësie i kanë kushtuar dijetarët islamë senedit.

Më lartë kemi cekur se rrëfimi i tillë i hadithit quhet isnâd. Pos kësaj shprehjeje ekziston edhe një shprehje që ka domethënie të njëjtë, kurse kjo është shprehja “rivâjet”  Njerëzit të cilët në këtë mënyrë e përcjellin hadithin quhen “râvijë” ( pl. ). Râvijë pra janë njerëzit që e përbëjnë zinxhirin ose senedin e një hadithi.

Musnidi, muhaddithi, hâfidhi, huxhxhe dhe hâkimi

Emrat e cekur në titull janë emërtime për njerëzit që merren me shkencën e hadithit. Shkalla më e ulët është “musnidi” (). Me atë emër quhet njeriu që i rrëfen hadithet me senedet e tyre, pa marrë parasysh atë se a e njeh ai në hollësi domethënien kompetente të atyre haditheve, vlerën e tyre dhe njerëzit nëpërmjet të cilëve ato hadithe deri te ai kanë depërtuar.

Pas këtij vjen “muhaddithi” (). Me këtë emër quhet njeriu që i thotë hadithet dhe e di domethënien e tyre kompetente, vlerën e tyre dhe njerëzit që i rrëfejnë. Njohja e hadithit së paku duhet të jetë e këtillë, që të mund të quhet shkencë. Për këtë dijetarët e fikhut thonë: “Sikur dikush t’u testamentojë diç ‘dijetarëve’ ose ‘ulemasë’, në këtë grup nuk do të bë­nin pjesë njerëzit që vetëm i rrëfejnë hadithet e nuk i njohin domethëniet e tyre kompetente, as senedet e atyre haditheve, as njerëzit që i përcjellin, sepse vetëm rrëfimi nuk është shkencë”.

Në vendin e tretë vjen “hâfidhi” (). Këtë emërtim e meriton njohë­si i hadithit që e kapërcen shkallën e muhaddithit në njohjen e shkencës së hadithit. Ky nocion nuk mund të përcaktohet saktë, e përveç kësaj ndërron edhe sipas kohës. Xhemâluddin el-Mizzi e përkufizon no­ci­o­nin e hâfidhit dhe thotë: “Në masën më të vogël, numri i njerëzve të hadithit, biografitë dhe vlerat kritike të të cilëve ai i njeh, duhet të jetë më i madh se numri i atyre që ai nuk i njeh.”

Ibni Sejjidini na thotë: “Hâfidh është njeriu që i njeh gjeneratat () e njerëzve të hadithit, ashtu që në çdo gjeneratë numri i njerëzve që ai i njeh të jetë më i madh se i atyre që ai nuk i njeh.”

Disa thonë: “Hâfidh është ai që njeh njëqind mijë hadithe.”

Nga këto përkufizime mund të përfundohet se ky emërtim është shumë i rrallë, e sidomos në kohët e vona, kur fusha e kësaj shkence është zgje­ruar konsiderueshëm, e ajo që duhet njohur, tepër është shtuar.

Këto tri emërtime janë emërtimet kryesore për njerëzit që merren me ha­dith. Disa e shtojnë emërtimin “huxhxhe” () dhe thonë se e meri­ton njeriu që njeh treqind mijë hadithe dhe “hâkim” (), kurse e meriton ai që i njeh të gjitha hadithet; kuptohet tekstet e tyre, senedet e tyre, kritikën e njerëzve dhe biografitë e tyre. Këto dy emërtime janë pak të njohura si emërtime profesionale.

Nuk është larg mendjes nëse këtu sjellim disa lajme për atë se sa hadithe kanë mbajtur mend dhe kanë ditur dijetarët e mëdhenj. Me këtë më lehtë do të ndriçohet edhe nocioni i hafidhit.

Ahmed ibni Hanbeli thotë: “Unë e kam zgjedhur këtë Musnedin tim nga 750.000 hadithe.”

Jahja b. Meîni thotë: “Unë me dorën time kam shkruar një milion hadi­the”.

Buhariu thotë: “Unë mbaj mend njëqind mijë hadithe autentike dhe dy­qind mijë hadithe më të dobëta”.

Muslimi thotë: “Unë e kam sajuar këtë sahihun tim nga treqind mijë hadi­the që i kam dëgjuar.”

Ebu Davudi thotë: “I kam shkruar pesëqind mijë hadithe të Pejgamberit alejhis-selam, kurse nga ata i kam zgjedhur ata që i kam kyçur në Sun­nenin tim”.

Ebu Zur’a tregon: “Unë di përmendsh njëqind mijë hadithe që i mbaj mend sikur “Kul huva-ll-llahu ehad”.

Këtu duhet tërhequr vërejtjen në atë që dijetarët e hadithit shpeshherë me hadith nënkuptojnë edhe thëniet e as’habëve dhe të tabiinëve, e përveç kësaj tekstin e njëjtë me sened tjetër sikur edhe ndryshimet e vogla në tekst ose sened të hadithit, i llogarisin si hadith i veçantë. Për këtë nuk duhet të habitemi me lartësitë e numrave të mësipërm dhe të pyesim ku janë sot gjithë ato hadithe.

Hadithi si burim fetar

Hadithi apo sunneti i Muhammedit alejhis-selam është burimi i dytë fetar në Islam. Në vend të parë vjen Kur’ani, e menjëherë pas tij sunneti i Pej­gamberit a.s. Në vendin e tretë vjen “ixhmai” (konsensusi), kurse në të katërtin “kijâsi” (analogjia). Në të vërtetë burimet kryesore fetare janë ve­tëm Kur’ani dhe hadithi, sepse dy burimet e fundit nuk janë të pavarura, por bazohen dhe zënë fill në Kur’an ose në sunnet.

Se Kur’ani është argument dhe burim fetar, për këtë asnjë musliman nuk ka dhe nuk guxon të ketë fare dyshim. E sa i përket hadithit, këtë mund ta themi, se të gjithë dijetarët islamë, e edhe të gjithë muslimanët, me për­jashtim të vogël të disa sekteve të devijuara, që janë larguar nga rruga e vërtetë, janë të pajtimit se edhe hadithi është burim i mëvetësishëm fetar dhe argument sheriatik. Në themel të hadithit ose sunnetit, njëjtë sikur edhe në themel të Kur’anit, mund të përfundojmë se diçka është detyrë fetare (farz ose vaxhib), ose me fe është e preferuar (mendub) apo është e lejuar (mubah), ose është më mirë të flaket (mekruh) ose është e ndaluar (haram).

Nga vetë Kur’ani kuptojmë se edhe sunneti është burim fetar dhe argu­ment i pavarur sheriatik. Prandaj, çdo musliman që e pranon Kur’anin, e pa këtë njeriu nuk mund të jetë musliman, duhet të pranojë se hadithi është burim fetar dhe argument sheriatik. Kur’ani thotë:

“Thuaj: ‘Nëse e doni All-llahun, atëherë ejani pas meje që All-llahu t’ju dojë, t’ju falë mëkatet tuaja’…” (Âli Imrân, 31).

“Kush i bindet Pejgamberit, ai i është bindur All-llahut.” (En-Nisâ, 80).

“Çka t’ju japë Pejgamberi, atë merrni, e çka t’ju ndalojë, përmbajuni...” (El-Hixhr, 7)

“Ty ta zbritëm Kur’anin që t’u shpjegosh njerëzve atë që u është shpallur atyre…” (En-Nahl, 44).

“Dhe ai (Muhammedi) nuk flet nga mendja e tij. Ai (Kur’ani) nuk është tjetër pos shpallje që i shpallet.” (En-Nexhm, 3-4).

Mufessiri i njohur Theâlibiu thotë se ky ajet dtth., se çdo gjë që Muham­medi alejhis-selam në aspekt të fesë e ka thënë, është Shpallje e Zotit. Në Sunenin e Darimiut qëndron se mësuesi i Evzâiut, Hassâni ka thënë: “Xhibrili ia ka sjellë Muhammedit alejhis-selam edhe sunnetin njëjtë sikur që ia ka sjellë edhe Kur’anin”.

Në hadith zënë fill shumë rregulla fetare. Sikur hadithi mos të ishte burim fetar, ne nuk do të dinim se sa herë në ditë duhet të falim namaz, sepse kjo shprehimisht nuk është cekur në Kur’an. Të parashtrojmë se në ndo­një mënyrë do të mund të kuptonim se jemi të obliguar pesë herë në ditë të falim namaz, por nga vetë Kur’ani nuk do të mund të mësonim mëny­rën se si do ta falim namazin. Po ashtu nuk do të mund të mësonim dis­pozitat për zekatin sepse Kur’ani vetëm urdhëron të jepet zekati, kurse nuk na ofron sqarime më të hollësishme për këtë. Raste të tilla kemi mjaft shumë, nga të cilat shihet se hadithi pa dyshim duhet të jetë një burim fetar dhe argument sheriatik. Muhammedi alejhis-selam çdo urdhëresë kur’anore sipas urdhrit të Zotit, ua ka shpjeguar njerëzve me vepër ose me fjalë. Për këtë psh. në aspekt të namazit ka thënë:

“Falnu sikur që shihni që unë falem!”

Për ritualet e haxhxhit ka thënë:“Nga unë mësoni rregu­llat e haxhxhit!”

Nga e gjithë kjo jepet të përfundohet se edhe hadithi është burim fetar dhe se çdo musliman duhet t’i nënshtrohet asaj që në hadith qëndron dhe që Muhammedi alejhis-selam si shpjegim të Kur’anit e ka thënë apo punuar.

Shkenca e hadithit dhe ndarja e saj

Shkenca e hadithit ndahet në dy pjesë: Pjesa e parë quhet , kurse pjesa e dytë .

Pjesa e parë ose  përbëhet prej thënieve të Muhammedit alejhis-selam dhe veprave të tij, mbamendjes, transmetimit dhe ruajtjes së tyre.

Pjesa e dytë ose përbëhet prej rregullave sipas të cilave njihen vetitë e ndryshme të metnit dhe senedit dhe nga rregullat sipas të cilave njihen mënyra dhe kushtet e transmetimit dhe ritregimit të hadithit dhe cilësitë e transmetuesve të tij.

Qëllimi i pjesës së parë është të tubohen hadithet e Muhammedit alejhis-selam dhe me kujdes të ruhen, kurse qëllimi i pjesës së dytë është të nji­hen se cili hadith mund të pranohet, e cili nuk mundet.

Pjesa e dytë e shkencës së hadithit përveç emërtimit të sipërm quhet edhe  ose  ose  , kurse tërë kjo dmth. terminologji e hadithit. Kjo pjesë quhet edhe  , e kjo nënkupton themelet dhe rregullat themelore të hadithit.

Shkenca mbi hadithin është shkencë tejet e rëndësishme, dobia e së cilës është shumë e madhe, sepse në hadith zë fill shumica e dispozitave dhe me ndihmën e tij njihet dallimi mes hallallit dhe haramit. Dijetarët e ha­dithit kishin rregulla të veçanta sipas të cilave kishin shprehje ose terme të veçanta profesionale. Së këndejmi, kush dëshiron të zhytet në shkencën e hadithit ose përgjithësisht të shërbehet me hadith, me çdo­kusht duhet më parë ta njohë atë terminologji, ato rregulla të cilat janë si hyrje në shkencën e hadithit - duhet të udhëzohet në  ose në  .

Pasqyrë e shkurtër e punës
mbi terminologjinë e hadithit

Mbi terminologjinë e hadithit dhe mbi rregullat që kanë të bëjnë me për­cjelljen e haditheve dhe ritregimin e tyre, është zhvilluar literaturë e tërë. I pari që për këtë ka shkruar vepër të veçantë ka qenë kadiu Ebu Muham­med er-Râmehurmuzi (vdiq rreth vitit 360 H.). Ai e shkroi veprën “El-Muhaddithu-l-fâsil bejnerr-râvi ve-l-vâi”, por në të nuk e ka shtruar tërë lëndën e nevojshme. Pas tij për këtë lloj të shkencës së hadithit ka shkru­ar Ebu Abdil-lah el-Hakimi (vdiq më 405 H.), por as ai nuk e ka rregu­lluar sa duhet veprën e vet. Pas Hakimit ka qenë Ebu Nuajmi (vdiq më 430 H.) i cili e vazhdoi punën e Hakimit, por edhe ai u ka lënë mjaft punë dijetarëve të tjerë pas vete. Pas këtyre ka qenë Hatîb el-Bagdâdi (vdiq më 463 H.), historiani i njohur i cili ka shkruar për rregullat e transmetimit të haditheve në veprën e vet “El-Kifâje fi ma’rifeti usûli ilmi-rr-rrivâjeh” dhe për veprimin te transmetimi i haditheve në veprën “El-Xhamiu li adâbi-rr-râvi ve-s-sâmi”... Nuk ka pothuaj asnjë degë të hadithit, e që ai për të nuk ka shkruar vepër të veçantë. Andaj për të edhe thotë Ebu Bekr ibni Nukta: “Secili që gjykon drejtë, e di se dijetarëve të hadithit pas Hatibit u nevojiten gjithsesi veprat e tij.”

Pas Hatîbit, për këtë lloj të shkencës së hadithit kanë shkruar shumë dije­tarë të cilët i kanë përdorur veprat e Hatîbit. Ndërmjet tyre do ta cekim kadiun Ijâdin i cili me prejardhje është prej Ceutës (vdiq në 544 H.). Ai e shkroi veprën “El-Ilmâu ilâ usûli-rr-rivâjeti ve-s-semâ”... Krahas këtij duhet përmendur edhe Ebu Hafs el-Mejanexhiun i cili më 579 e shkroi veprën “Mâ la jes’e-l-muhaddithe xhehluhu”.

Pas këtyre është dalluar Tekijjuddin Ebu Amr ibni Salah (vdiq më 643 H.), i cili duke e ligjëruar hadithin në medresenë Eshrefije në Damask ka diktuar veprën e vet të njohur “Ulûmu-l-hadîth”, e cila në botë është e njohur me emrin “Mukaddimetu Ibni-s-Salâh”. Në këtë vepër ai i ka tu­buar të gjitha gjërat kryesore nga veprat e Hatibit, kurse kësaj edhe i ka shtuar nga veprat tjera çka ka pasur nevojë. Pothuaj të gjitha veprat e mëvonshme për këtë shkencë janë ose komente, ose shkëputje, ose shkurtime () të kësaj vepre të Ibni Salahut. Disa madje e kanë shndërruar edhe në poezi si Irakiun dhe Sujutin. Janë të njohura “Elfijet” e tyre, dmth. poezitë në një mijë vargje mbi shkencën e hadithit. Ndër veprat që janë shkurtuar nga veprat e Ibni Salahut më e njohur është vep­ra “Nuhbetu-l-fiker fi mustalehi ehli-l-ether” e Ibni Haxher el-Askalaniut (vdiq më 852 H.). Këtë vepër e ka shpjeguar vetë autori. Përveç këtyre kujtesave, të vlefshme janë edhe këto vepra: “Et-Takrib” e Neveviut, ko­menti i Et-Takribit nga Sujutiu që mbanë titullin “Tedrîbu-rr-rrâvi sher­hu Takribi-n-Nevevi” dhe “Tevxhîhun-nadhar ila usûli-l-ether” nga Ta­hir el-Xhezairije.

Puna rreth tubimit të hadithit

Për shkak të pasqyrës më të lehtë, punën rreth tubimit të haditheve dhe punën për hadithin mundemi përgjithësisht ta ndajmë në gjashtë peri­udha.

1. mbamendja e haditheve përmendsh;

1. fillimi i tubimit të haditheve në libra;

3. tubimi i haditheve së bashku me fetvatë e as’habëve dhe tabiinëve;

4. shkruarja ekskluzive e përmbledhjeve të haditheve;

5. ndarja e haditheve autentike “sahih” në përmbledhje të veçanta, dhe

6. komentimi i disa përmbledhjeve të haditheve dhe përpunimi i tyre.

I. Mbamendja e haditheve përmendsh

Muhammedi alejhis-selam ka pasur shkrues të veçantë që sipas urdhrit të tij kanë shkruar çdo sure dhe çdo ajet që shpallej. Kështu tërë Kur’ani në kohën e Muhammedit alejhis-selam qe regjistruar edhe pse nuk qe tubuar në një përmbledhje, në një libër të veçantë - mus’haf.

Me hadithin ka qenë më ndryshe. Hadithi nuk qe i tubuar në libra, por është transmetuar nga goja në gojë. Vetë Muhammedi alejhis-selam e kishte ndaluar që të shkruhet hadithi. Në Sahihun e Muslimit qëndron se Muhammedi alejhis-selam ka thënë:

“Mos shkruani nga unë! Kush shkruan diç jashtë Kur’anit, le ta fshijë atë! Flisni prej meje, në këtë nuk ka mëkat as pengesë”.

Shkaku i kësaj ndalese qëndron në atë se Muhammedi alejhis-selam është frikësuar që ndonjë gjë që nuk bënë pjesë në Kur’an, të mos përzihet në Kur’an. Shkak i kësaj ndalese mund të konsiderohet edhe ajo që në fillim të Islamit numër mjaft i vogël i njerëzve e kanë njohur alfabetin, prandaj është dashur atë numër të vogël të njerëzve të shkathët në shkrim ta ori­entojë vetëm në shkrimin e Kur’anit, sepse atëherë puna kryesore ka qenë të ruhet plotësisht çdo fjalë e Kur’anit.

Më vonë Muhammedi alejhis-selam ka lejuar që edhe hadithi të shkruhet. Shkaku i këtij lejimi ka qenë ajo që u arrit të ndahet Kur’ani prej fjalëve të Muhammedit alejhis-selam dhe ajo që me përpjekjen e Muhammedit alejhis-selam arsimimi shpejtë u përhap dhe numri i njerëzve të arsimuar u rrit dukshëm. (Konsiderojmë se rasti me robërit në Bedër u është mirë i njohur).

Se vërtet Muhammedi alejhis-selam më vonë ka lejuar që edhe hadithi të shkruhet, shihet edhe nga kjo që vijon. Kur është pushtuar Mekka, Mu­hammedi alejhis-selam ka mbajtur një fjalim (hutbe). Pas fjalimit, njëri nga të pranishmit me emrin Ebu Shâh kërkoi që ky fjalim t’i shkruhet. Në këtë Muhammedi alejhis-selam ka thënë: “Shkruani për Ebu Shâhun!”

Në Sahihun e Buhariut qëndron se Ebu Hurejre ka thënë:

“Nuk ka në mesin e shokëve të Muhammedit alejhis-selam askush që mbanë mend më shumë hadithe nga unë pos Abdullah b. Amri, sepse ai ka shkruar, kurse unë nuk kam ditur të shkruaj.”

Në Sunenin e Ebu Davudit qëndron si vijon:

(“Rrëfen Abdullah b. Amr b. el-Asi: “Unë kam shkruar çdo gjë që e kam dëgjuar prej Muhammedit alejhis-selam, e kurejshitët më penguan e më thanë që mos ta shkruaj çdo gjë, sepse edhe Muhammedi alejhis-selam është njeri; flet edhe kur është i disponuar edhe kur është në hidhërim. Në këtë unë hoqa dorë nga shkruarja. Më vonë këtë ia përmenda Muham­medit alejhis-selam, kurse ai duke treguar me gisht në gojën e vet, më tha: “Shkruaj, sepse pasha Atë në dorë të të cilit është shpirti im, nuk del nga goja ime pos e vërteta.”

Abdullah b. Amri qysh gjatë jetës së Muhammedit alejhis-selam ka har­tu­ar një përmbledhje hadithesh që në mesin e dijetarëve të hadithit është e njo­hur me emrin  “Es-Sâdikatu” - e vërteta. Këtë për­mbledh­je e tre­gon nipi i Abdullah b. Amrit, Amr b. Shuajbi prej ba­ba­it të vet Shu­a­j­bit, e ky nga gjyshi i tij Abdullah b. Amri.

 .

Në këtë përmbledhje janë mbështetur të katër imamët: Ebu Hanife, Shafiiu, Maliki dhe Ahmed ibni Hanbeli. Kjo përmbledhje sot nuk ekzis­ton në tërësi por gjendet e shpërndarë nëpër vepra të ndryshme të hadithit.

II. Fillimi i tubimit të haditheve në libra

Si thamë më lartë, qysh gjatë jetës së Muhammedit alejhis-selam ka pasur njerëz që e kanë shkruar hadithin dhe e kanë tubuar në libra, por kjo me­gjithatë është një gjë e rrallë, sepse shumica e haditheve ka mbetur e ruaj­tur vetëm me mbamendje. Fillimi i vërtetë i tubimit të haditheve në libra u bë në vitin njëqind sipas Hixhretit; pra rreth nëntëdhjetë vjet pas vdek­jes së Muhammedit alejhis-selam.

I pari që këtë çështje e inicoi dhe ka dhënë shkas që hadithi të tubohet në libra, ka qenë halifi i vyeshëm emevit Umer b. Abdulazizi (ka sunduar prej vitit 99-101 H.).

Qysh para tij këtë e kishin tentuar halifi Ebu Bekri e Umeri, por nuk ia arritën qëllimit. Rrëfehet se Ebu Bekri kishte tubuar rreth pesëqind hadi­the, pastaj urdhëroi të digjen, sepse është frikësuar, nëse nuk mund t’i tu­bojë të gjitha hadithet, që njerëzit mos t’i hedhin ato që nuk janë në për­mbledhjen e tij. Po ashtu edhe Umeri planifikonte që t’i tubojë hadithet, por edhe ai nga shkaqet e njëjta nga kjo hoqi dorë.

Kur Umer b. Abdulazizi u bë halif, vërejti se kohë pas kohe vdesin nje­rëzit që e kanë mbërrirë Muhammedin alejhis-selam dhe prej tij kanë dëgjuar shumë hadithe. Ka vërejtur se po vdesin edhe njerëzit që i kanë pritur edhe shokët e Muhammedit alejhis-selam, e pos kësaj ka parë se edhe gënjeshtra ka filluar të përhapet me të madhe. Për këtë ka vendosur të urdhërojë tubimin e hadithit.

Diku rreth vitit 100 sipas Hixhretit, ai i shkroi mëkëmbësit dhe kadiut në Medine, Ebu Bekr ibni Hazmit: “Shiko, t’i regjistrosh që të gjitha hadi­thet e Muhammedit alejhis-selam të cilat do t’i gjeshë, sepse kam frikë që mos të vdesin njerëzit e ditur. Mos prano asgjë pos haditheve të Muham­medit alejhis-selam. Njerëzit e ditur le ta përhapin shkencën, në mënyrë që të mësojnë ata që nuk dinë. Shkenca nuk do të zhduket derisa nuk bë­het fshehtësi.” Mes tjerash ai i ka urdhëruar Ebu Bekr ibni Hazmit që t’i regjistrojë hadithet që gjenden te Amreja, e bija e Abdurrahmanit dhe Kasimit, të birit të Muhammedit, kurse nipit të halifit Ebu Bekrit. U ka shkruar po ashtu edhe mëkëmbësve tjerë të vet në kryeqytete që edhe ata të kujdesen rreth tubimit të hadithit.

Thuhet se i pari iu përgjigj urdhëresës së tij Ibni Shihâb ez-Zuhriu (vdiq më 124 H.), i cili qe i njohur si njeri mjaft i ditur në Hixhaz dhe Sham. Sujutiu në “Elfijen” e vet e përmend këtë dhe thotë:

III. Tubimi i haditheve së bashku me
fetvatë e as’habëve dhe tabiinëve

Më vonë kanë filluar të mugullojnë përmbledhjet të cilat përveç ha­di­the­ve të Muhammedit alejhis-selam kanë përmbajtur edhe fetvatë (de­ci­zia­net) e as’habëve dhe tabiinëve. Të parët që këtë punë e kanë filluar kanë qenë:

à        Në Mekke, Ibni Xhurejxhi (vdiq më 150 H.);

à        Në Medine, Ibni Is’hâku (150) dhe Mâliku (179);

à        Në Basër, Rebi’ ibni Sabîhu (160), Seîd ibni Ebi Arûbe (156) dhe Hammâd ibni Seleme (176);

à        Në Kufe, Sufjân eth-Thevriu (161);

à        Në Sham, Evzaiu (156);

à        Në Vasit, Hushejmi (188);

à        Në Jemen, Ma’meri (153);

à        Në Rej, Xherir ibni Abdulhamidi (188) dhe

à        Në Horasan, Abdullah ibni Mubâreku (181).

IV. Shkrimi ekskluziv i përmbledhjeve të hadithit

Në fillim të shekullit të tretë ndërrohet mënyra e tubimit të hadithit. Dije­tarët përpiqen që hadithin ta veçojnë nga mendimet e as’habëve dhe fet­vatë e tabiinëve. Të parët që u nisën në këtë rrugë janë: Ubejdullah ibni Musa nga Kufeja (vdiq më 213 H.), Museddedi nga Basra (228), Esed ibni Musa (212) dhe Nuajm ibni Hammâdi (228). Ata përmbledhjet e veta i quajnë “Musnede”. Pas tyre pasojnë Ahmed ibni Hanbeli (241), Is’hak ibni Rahevejhu (238), Uthman ibni Ebi Shejbe (239), e të tjerë.

V. Ndarja e haditheve autentike
në përmbledhje të veçanta

Në të gjitha përmbledhjet e haditheve deri tash të përmendura janë të për­ziera hadithet autentike, të mira dhe të dobëta. Lexuesi ka mundur vetëm në këtë mënyrë t’i njohë hadithet autentike e të mira, nëse hollësisht e ka verifikuar çdo ravi dhe ka kontrolluar që në hadithin përkatës mos të ketë mungesa tjera që do t’ia cungonin autenticitetin. Kush nuk ka qenë për këtë i aftë, nuk ka mundur as t’i dallojë hadithet autentike prej të dobtave. Në pajtim me këtë, ndihej nevoja që rruga të lehtësohet. Së këndejmi disa dijetarë të hadithit filluan t’i ndajnë hadithet autentike (sahih) dhe t’i tu­bojnë në përmbledhje të posaçme. I pari që ka nisur kësaj rruge ka qenë Ebu Abdil-lah Muhammed b. Ismail el-Buhariu (256). Ai në veprën e vet të hadithit, që është e njohur në tërë botën, ka tubuar numër mjaft të madh të haditheve autentike nga të gjitha kaptinat e shkencës fetare. Pas tij ka shkuar Muslim b. el-Haxhxhaxhi, kurse pas këtyre dyve edhe një numër i madh i dijetarëve të hadithit sikur që janë Hakimi, Ibnu Hibbani, Ibnu Huzejme e të tjerë.

VI. Komentimi i disa përmbledhjeve të hadithit
dhe përpunimi e përsosja e tyre

Shekulli i tretë sipas Hixhretit është epoka e artë e tubimit të haditheve. Në të kanë jetuar dijetarët më të mëdhenj të hadithit. Në të kanë mugu­lluar përmbledhjet më të njohura të hadithit, e sidomos ato të gjashtat () që janë mbështetje e të gjithë dijetarëve islamë të kohëve të mëvonshme dhe të cilat, me përjashtim të vogël, në vete e ruajnë tërë sunnetin e Muhammedit alejhis-selam.

Me mbarimin e shekullit të tretë pushon kryesisht tubimi i hadithit, kurse fillon epoka e komentimit të përmbledhjeve kryesore të hadithit dhe epo­ka e përpunimit, përsosjes dhe lehtësimit të tyre që të jenë sa më të për­shtatshme. Kjo epokë zgjatë deri më sot. Në këtë periudhë janë sajuar me mijëra vepra të hadithit që nuk mund të numërohen.

Llojet e ndryshme të përmbledhjeve të hadithit

Te tubimi i haditheve në përmbledhje, dijetarët e hadithit kanë pasur disa më­nyra. Disa i kanë tubuar në një vend hadithet që i rrefen një shok i Pej­ga­­­m­berit pa marrë parasysh se me çka kanë të bëjnë ato hadithe. Pastaj sho­kët e Pejgamberit i radhisnin psh. sipas prioritetit të tyre: së pari vinin ha­­dithet e hulefai-rrashidinëve, pastaj hadithet e ashere-mubashere (dhje­të të sihariquarve) të tjerë etj. Përmbledhjet e tilla emërtohen musnede (), kurse kishte shumë sosh. Kettâniu në “Err-Rrisâletu-l- mus­ta­tre­fin” e vet ka numëruar më shumë se gjashtëdhjetë.

Disa i kanë tubuar vetëm hadithet autentike (sahih) duke i radhitur në kap­­tina. Përmbledhjet e këtilla quhen “sahihe” (), kurse ishin mjaft, ndonëse më pak se sa musnedet.

Disa i kanë marrë kaptinat e fikhut dhe i kanë tubuar hadithet që kanë të bëjnë me to. Përmbledhjet e tilla quhen “sunene” ().

Disa nuk janë kufizuar vetëm në kaptinat e fikhut, por në përmbledhjet e tyre kanë futur kaptina nga të gjitha degët e shkencës islame. Psh. i kanë cekur hadithet që kanë të bëjnë me besimin (), të gjitha kap­tinat e fikhut, hadithet që kanë të bëjnë me tefsirin (), hadithet që kanë të bëjnë me jetëshkrimin e Muhammedit alejhis-selam . Përmbledhjet e këtilla quhen “el-xhamiu” ().

Të tjerët prap, krahas haditheve të Pejgamberit alejhis-selam i kanë cekur edhe mendimet e as’habëve dhe fetvatë e tabiinëve. Ky lloj i përmbledh­jeve të haditheve quhet “musannef” (  ).

Disa i kanë radhitur emrat e mësuesve të vet, emrat e as’habëve ose emrat e njerëzve tjerë me rend alfabetik, e pastaj te çdo emër i kanë cekur hadi­thet që njeriu përkatës i rrëfen. Përmbledhjet e tilla quhen “mu’xheme” ().

Pos mënyrave të cekura më lartë sipas të cilave janë shkruar përmbledhjet e haditheve, ka edhe shumë mënyra të ndryshme që vetes ia kanë marrë si mbështetje tubuesit e ndryshëm të haditheve. Ne i kemi theksuar më kry­esoret prej tyre.

PËRMBLEDHJET MË TË NJOHURA TË HADITHIT

A. Veprat e katër imamëve

1. Musnedi i Ebu Hanifes (vdiq më 150 H.). Ebu Hanife vetë nuk ka shkruar asnjë vepër të hadithit, ndonëse është shërbyer me të dhe e ka njohur. Pas vdekjes së tij shumë dijetarë kanë shkruar përmbledhje ha­dith­esh, të cilat janë quajtur “Musnede të Ebu Hanifes”. Në këto për­mbledh­je i kanë tubuar ato hadithe në senedet e të cilëve gjendet emri i Ebu Hanifes. Pesëmbëdhjetë musnede të këtilla i ka tubuar në një për­mble­dhje Ebu-l-Muejjed El-Hatib el-Havarizmi (vdiq më 655 H.). Ai këtë përmbledhje e ka radhitur sipas kaptinave të fikhut dhe e quajti “Xhâmiu-l-mesânîd”.

2. “Muvettai” i Malikut () (vdiq më 179 H.). ‘Muvetta’ dmth. “rru­ga e shkelur, e ecur”. Këtë përmbledhje e ka shkruar vetë Maliku, gjatë kohë e ka përkryer dhe ua ka ligjëruar nxënësve. Për këtë shkak pak da­llojnë Muvetta-të që prej Malikut në kohë të ndryshme i kanë mësuar nxënësit e ndryshëm. Muvettai më i njohur është ai që prej Malikut e rrëfen nxënësi i tij Jahja b. Jahja El-Lejthi el-Endelusi (vdiq më 234), (). Në Muvetta ka rreth shtatëqind hadithe, e për­veç kësaj ka shumë pyetje të fikhut, të cilat Maliku i ka shpjeguar me fjalët e veta në bazë të argumenteve që tek ai kanë qenë të pranuara. Në Muvetta pos haditheve sahih dhe muttasil ka edhe disa hadithe murselë dhe disa hadithe pa sened (). Hadithet muttasil që gjenden në Muvetta radhiten në mesin e haditheve më autentike.

3. Musnedi i Shafiiut (203H.). As Shafiiu sikur as Ebu Hanife nuk e ka shkruar musnedin e vet. Dallimi ndërmjet tij dhe Ebu Hanifes është në atë që ai pas vete ka lënë numër të mirë të veprave, si dhe për hadithin. Musnedin e tij e ka hartuar Ebu’l Abbâs el-Esamm el-Emevi (vdiq më 346 H.), dhe në të kyçi hadithet që i ka rrëfyer prej Rebi b. Sulejmanit, nxënësit të Shafiiut, e të cilët gjenden në veprat e Shafiiut “El-Umm” dhe “El-Mebsut”. Pos Musnedit të Shafiiut gjendet edhe një vepër e hadithit me emrin “Suneni i Shafiiut” në të cilën janë tubuar hadithet që i rrëfen Tahaviu nga nxënësi i Shafiiut, Muzeniu. Të dy këto vepra janë të botu­ara.

4. Musnedi i Ahmed b. Hanbelit (vd. 241 H.), që përmbanë rreth 40.000 hadithe, e disa thonë 30.000. Ai në musnedin e vet i vuri vetëm ato ha­di­the, në të cilat, sipas mendimit të tij mund të mbështetet. Pos kësaj në musnedin e tij gjenden edhe hadithe të dobëta (daîf). Në këtë musned ka edhe hadithe që i ka shtuar i biri i Ahmedit, Abdullahu (vdiq më 290 H.) dhe raviu i musnedit, Ebu Bekr el-Katiî (vdiq më 368 H.), dhe këtë që të dy me senedet e veta. Musnedi i Ahmedit pa dyshim është një prej buri­meve më kryesore të vëllimshme të hadithit.

B. El-Kutubu-s-sitte
(gjashtë përmbledhjet më të njohura të hadithit)

1. Sahihu i Ebu Abdil-lah Muhammed b. Ismail el-Buhariut (vdiq më 256 H.). Emri i plotë i kësaj vepre është

Buhariu këtë vepër e ka hartuar për 16 vjet dhe thuhet se në të nuk ka shkruar asnjë hadith, derisa nuk pastrohej, nuk falte dy rek’ate namaz dhe nuk bënte istihare. Tërë këtë e ka bërë nga kujdesi i madh duke u për­pjekur që në veprën e vet të kyç vetëm atë që është plotësisht korrekte dhe autentike.

Buhariu në shumë vende përsëritë shumë hadithe në Sahihun e vet. Duke i marrë parasysh hadithet e përsëritura, në këtë vepër ka 7397 hadithe muttasil, e duke mos i llogaritur hadithet e përsëritura, në të ka 2761 ha­dithe merfû.

2. Sahihu i Ebu’l - Husejn Muslim b. El-Haxhxhah el-Kushejrij (vdiq më 261 H.). Kjo përmbledhje e haditheve, duke e marrë parasysh auten­ti­ci­te­tin, vjen menjëherë pas përmbledhjes së Buhariut. Disa madje ia pa­ra­prij­në edhe përmbledhjes së Buhariut. Në Sahihun e Muslimit ka rreth 4000 ha­dithe duke mos i llogaritur të përsëriturit. Sahihu i Muslimit shquhet me atë që të gjitha senedet e ndonjë hadithi dhe të gjitha variantet e mun­d­shme të metnit janë të tubuara në një vend.

Këto dy vepra me një emër quhen “Es-Sahîhâjn”, dmth. dy përmbledhje au­ten­tike. Autorët e tyre në to kanë kyçur vetëm atë që sipas mendimit të tyre është e besueshme, e këto janë hadithet, senedi i të cilave është i ngji­tur (), kurse rrëfyesit e tyre janë njerëz plotësisht të sigurt. Për­veç kësaj edhe sahabiu, që hadithin prej Muhammedit alejhis-selam e rrëfen, është plotësisht i njohur. Ky ka qenë “kushti” i tyre në tubimin e haditheve, që në shkencën e hadithit quhet me shprehjen profesionale “shartu-sh-Shejhajn”.

3. Suneni i Ebu Davûd Sulejman b. Esh’as es-Sixhistânit (vdiq më 275 H.). Ebu Davudi Sunenin e vet e ka hartuar në Bagdad, ku para tij e kanë mësuar shumë njerëz. Ia ka prezentuar edhe Ahmed b. Hanbelit, të cilit i ka pëlqyer dhe e ka lavdëruar. Hattabiu thotë: “Suneni i Ebu Davudit ësh­të më mirë i sistemuar se sa që janë Sahihët e Buhariut dhe Muslimit, dhe në të ka më shumë fikh se sa në to.” Gazaliu thotë: “Për muxhtehidin mjafton Suneni i Ebu Davudit”.

4. Xhâmi’u i Ebu Isa et-Tirmidhi-ut (vd. 279 H.). Tirmidhiu në Xhâmi’un e vet pos fikhut ka kyçur edhe shumë kaptina tjera nga shkencat fetare, dhe së këndejmi kjo vepër edhe quhet xhâmi. Xhâmi’u i tij dallohet me atë, që pas çdo hadithi e ka shpjeguar vlerën e tij, që i ka cekur emrat e as’habëve që hadithet e ngjashme i rrëfejnë dhe që në kaptinat e fikhut i ka shpjeguar edhe mendimet e disa imamëve dhe as’habëve.

5. Suneni i Ebu Abdirrahmân Ahmed b. Shuajb en-Nesaiut (vd. më 303 H.). Nesaiu ka hartuar një përmbledhje më të madhe të haditheve që është e njohur me emrin(Suneni i madh), e pastaj me kërkesë të miqve të shumtë e ka shkurtuar. Ky botim i shkurtuar konsiderohet si përmbledhja e pestë prej atyre gjashtë përmbledhjeve të njohura dhe e mbanë titullin “El-Muxhtebâ” dhe Sunen. Kjo përmbledhje shquhet me atë që ndërmjet të gjitha katër suneneve në të kishte më së paku hadithe të dobëta, e po ashtu edhe me atë që në shumë vende hollësisht i shpjegon mospajtimet e transmetuesve.

6. Suneni i Ebu Abdil-lah Muhammed b. Jezîd Ibni Mâxhe el-Kazvîni-ut (vd. më 275 H.). Kjo është përmbledhja e fundit prej atyre gjashtë () përmbledhjeve të njohura. Përmbanë rreth 4000 hadithe në 32 kaptina dhe nja 1500 nënkaptina (). Në këtë përmbledhje ka edhe shumë hadithe të dobëta, por megjithatë ajo është mjaft e vlefshme.

*

 *         *

Disa dijetarë të hadithit janë të mendimit se ekzistojnë gjithsej pesë për­mbledh­je kryesore të njohura të hadithit (). Prej gjashtë të për­mendurave më lartë, ata e përjashtojnë Sunenin e Ibni Maxhes. Disa, prap, e marrin për të gjashtë Sunenin e Darimiut, në vend të Sunenit të Ibni Maxhes, ndërkaq të tjerët Muvetta’un e Malikut.

*

 *         *

Në Sahihun e Buhariut dhe Muslimit nuk janë tubuar të gjitha hadithet autentike (sahîh). Për këtë arsye disa dijetarë të hadithit kanë bërë për­pje­k­je t’i tubojnë ato hadithe që janë autentike, të cilat Buhariu dhe Muslimi nuk i kanë përmendur në sahihët e tyre. Në mesin e tyre veçanërisht da­llo­het Ebu Abdil-lah el-Hâkimi, i quajtur Ibnu-l-Bejji (vdiq më 405 H. në Nej­sabur). Ai shkroi përmbledhjen e hadithit të cilën e quajti “El-Mus­te­d­reku ales-Sahihajn” (Plotësim Sahihut të Buhariut dhe Muslimit). Në kë­të përmbledhje ka kyçur hadithet që u përgjigjen kushteve të Buhariut dhe Muslimit ose së paku kushteve të njërit prej tyre ose që sipas men­dimit të tij janë autentikë, qoftë edhe nëse nuk e plotësojnë kushtin e as­njërit prej tyre dyve. Përveç kësaj, në Mustedrek ka pasur numër të kon­siderueshëm të haditheve të dobëta, e për disa kanë thënë disa kritikë të hadithit se janë edhe “mevdu” - të rrejshëm. Mustedrekun e Hakimit e ka përpunuar dhe shkurtuar, duke shpjeguar edhe vlerën e çdo hadithi nga ana e vet, Shemsuddin edh-Dhehebiu (vd. më 748 H.). Ky përpunim ësh­të i njohur me emrin “Telhisu-l-Mustedrek”.

*

 *         *

Hadithet e gjashtë përmbledhjeve të cekura më lartë, duke e llogaritur si të gjashtën Muvetta’un e Malikut, i ka tubuar në një përmbledhje Rezîn b. Muavij el-Abderi (535 H.). Vepra e tij është e njohur me emrin “Et-Texhrîd”. Meqë kjo vepër nuk ka qenë e sistemuar si duhet, e ka rre­gu­llu­ar më vonë Mexhduddin Ibni Ethiri (606 H.) dhe e ka titulluar “Xhâmiu-l-usûl min ehâdîthi-rr-rresûl”. Përpunimin e Ibni Ethirit sërish e ka shkur­tuar Abdurrahman ibnu-d-Dejba esh-Shejbaniu (944 H.) dhe e ka quajtur “Tejsîru-l-vusûl”.

PËRMBLEDHJET TJERA MË TË NJOHURA TË HADITHIT

1. Suneni i Bejhekiut (458 H.). Bejhekiu ka shkruar dy sunene: “Es-Sunenu-l-kubrâ” (Suneni i madh) dhe “Es-Sunenu-s-sugrâ” (Suneni i vogël). Më i njohur është Suneni i madh i cili është sistemuar sipas sistemimit të “Muhtesarit” të Muzenijinit për fikhun shafiit. Ky sunen përmban pothuaj të gjitha hadithet që kanë të bëjnë me rregullat e fikhut dhe llogaritet në mesin e përmbledhjeve të mëdha të hadithit (ka dhjetë vëllime të trasha).

2. Suneni i Darekutnit (385 H.). Në këtë sunen autori në të shumtën ka tubuar hadithet “garîb” që kanë të bëjnë me fikhun.

3. Sahihu i Ibni Huzejmes (311 H.). Në këtë vepër autori është kushtëzuar të tubojë vetëm hadithet autentike.

4. Pas ibni Huzejmes ka shkuar edhe nxënësi i tij Ibnu Hibbân el-Busti (354 H.), dhe edhe ai ka tubuar një përmbledhje më të madhe të hadi­the­ve autentike të cilën në një mënyrë të pazakonshme, deri atëherë të pa­njohur e ka sistemuar dhe e ka quajtur “Et-Tekasîmu ve-l-envâ”.

5. Mu’xhemi i Taberaniut (360 H.). Taberaniu ka hartuar tre mu’xheme: të madhin “El-Mu’xhemu-l-kebir”, të mesmin “El-Mu’xhemu-l-evsat” dhe të voglin “El-Mu’xhemu-s-sagîr”. I madhi është i radhitur sipas em­ra­­ve të shokëve të Muhammedit alejhis-selam dhe përmbanë rreth 60.000 ha­­dithe. E konsiderojnë mu’xhemin më të madh përgjithësisht. I mesmi ësh­të i radhitur sipas mësuesve prej të cilëve autori i ka dëgjuar hadithet; num­­ri i tyre është rreth dy mijë, kurse përmbanë rreth 30.000 hadithe. Kë­të vepër edhe vetë autori e ka çmuar shumë, sepse në të është an­ga­zhu­ar tepër. Mu’xhemi i vogël është radhitur po ashtu sipas mësuesve të au­to­rit, numri i të cilëve është rreth një mijë; prej secilit ka theksuar nga një ose dy hadithe, kështu që numri i haditheve është rreth 1500.

BIOGRAFITË E TUBUESVE MË TË NJOHUR TË HADITHEVE

1. Ebu Abdil-lah Malik b. Enes el-Himjeri el-Asbehi. Atij i përket emër­timi i ndershëm “Imamu Dari-l-hixhre” (Imam i Medines). U lind në Me­dine, ku më vonë edhe ka vepruar dhe ka përhapur shkencën. Në zë ka dalë qysh mjaft i ri. Vetë thoshte: “Unë nuk kam filluar të japë fetva de­ri­sa aftësinë nuk ma kanë pranuar shtatëdhjetë njerëz të ditur. Pak njerëz ka nga të cilët kam mësuar unë, e që gjatë jetës së tyre nuk më janë drejtuar e më kanë pyetur për disa punë shkencore”. Transmetohet se Ebu Xha’fer el-Mensuri ka urdhëruar që ta rrahin me kamxhik për shkak se e ka mbaj­tur qëndrimin se betimi nën presion nuk vlen. Thuhet se armiqtë e kanë fajësuar se me atë mendim të vetin ka dashur të thotë se dhënia e fjalës që me presion i jepet halifit, nuk ka vlerë. Me këtë, këtij mendimi të tij shkencor kanë dëshiruar t’i japin ngjyrë politike.

Kur Harun err-Rreshidi erdhi në Medine, duke udhëtuar për në haxhxh, e dërgoi njeriun e vet te Imam Maliku dhe e luti të urdhërojë të vijë me Muvettaun e vet e t’i ligjërojë vetë halifit. Maliku e refuzoi këtë duke u përgjigjur:“Shkencës i vihet në këmbë, kurse shkenca tjetrit nuk i shkon.” Halifi i vyeshëm e miratoi këtë mendim të Malikut dhe personalisht erdhi para Malikut, dhe me të tjerët ka dëgjuar ligjëratën e Malikut. Nuk dihet kush është në këtë më i madh, Maliku apo Haruni, por që të dy kanë ditur ta ruajnë krenarinë dhe madhërinë e shkencës.

Nga të gjitha anët e botës njerëzit kanë nxituar t’i dëgjojnë ligjëratat e Malikut. Predikuesi më i dëgjuar i Muvetta’ut, Jahja b. Jahja el-Lejthiu ka qenë nga Endelusi i largët. Shumë dijetarë konsiderojnë se me Mali­kun kanë të bëjnë fjalët e Muhammedit alejhis-selam:

 “Së shpejti do të mund të vinte koha që bota të udhëtojë për shkak të shkencës, e të mos gjejë askënd më të ditur nga dijetari i Medines!”

Maliku vdiq në Medine në vitin 179 H., kurse kishte rreth 90 vjet. Me rastin e vdekjes së tij Sufjan b. Ujejne ka thënë: “Nuk ka lënë pas vete në tërë tokën askënd të barabartë me veten”.

2. Ebu Abdil-lah Muhammed b. Ismail el-Buhari el-Xhu’fi me prejardhje është turk. U lind në vitin 194 H. në Buharë, kurse më 210 u nis t’i vizi­tojë vendet e atëhershme islame duke kërkuar njerëz të dijshëm prej të cilëve do të mund të dëgjonte hadithin. Duke udhëtuar e ka kaluar Hora­sanin, Irakun, Hixhazin, Shamin dhe Egjiptin. Qysh si i ri u dallua në njohjen e hadithit. Kur erdhi në Bagdad u tubuan njerëzit e aftë në hadith dhe dëshiruan ta sprovojnë aftësinë e Buhariut. Morën njëqind hadithe dhe i përzien senedet dhe metnet e tyre, e pastaj ua ndanë dhjetë njerëzve. Kur Buhariu erdhi në mesin e tyre, filloi një nga një prej dhjetëshit të për­mendur dhe pyetën për hadithet e cekura. Buhariu iu përgjigj secilit se nuk di, dhe kur të gjithë u renditën dhe pushuan me pyetjet, atëherë Bu­hariu filloi dhe i numëroi të gjitha hadithet për të cilat e kanë pyetur, duke tërhequr vërejtjen se ku në secilin gjendet gabimi dhe duke e kthyer çdo sened në metnin e vet. Me këtë u dëshmua aftësia e tij dhe të gjithë ia kanë pranuar dijeninë.

Nga fundi i jetës është kthyer në Buharë, në vendlindje. Mëkëmbësi i atjeshëm Halid b. Ahmed ez-Zuheliu e ftoi në pallatin e tij që t’ua ligjë­rojë Sahihun e vet djemve të tij. Buhariu ngurroi dhe tha se nuk mund ta nënçmojë shkencën duke e bartur para dyerve të sunduesit dhe se nuk mund të mbajë ligjërata speciale për bijtë e tij, por nëse dëshirojnë të dë­gjojnë, le të marrin pjesë me njerëzit tjerë. Kjo përgjigje e solli në atë gjendje sa u detyrua ta lëshojë vendin e lindjes e të niset drejt Samer­kandit. Në vendin Hartenk, dy fersehë larg Semerkandit, vdiq para Baj­ramit të ramazanit në vitin 256 H.

Pas vete nuk ka lënë pasardhës mashkull. Ka qenë shumë i devotshëm. Ditë e natë kënaqej me leximin e Kur’anit. Ka pasur shtat mesatar, i do­bët dhe pak zeshkan.

Pos Sahihut ka shkruar edhe shumë vepra nga shkenca e hadithit, prej të ci­lave do t’i cekim disa: “El-Edebu-l-mufred”, “Halku ef’âli-l-ibâd”, “Et-Tarihu-l-kebir”, “Et-Tarihu-l-evsat”, “Et-tarihu-s-sagir”, “Ref’u-l-jedejn”, “El-Kiraetu halfe-l-imam”, “Et-Tefsiru-l-kebir”, etj.

3. Ebu Abdil-lah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel esh-Shejbâni. Nëna si shtat­zënë erdhi nga Mervi në Bagdad dhe aty e lindi në vitin 164 H.

Pas mësimeve të kryera njihej si dijetari më i njohur në hadith në kohën e vet. Dokument i mjaftueshëm i aftësisë së tij në hadith është Musnedi i tij. Kur imam Shafiu erdhi në Bagdad iu bashkangjit Ahmed b. Hanbeli dhe e shfrytëzoi dijen e tij. Kur Shafiu doli nga Bagdadi ka thënë: “Nuk kam lënë në Bagdad njeri më të devotshëm e më të ditur se Ahmed b. Hanbeli”.

Kur mu’tazilitët u forcuan dhe e shtruan çështjen e “halku-l-Kur’anit”, Ahmed b. Hanbeli kundërshtoi dhe u shqua si mbrojtës i medhhebit të ehli-s-sunnetit, dhe se për këtë qe edhe i burgosur dhe i rrahur me kam­xhik në kohën e halifit Mustensirit në vitin 220 H.

Ligjëratat e tij nga hadithi i kanë dëgjuar dijetarët më të njohur të hadithit si Buhariu, Muslimi e të tjerë.

Ahmedi qe plak shtatgjatë, zeshkan, mjekrën dhe flokët e ngjyrosura me kanë, plot dinjitet. Vdiq të premten më 12 rebi-ul-evvel të vitit 241 H. Në xhenazen e tij kanë marrë pjesë shumë njerëz. Është varrosur në varrezat e Bagdadit te Babu-l-Harbi. Ka lënë dy djem, Salihun dhe Abdullahun. Salihu ka qenë kadi, kurse Abdullahu e ka rrëfyer Musnedin e babait të vet.

4. Ebu’l-Husejn Muslim b. el-Haxhxhâxh el-Kushejri en-Nejsaburi. U lind në vitin 204 ose 206 H. I flaktë për hadith e ka ecur tërësisht Irakun, Hixhazin, Shamin dhe Egjiptin. Disa herë ka ardhur në Bagdad.

Ai ka shkuar hapave të Buhariut dhe është konsideruar nxënës i tij. Buha­riun e ka çmuar shumë, ndonëse në hyrje të Sahihut të vet e kritikon vep­rimin e tij te përcaktimi i haditheve “sahih”.

Vdiq më 25 rexheb të vitit 261 në Nejsabur, ku edhe është varrosur.

Pos Sahihut ka shkruar edhe vepra tjera, prej të cilave më të njohura janë këto: “El-Musnedu-l-kebîr”, “El-Xhâmi’u alel-ebvâb”, “Kitâbu-l-esmâi ve-l-kunâ”, “Kitâb-ul-ilel”, “Kitâbu-l-vuhdân”, “Kitâbi evhâmi-l-mu­ha­d­dithîn”.

5. Ebu Davud Sulejman b. Esh’as es-Sigjistâni. U lind në vitin 202 H. Ha­dithin e ka dëgjuar prej dijetarëve të njohur e të zëshëm të hadithit në Hi­xhaz, Sham, Egjipt, Irak dhe Horasan. Prej tij hadithin e kanë mësuar Tir­­midhiu, Nesaiu, i biri Ebu Bekri, Ebu Seid Ibnu-l-A’rabi, Ebu Ali el-Lu’luî, Ebu Bekr b. Dase e të tjerë. Këta tre të fundit janë ravi të Sunenit të tij.

Tregohet se Ebu Davudi e kishte bërë zakon të thoshte: “Unë kam tubuar pesëqind mijë hadithe, kurse nga ky numër kam zgjedhur ato që i kam sistemuar në këtë veprën time dhe numri i të cilave është 4800. Kam ce­kur hadithet sahih dhe ato që janë të ngjashme e të afërta me to, e nga e gjithë kjo për njeriun që dëshiron ta ruajë fenë e vet mjaftojnë katër hadithe:

1.  

“Veprat njerëzore pa dyshim janë sipas qëllimit”.

2.

“Në veprat e mira islame të një njeriu, bën pjesë ajo që t’i shmanget asaj që nuk i përket.”

3.

“Nuk mund të jetë besimtari besimtar i mirëfilltë derisa nuk i dëshiron vëllait të vet po atë që ia dëshiron edhe vetvetes”.

4.

“Hallalli është sqaruar, edhe harami është sqaruar, kurse ndërmjet tyre ka gjëra të dyshimta...”.

Vdiq në Basrë më 16 shevval të vitit 275 H.

Pos Sunenit i janë të njohura edhe këto vepra: “Kitâbu-l-merâsîl”, “Kitâbu-l-kader”, “En-Nâsihu vel-l-mensûh” e të tjera.

6. Ebu isa Muhammed b. Isa b. Thevre et-Tirmidhi u lind në vitin 200 H. Hadithin e ka mësuar nga dijetarët e njohur të atëhershëm të hadithit, e sidomos prej Buhariut. U dallua me mbamendjen e vet të fortë që ka dalë në anekdotë. Para vdekjes qe verbuar dhe me vite të tëra ashtu i verbër ka ligjëruar hadithin.

Ka vdekur në Tirmidhi më 13 rexheb 279 H.

Pos Xhamiut është i njohur dhe mjaft i përhapur “Kitâbu-sh-shemâil” për vetitë fizike dhe shpirtërore të Muhammedit alejhis-selam dhe “Kitâbu-l-ilel”.

7. Ebu Abdil-lah Muhammed b. Jezid Ibni Maxhe el-Kazvînî err-Rrebei u lind në vitin 209 H. Duke e dëgjuar hadithin ka udhëtuar nëpër Irak, ka ardhur në Basrë, Kufe, Bagdad, Mekke, Sham, Egjipt dhe Rej. Ka qenë i njohur si dijetar dhe hafidh i hadithit. Vdiq më 22 ramazan të vitit 273 H.

Pos Sunenit i janë të njohura edhe këto vepra: “Et-Tefsiru-l-Kur’an” dhe “Et-Tarih”.

8. Ebu Abdirrahman Ahmed b. Shuajb en-Nesâi. U lind në vitin 215 H. Meqë sipas traditës udhëtoi nëpër krahinat e atëhershme islame duke më­suar dhe tubuar hadithin, u vendos në Egjipt. Në pleqëri shkoi në Damask dhe atje në mesin e njerëzve që ende ishin ithtarë të flaktë të emevitëve, e shkroi veprën “Hasâisu Ali” (Vetitë e Aliut), që nxiti armiqësinë e masës ndaj tij. Disa kërkuan që të shkruajë diç të ngjashme për Muaviun, por ai u përgjigj se Muaviu nuk i ka këto veti e virtyte që ai të mund t’i tubojë, e kjo edhe më shumë e mllefosi masën. Njëherë masa për këtë shkak e ka sulmuar dhe e ka rrahur në një xhami të Damaskut, aq saqë janë detyruar ta bartin. Thuhet se prej këndej është dërguar në Mekke, dhe se atje ka vdekur në muajin sha’ban të vitit 303 H. Këtë e cek Darekutni, derisa Ibni Junusi, historian i Egjiptit, thotë se Nesaiu ka vdekur më 13 safer të vitit 303 në Palestinë.

Pos Sunenit të madh dhe të vogël që është i njohur me emrin “El-Muxh­teba”, i janë të njohura edhe veprat: “Hasâisu Ali”, “Amelu-l-jevmi ve-l-lejle” e të tjera.

9. Ebu Muhammed Abdullah b. Abdurrahman ed-Dârimi Es-Samerkandi u lind në vitin 181 H. Pothuaj të gjithë autorët e atyre gjashtë për­mbledh­je­ve të famshme të hadithit janë nxënës të tij. Ka shkruar “Sunenin” që nganjëherë përmendet edhe me emrin e musnedit, “Et-Tefsir” dhe “El-Xhami’”. Vdiq më 8 dhul-hixhxhe të vitit 255 H.

10. Ebu Bekr Muhammed b. Is’hak Ibni Huzejme en-Nejsaburi u lind në vitin 223 H. Atij e përket titulli i ndershëm “Imamu-l-eimme” (Imam i ima­mëve). U dallua shumë duke e mbrojtur drejtimin e ehlus-sunetit e du­ke kërkuar që të mos bëhet “te’vil” dhe që të mos largohet nga do­me­thë­nia gjuhësore e burimeve fetare. Krahas “Sahihut” ceket edhe “Kitab­u-t-tevhîd” i tij. Vdiq më 2 dhul-ka’de të vitit 311 H.

11. Ebu Hatim Muhammed Ibnu Hibbân et-Temimi el-Busti konsiderohet nxënës i Ibni Huzejmimit. Duke e tubuar dhe mësuar hadithin ka vizituar qytetet dhe vendet prej Shashit në Lindje deri në Aleksandri në Perëndim. Një kohë ka qenë edhe kadi në Semerkand. Ai nuk qe vetëm dijetar dhe hafidh i hadidhit por dijetar i vërtetë në kuptim të plotë të kësaj fjale. U dallua në fikh, dituritë gjuhësore të gjuhës arabe, diturinë e mjekësisë, astronomi dhe në shkencat tjera atëherë të njohura.

Pos Sahihut që më parë e kemi përmendur, ka shkruar me qindra vepra, që me shumicë janë shkatërruar dhe zhdukur. Prej tyre në zë dhe të ruaj­tura pos tjerash janë edhe këto: “Kitabu-th-thikat” (Mbi tran­sme­tu­e­sit e sigurt të hadithit), “Kitabu-d-duafâ” (Mbi transmetuesit e dobët të ha­di­thit), “Revdatu-l-ukalâ” (Mbi edukimin dhe moralin).Vepra e fundit edhe është e botuar.

12. Ebu’l-Kasim Sulejman b. Ahmed et-Taberaniu u lind në vitin 260 H. në Aki. I flaktë për shkencën e hadithit vizitoi shumicën e vendeve is­lame. Pos mu’xhemeve të sipërpërmendura ka shkruar numër mjaft të madh veprash dhe pothuaj të gjitha për hadithin në të cilin ishte jetësuar. Vdiq më 28 dhul-ka’de të vitit 360 në moshën 101 vjeçare.

13. Ebu’l-Hasan Ali b. Umer ed-Darekutni el-Bagdadi. U lind më 306 H. Sipas traditës së muhaddithëve i vizitoi vendet islame duke e tubuar ha­dith­in. Qe i njohur si dijetar në hadith, kiraet, gramatikën arabe dhe letër­si. Përmendsh i ka ditur divanet e disa poetëve arabë. Vdiq më 8 dhul-ka’de të vitit 385 H. në Bagdad. Pos Sunenit ka shkruar edhe mjaft vepra për shkencën e hadithit.

14. Ebu Abdil-lah Muhammed b. Abdil-lah Ibnu-l-Bejji’ el-Hâkim en-Nej­saburi u lind në vitin 321 h. Ka udhëtuar duke e tubuar hadithin dhe u da­llua si hafidh i famshëm i hadithit. Për hadithin ka shkruar numër të madh veprash dhe në ato vepra ka pasur sukses të posaçëm. Pos Mus­te­d­re­kut i janë të njohura veprat “Et-Tarih en-Nejsaburi”, “El-Med’hal”, “El-Iklil”, “Fedâîlu-sh-Shafii” e të tjera. Vdiq në safer të viti 405 H.

15. Ebu Bekr Ahmed b. Husein el-Bejhekiu u lind në vitin 384 H. Atë e kon­­­siderojnë nxënës të Hakimit. Duke e tubuar hadithin shërbim të madh i ka bërë fikhut shafiit në veçanti dhe fikhut islam në përgjithësi. Pos dy Su­­­neneve ka shkruar edhe shumë vepra të hadithit prej të cilave më së shu­m­ti përmenden “Delâilu-n-nubuvve”, “El-Esmâu ves-sifât”, “Shua­bu-l-îmân” dhe vepra të tjera. Vdiq më 10 xhumade-l-ula të vitit 458 H. në Nejsabur.

Ndarja e hadithit në mutevatir, meshhur dhe ahad

Hadithi mund të ndahet në tri kategori:

1. Mutevatiri. - Ky emërtim dhe kjo ndarje përgjithësisht më shumë përmenden në usul-ul-fikh se sa në usul-ul-hadith, sepse nuk është detyrë e usulu-l-hadithit të konstatojë se ndonjëri hadith a jep bindje të plotë apo jo. Mutevatir është hadithi të cilin e rrëfejnë prej fillimit e deri në fund të senedit të tij numër aq i madh njerëzish që fare nuk guxojmë të dyshojmë në vërtetësinë e tij. Prandaj hadithi mutevatir jep bindje të plotë (). Është i domosdoshëm kushti që në çdo gjeneratë të tran­smetuesve të hadithit përkatës të gjendet një numër i tillë i njerëzve dhe se ajo që në atë mënyrë rrëfehet të bazohet në të pamurit me sy e në të dëgjuarit me veshë.

Mutevatiri ndahet në dy pjesë:

a) (El-Mutevatiru-l-lafdhijj),, dmth. vetë fjalët janë mute­vatirë si psh. hadithi:

“Kush ndaj meje qëllimisht gënjen le t’ia përgatisë vetes vendin në zjarr.”

b) (El-Mutevatiru-l-ma’nevijj),,dmth. përmbajtja e hadithit është mutevatir, qoftë edhe vetë fjalët të mos qofshin ashtu. Si shembull për këtë le të na shërbejë ngritja e rëndomtë e duarve gjatë kohës së duasë (lutjes). Kjo ceket në afër njëqind hadithe, edhe pse ato hadithe nuk flasin për një rast por për shumë raste të ndryshme, në rrethana të ndryshme dhe me fjalë të ndryshme. Hadithet mutevatirë, sidomos ato të llojit të dytë, janë të shumta në numër. Për këto hadithe janë shkruar edhe vepra të ve­çanta.

Te hadithet mutevatirë nuk mund saktë të përcaktohet se sa është numri i nevojshëm i njerëzve në çdo gjeneratë, sepse kjo dallon prej rasteve e rre­thanave. Kriteri kryesor është që mutevatiri të na japë bindje të sigurt. Përveç kësaj disa kanë kushtëzuar 5 njerëz, disa dhjetë, disa dymbë­dhje­të, disa njëzet, disa dyzet njerëz etj. Për shkak se mutevatiri jep bindje të plotë dhe dije të pakontestueshme, nuk ka nevojë të diskutohet për vlerat e transmetuesve të tij. Disa madje thonë që te lajmet mutevatirë mos të kushtë­zohet as Islami i transmetuesve, dmth. transmetues mund të jenë edhe jomuslimanët.

2. Meshhuri - Është hadithi që ka numër të caktuar senedesh edhe ate më tepër se dy, por nuk e arrinë shkallën e mutevatirit. Kështu këtë nocion e përkufizojnë dijetarët e usuli-fikhut dhe e quajnë edhe me emrin Mustefid Meshhuri te dijetarët e hadithit është hadithi që është shumë i njohur dhe i përhapur në mesin e dijetarëve të hadithit ose ndër të tjerët. Nganjëherë emërtimi meshhur përdoret edhe për ato hadithe të cilat nje­rë­zit, qoftë edhe ata të rëndomtit, shumë i përdorin, pa marrë parasysh se a i kanë këto hadithe senedet e veta ose jo, qofshin autentike ose jo. Psh. ha­dithet:

sipas kësaj të fundit mund të quhen hadithe meshhur edhe pse vetvetiu janë të pavërteta.

3. Ahâd-i. - Sipas mendimit të dijetarëve të hadithit të tilla janë të gjitha hadithet që nuk janë mutevatir. Në pajtim me këtë edhe meshhuri bën pjesë në ahad. Hadithet ahad mund të jenë autentike dhe të mira, kurse mund të jenë edhe të dobëta e të pavërteta. Për këtë jemi të obliguar që ta mësojmë vlerën e tyre, t’i verifikojmë senedet e tyre dhe rrethanat tjera që në lidhje me këtë mund të na ndihmojnë.

Ndarja e haditheve sipas autenticitetit

Sipas mendimit të shumicës së dijetarëve të hadithit, hadithet sipas auten­ti­ci­tetit ndahen në tri lloje: Sahîh (autentik), hasen (i mirë) dhe daif (i do­bët). Disa dijetarë të hadithit i ndajnë hadithet në dy pjesë: sahih dhe daif. Si­pas mendimit të tyre, hadithet hasen bëjnë pjesë në grupin e haditheve sa­hihë, dhe në pajtim me këtë termi sahih te ata ka domethënie më të gjerë.

1. Sahih. - është hadithi të cilin njëri prej tjetrit e transmetojnë njerëzit e ndershëm e të sigurt, e krahas kësaj nuk ka kurrfarë mangësi të fshehtë as që i kundërvihet hadithit më të fortë se ai. Në pajtim me këtë, që një ha­dith të jetë sahih nevojiten kushtet vijuese:

a) , dmth. që zinxhiri i transmetuesve të jetë i bashkuar, i pa­ndërprerë. Kjo dmth. që çdo individ në zinxhirin e transmetuesve hadi­thin përkatës ta ketë dëgjuar nga transmetuesi i tij paraprak. Ky kusht du­het të gjendet prej fillimit deri në fund të senedit.

b) (ndershmëria) dmth. që transmetuesit e hadithit përkatës të jenë të devotshëm () dhe me sjellje të njerëzishme (). Me devot­shmëri kuptohet që njeriu t’u shmanget veprave të këqija dhe mëkateve të mëdha dhe që mos të vazhdojë në kryerjen e mëkateve të vogla.

c)dmth. që çdo transmetues mirë ta mbajë mend hadithin (kësaj i thuhet () ose që ta ketë shkruar, e këtë në vete ta ruajë që dikush mos ta ndërrojë ose përmirësojë ().

ç), dmth. që hadithi të mos ketë kurrfarë mangësie të fshehtë që në shikim të parë nuk mund të vërehet, kurse e cila më vonë do ta rrë­non­te vlerën e tij.

c), dmth. që transmetuesi i këtij hadithi mos t’i kundërvihet me transmetimin e vet transmetuesit më të fortë se ai.

Në pajtim me këtë, hadithi nga zinxhiri i transmetuesve të të cilit bien një apo më shumë transmetues nuk është sahih. Po ashtu, nuk mund të jetë sahih hadithi që e transmeton njeriu që i thyen rregullat fetare, njeriu që fare nuk e njohim ose njeriu që shumë harron dhe për këtë arsye gabon në transmetim. Përveç kësaj, siç thamë, nuk guxon transmetimi i një trans­metuesi të kundërshtohet me transmetimin e transmetuesit tjetër që është më i fortë se ai ose me transmetimin e disa transmetuesve. Nuk guxon të ketë as mangësi të fshehta që quhen ().

Hadithi i këtillë quhet  (vetvetiu autentik, i besueshëm) ndry­she prej  “Sahih li gajrihi” (autentik për shkak të hadithit tjetër). Është hadithi që vetvetiu është i mirë , por, për shkak të shumë rrugëve nëpër të cilat ka ardhur deri te ne, ngjitet në shkallë të sa­hihit.

2. Hasen. - Hadithi hasen është mjaft afër hadithit sahih. Nga sahihi da­llon në atë që transmetuesit e tij nuk janë aq të njohur sikur që janë në sahih. Hadithit të tillë i thuhet(vetvetiu i mirë). Pra, sikur edhe te sahihi edhe këtu ekziston  (i mirë për shkak të tjetrit). “Ha­sen li gajrihi” është hadithi që nuk i ka të gjitha kushtet e hadithit hasen, por për shkak të numrit të madh të senedeve, ngjitet në shkallë të hadithit hasen.

Disa dijetarë të hadithit te vlerësimi i disa haditheve i përdorin shpreh­jet  ose . Shprehjet e tilla e ka zakon t’i për­do­rë Tir­midhiu në Xhamiun e vet. Kjo dmth. se kritiku përkatës dyshon se a është hadithi sahih ose hasen, e mund ta ketë kuptimin e atillë, që me një sened të jetë sahih, e me tjetrin hasen, ose te disa dijetarë të hadithit të je­të sa­hih, e te të tjerët hasen. Shprehjet e cekura mund të kenë secilën prej tri domethënieve të theksuara varësisht prej vendit.

Edhe hadithet sahih edhe ato hasen shërbejnë si argumente fetare dhe me to mund të dëshmohen pyetjet fetare.

Edhe hadithet sahih edhe ato hasen prap sipas fuqisë dallojnë në disa ka­tegori. Hadithe më të sigurta sahih janë ato që gjenden në Sahihun e Bu­hariut dhe Muslimit, pastaj ato që gjenden vetëm te Buhariu, ato që gjen­den vetëm te Muslimi, pastaj ato që u përgjigjen kushteve të Buhariut dhe Muslimit, ato që u përgjigjen vetëm kushteve të Muslimit, ato që nuk u përgjigjen kushteve të Buhariut dhe Muslimit, porse dijetarët tjerë të ha­dithit i konsiderojnë hadithe sahih. Prej këtyre shtatë llojeve të haditheve sahih më të forta e më të sigurta janë hadithet e llojit të parë që dijetarët e hadithit i quajnë hadithe  (muttefekun alejhi).

Tirmidhiu në Xhamiun e vet i përmend shumë hadithet hasen. Hadithe hasen ka mjaft edhe në Sunenin e Ebu Davudit.

3. Daif. - Hadith daif ose i dobët është ai të cilit i mungon së paku një kusht që kërkohet te hadithi sahih ose hasen. Daifi mund të ndahet në shumë lloje, që ndërmjet veti dallojnë në dobësi. Disa nga ato lloje kanë edhe emra të veçantë. Emërtimet më kryesore të hadithit daif do t’i për­mendim më vonë.

Hadithi daif nuk mund të shërbejë si argument (delil) as që me te mund të dëshmohen pyetjet fetare.

Ndarja e hadithit sipas metnit

Hadithet sipas metnit mund të ndahen po ashtu në tri pjesë:

1) -el-merfû. - Ky është hadithi që i përshkruhet dhe ka të bëjë me Muhammedin alejhis-selam. Këtu bëjnë pjesë fjalët, veprat e tij, lejimet e tij dhe hadithet që flasin për të.

Ky lloj i hadithit mund të ndahet në dy pjesë:

a) (merfû hakikaten);

b) (merfû hukmen).

“Merfû hakikaten” është hadithi që njëmend i përshkruhet Muhammedit alejhis-selam, kurse “merfû hukmen” është hadithi që në shikim të parë nuk është merfu’ por megjithatë konsiderohet se ka vlerën e hadithit merfu’.

Në “merfû hukmen” bën pjesë:

a) Kur njëri prej shokëve të Muhammedit alejhis-selam thotë: “Ne këtë e këtë e kemi bërë gjatë jetës së Muhammedit alejhis-selam”. Kjo llogaritet ‘hadith merfu’ për atë se konsiderohet se Muhammedi alejhis-selam për këtë ka ditur dhe se këtë duke heshtur e ka lejuar.

b) Kur dikush prej shokëve të Muhammedit alejhis-selam thotë diçka që ka të bëjë me fenë: “Kjo na është urdhëruar” ose “Kjo na është ndaluar” qof­të edhe nëse nuk e cekë se kush këtë e ka urdhëruar ose ndaluar, sepse dihet se urdhërdhënës në fe është vetëm Muhammedi alejhis-selam.

c) Kur ndonjëri prej shokëve të Muhammedit alejhis-selam ka thënë: “Kjo e kjo është sunnet”, sepse vetëm sunneti i Muhammedit alejhis-se­lam në fe është dëshmi.

ç) Kur njëri prej shokëve të Muhammedit alejhis-selam thotë diç për çka përmendsh nuk mund të flitet si psh. kur flet diçka për Ditën e gjykimit ose ngjashëm. Ky lloj hadithi llogaritet si “hadith merfu’, sepse kon­si­de­ro­het, meqë për këtë përmendsh nuk mund të flitet, se shoku përkatës i Muham­medit alejhis-selam këtë e ka dëgjuar prej Pejgamberit alejhis-selam.

2.  - el-mevkûf. - Ky është lajmi që i përshkruhet njërit prej sho­këve të Muhammedit alejhis-selam.

3.  - el-maktû - Ky është lajmi që i përshkruhet një njeriu prej gje­neratës së njerëzve që i kanë arritur shokët e Muhammedit alejhis-selam dhe prej tyre e kanë dëgjuar hadithin (tabiinët).

Prej këtyre tri llojeve, në të vërtetë hadith është vetëm lloji i parë, derisa llojit të dytë e të tretë i takon emri “ether”.

Ndarja e hadithit sipas senedit

Sipas senedit, hadithet ndahen në më shumë lloje që kanë emra të ve­çantë. Në mesin e tyre më së shpeshti përmenden këta:

1.- (el-munkati’) - ky është hadithi, senedi i të cilit është ndër­pre­rë, dmth. secili nga transmetuesit hadithin përkatës nuk e ka dëgjuar prej transmetuesit paraprak të tij.

2.- (el-mu’dal) - ky është hadithi, senedi i të cilit në një vend për dy apo më shumë shkallë është ndërprerë, dmth. në një vend kanë rënë dy apo më shumë transmetues njëri pas tjetrit. Prandaj mu’dali është lloj i veçantë i munkati’ut.

3.- (el-mursel). - Mursel është hadithi në senedin e të cilit nuk për­mendet emri i shokut të Muhammedit alejhis-selam që e transmeton ha­di­thin përkatës prej Muhammedit alejhis-selam. Hadithi në të cilin është përmendur ndonjë prej shokëve të Muhammedit alejhis-selam qoftë edhe nëse emri nuk i përmendet, nuk bënë pjesë në mursel. Në pajtim me këtë, hadithet në senedet e të cilave thuhet: (... nga një shok i Muhammedit alejhis-selam), nuk janë mursel.

Dijetarët e hadithit e konsiderojnë hadithin mursel, sikur edhe hadithet tjera, senedi i të cilave është ndërprerë, hadithe të dobëta (daîf). Një ha­dith që ka dy senede të ndryshme, e qoftë në të dy të jetë mursel, mundet në disa raste të numërohet hadith “sahih li gajrihi”.

Ebu Hanife dhe Maliku e konsiderojnë hadithin mursel hadith autentik dhe e përdorin si argument në dëshmimin e çështjeve të fikhut.

4.- (el-mual-lak). - Mual-lak është hadithi nga senedi i të cilit që nga fillimi kanë rënë një, dy apo më shumë transmetues. Mual-lak kon­si­derohet edhe hadithi të cilin, për shembull, ndonjëri prej nesh pa sened e citon.

Te dijetarët e hadithit është traditë që hadithin mual-lak, i cili vetvetiu është autentik, ta përmendin me fjalët që nuk japin fare dyshim, për shembull:

 apo

apo . E nëse hadithi nuk është autentik, atëherë, kur është mual-lak, e përmendin me fjalët nga të cilat jepet të kuptohet dobësia e tij. psh:

apo apoapo.

5.  - (el-muttasil). - El-Muttasil është ai hadith senedi i të cilit ësh­të plotësisht i ngjitur, dmth. çdo transmetues hadithin përkatës e ka dë­gjuar nga transmetuesi i tij paraprak. Kur hadithi i këtillë është një­ko­hë­sisht edhe merfu’ atëherë i thuhet edhe musned ().

6.  - (el-muan’an). - Ky është hadithi të cilin transmetuesit e për­cjellin me parafjalën, për shembull: …. Në disa raste senedi i hadithit të tillë konsiderohet i ngjitur “muttasil”, e në disa i ndër­prerë “munkati”. Që senedi i hadithit të tillë të mund të konsiderohet i ngjitur, janë të nevojshme kushtet vijuese:

a) që transmetuesi që e transmeton hadithin metë mos e përdorë “ted­lisin” që menjëherë do ta shpjegojmë;

b) që transmetuesi i përmendur sipas kohës duhet ta arrijë transmetuesin prej të cilit transmeton;

c) që të dihet se janë takuar dhe njëri prej tjetrit kanë dëgjuar dhe njëri - tjetrit së paku diç i kanë transmetuar.

Nëse këto kushte nuk ekzistojnë, hadithi konsiderohet i ndërprerë. Për kushtin e fundit në mesin e dijetarëve të hadithit ka shumë diskutime dhe mospajtime.

Tedlis. - Tedlis në gjuhën arabe dmth. mashtrim, kurse në shkencën e ha­dithit përdoret në shumë domethënie. Një prej tyre është kur një trans­metues e transmeton një hadith nga transmetuesi tjetër të cilin me kohë e ka arritur, por hadithin përkatës nuk e ka dëgjuar prej tij. Dhe ai bënë përshtatjen e këtij rrëfimi, që në shikim të parë të duket se këtë hadith e ka dëgjuar prej transmetuesit paraprak, e që përsëri mënyra e njëjtë e rrë­fimit mund të përdoret edhe kur nuk e dëgjon drejtpërdrejt hadithin për­katës nga transmetuesi i cekur. Ai e përdorë për shembull shprehjen apo  ose të ngjashme. Ky lloj i tedlisit quhet . Hadithi në të cilin gjendet ky tedlis, konsiderohet i ndër­prerë.

Lloji i dytë i tedlisit është që ndonjë transmetues ta hedhë nga senedi mbi mësuesin e vet ndonjë transmetues të dobët, dhe në atë mënyrë sipas mendimit të vet, ta zbukurojë dhe adaptojë senedin. Ky lloj i tedlisit quhet dhe llogaritet lloji më i keq i tedlisit. Ai që e përdor, humb besimin në shkencën e hadithit.

Tedlis quhet edhe kur ndonjë transmetues e quan një mësues të vetin me emra të ndryshëm, që në kuptim të parë të japë të kuptohet kinse prej më shumë mësuesve e ka dëgjuar hadithin. Nganjëherë e quan mësuesin sipas emrit, e nganjëherë me llagap e të ngjashme.

Transmetuesi që e përdor tedlisin quhet “mudel-lis”, kurse hadithi në të cilin gjendet tedlisi “mudel-les”.

7.  (el-garîb). - Kur një hadith e transmeton vetëm një njeri, atëherë hadithi i tillë quhet hadith garib. Ky është garib përgjithësisht. Ekziston edhe një lloj i hadithit garib, e ky është kur një hadith i cili është për­gjithësisht i njohur dhe i cili ka shumë transmetues, nga një tran­sme­tu­es autoritativ e transmeton vetëm një njeri. Ky hadith është garib duke e marrë parasysh transmetimin nga mësuesi i përmendur.

Hadithi garib mund të jetë sahîh, hasen dhe daif.

8.  (el-muselsel). - Ky është hadithi në senedin e të cilit krahas çdo transmetuesi diçka gjithnjë përsëritet si psh. hadithi i quajtur , ku çdo transmetues thotë:(“Ky është hadithi i parë që e kam dëgjuar nga mësuesi im.”) dhe hadithet e ngjashme që janë tubuar në vepra të veçanta që mbajnë emrin  

9.  (el-mubhem). - Mubhem është hadithi në senedin ose metnin e të cilit gjendet personi i përmendur emri i të cilit nuk është theksuar, psh.  (“Më ka rrëfyer një njeri”), (ky është shembulli i mubhemit në sened) dhe  (“Erdhi një njeri te Pej­gam­beri a.s.”), (ky është shembulli i mubhemit në metn). Mubhemi në sened pengon që hadithi të jetë autentik ose i mirë, kurse në metn nuk pengon.

Emërtimet më të njohura të haditheve të dobëta

Siç kemi përmendur më herët, hadithe të dobëta ka shumë lloje. Ne këtu do t’i cekim llojet më të njohura dhe emrat e tyre:

1.  - Shâdhdh - është hadithi që e transmeton një transmetues mjaft i sigurt, por transmetimi i tij i kundërvihet dhe ndeshet me transmetimin e transmetuesit më të sigurt ose me transmetimin e numrit më të madh të transmetuesve. Kundruall këtij hadithi është (el-mahfûdh).

2.  - Munker - është hadithi që e transmeton një transmetues mjaft i dobët, kurse transmetimi i tij i kundërvihet transmetimit të një ose më shumë transmetuesve të sigurt. Kundruall këtij hadithi është (el-ma’rûf).

Shumë herë munker quhet edhe hadithi që e transmeton raviu që gabon ose harron shumë ose botërisht i shkel rregullat fetare.

3.  - Maklûb - është hadithi në senedin e të cilit një transmetues gabimisht ose qëllimisht ndërron një ravi me një ravi tjetër ose një hadithi ia shton senedin që nuk i takon. (Psh. veprimi në Bagdad me Buhariun).

4.  - Mual-lel - (ose  - ma’lûl ose (mual-l) - është ha­dithi që në shikim të parë duket se është pa kurrfarë të mete, por pas hulumtimit tregohet se ka njëfarë të mete të fshehtëqoftë në sened (zinxhir) ose në metn (tekst), që ia cungon vlerën. Psh. ka hadithe që në pamje jenë muttasilë, e në të vërtetë janë munkati’ë.

Hulumtimin e haditheve të këtij lloji mund ta bëjnë hafidhët e aftë të hadithit të cilët me përvojë të gjatë arritën aftësi të veçantë, dhe sikur sarrafi (këmbyesi) i shkathët munden shpejtë ta japin vlerësimin për një hadith, që të tjerët nuk janë në gjendje ta bëjnë. Për këtë lloj të hadithit i kanë shkruar Darekutni, Ibnu Ebi Hatimi dhe hafidhët tjerë veprat e veta që mbajnë titullin .Vepra e Ibnu Ebi Hatimit edhe është botuar.

5.  - Mudtarib. - është hadithi në senedin ose metnin e të cilit ra­vitë ndeshen ashtu që nuk mund të zgjedhen e as t’i parashtrohet njëri - tjetrit.

6.  - Metruk. - është hadithi të cilin e transmeton raviu në të cilin dyshohet se është gënjeshtar.

7.  - Mevdu’ (ose  - muhtelek ose  - mesnû). Ky është hadith i rrejshëm e i falsifikuar. Hadithet e këtij lloji në të vërtetë edhe nuk janë hadithe, sepse nuk i përkasin Muhammedit alejhis-selam, por quhen hadithe duke e marrë parasysh jashtësinë e tyre. Ky lloj i ha­dithit është lloji më i keq i haditheve të dobëta. Ato nuk guxohet të për­doren në asnjë aspekt. Lejohet të përmenden vetëm me qëllim që të shpjegohet se janë të rrejshme e të falsifikuara.

Për një hadith mund të mësojmë se është i rrejshëm, nëse një transmetues pranon se ai hadithin përkatës e ka thënë rrejshëm, por edhe ky pranim nuk është argument plotësisht i sigurt, sepse mund të ndodhë që trans­me­tuesi përkatës edhe në këtë pranim ka gënjyer. Edhe më të rëndësishme se ky pranim janë rrethanat tjera në bazë të të cilave hafidhët e ditur e të aftë të hadithit, në bazë të përvojës së gjatë mund të përfundojnë se ndonjë hadith është i rrejshëm e i falsifikuar. Përndryshe, as kjo nuk është punë e çdokujt. Ato rrethana mund të jenë te transmetuesi, e mund të jenë edhe në vetë hadithin si psh. që ndonjë hadith pa dyshim të ndeshet me Kur’anin ose me përvojën fetare, i cili si i tillë është përgjithësisht i njo­hur. Ka mjaft hadithe, përbërja e ulët gjuhësore ose domethënia e të ci­lave dëshmojnë se janë mevdu’. Shpeshherë njerëzit, që vetes i kanë le­juar të gënjejnë ndaj Pejgamberit alejhis-selami, kanë marrë thëniet e urta të cilat vetvetiu janë të vlefshme, duke ia përshkruar Muhammedit alej­his-selam, por edhe nëse përmbajtja e një thënie të urtë është e bukur, nuk don të thotë se e ka thënë Muhammedi alejhis-selam.

Më të rrezikshëm në këtë pikëpamje janë njerëzit që kanë jetuar një jetë të devotshme dhe nga padija kanë falsifikuar hadithe të ndryshme, e për këtë veprim të tyre edhe kanë shpresuar shpërblimin e Zotit. Për shkak të mendimit të përgjithshëm të mirë për të tillët, shpesh hadithet e tyre të këtilla kanë qenë të pranuara.

Thuhet se disa pjesëtarë të sektit të Karramitëve dhe disa mistikë lejojnë që hadithi të falsifikohet me qëllim që dikë ta entuziazmojnë për ndonjë vepër të mirë ose ta kthejnë nga vepra e keqe (). Ky është gabim i madh që bie ndesh me ixhmain. Ebu Muhammed el-Xhuvejniu, babai i Imamu-l-Haremejnit, thotë se ai që qëllimisht ka falsifikuar hadi­thet, pushon të jetë musliman.

Ka pasur edhe njerëz të tillë që shtireshin se janë muslimanë, e në shpirt kanë fshehur pafenë, të cilët me qëllim të keq, duke dëshiruar ta prishin Islamin i kanë falsifikuar hadithet, por në këtë nuk mundën të arrijnë sukses sepse hafidhët e dijshëm të hadithit e kanë ndarë atë që vlen nga ajo që nuk vlen, çka është për hadithin e huaj dhe çka e prish atë.

Për hadithet e rrejshme janë shkruar vepra të shumta, e ndër veprat më të vj­etra të këtij lloji bën pjesë vepra e Ibni Xhevziut në të cilën gabimisht ka futur edhe disa hadithe që nuk janë mevdu’.

Rregulla aproksimative për njohjen
më të lehtë të vlerës së hadithit

Kur citohet hadithi, duhet përbri tij të përcaktohet se në cilën prej për­mbledhjeve të njohura të hadithit gjendet, duke pasur kujdes gjatë kësaj që në vend të parë të ceken përmbledhjet më autentike të hadithit. Prandaj do të ishte e pavend për shembull që nëse një hadith gjendet në Sahihun e Buhariut dhe në Sunenin e Ibni Maxhes, të thuhet për të se gjendet në Sunenin e Ibni Maxhes, e të mos ceket Sahihu i Buhariut.

Sipas përmbledhjeve të hadithit nga të cilat është marrë hadithi, mundemi përafërsisht, duke mos diskutuar për senedin e tij, ta përcaktojmë edhe vlerën e tij, psh. hadithet që gjenden në Sahihet: e Buhariut, Muslimit, Ibnu Huzejminit, Ibnu Hibbânit, Ebu Avanetit, Ibnu Sekenanit e pastaj në veprën “El-Muhtâre”.

prej Dijauddin el-Makdisiut, në Muvatta’un e Malikut, në veprën “El-Muntekâ” prej Ibnu-l-Xharudit dhe me njëfarë përjashtimi në Mus­ted­re­kun e Hakimit - që janë autentikë.

Nëse një hadith gjendet vetëm në këto vepra:  nga Ukajlit,  nga Ibnu Adije, në veprat e Hatim el-Bagdadiut, në Tarihun e Ibnu Asâkirit, në  prej Hâkim et-Tirmidhiut, në Tarihun e Hakimit, në Tarihun e Ibnu Nexharit ose në  prej Dejlemiut - atëherë prej vetë kësaj jepet të përfundohet se hadithi është i dobët.

Në përmbledhjet tjera të haditheve gjenden të gjitha llojet e haditheve: edhe sahih, edhe hasen, edhe dâif, prandaj ka nevojë që për njohjen e vlerave të atyre haditheve t’i kthehemi vetë senedit dhe vlerësimit të ndonjë dijetari të hadithit.

Ebu Davudi në Sunenin e vet i vlerëson disa hadithe, kurse ato hadithe që në Sunen i ka cekur e për ta nuk ka sjellë vlerësim special, sipas men­di­mit të tij janë hadithe “sahih”. Me këtë shprehje tek ai përfshihen hadithet sa­hih, hasen dhe ato hadithe daif që, pasi kanë më shumë senede, kanë fi­tu­ar forcë më të madhe dhe janë bërë më të fuqishme.

Tirmidhiu në “El-Xhâmiun” e tij shpreh vlerën pothuaj për çdo hadith, pran­daj është e nevojshme që krahas hadithit të ceket edhe vlera e tij.

Në Sunenin e Nesâiut ka shumë pak hadithe për të cilat mund të thuhet se ja­në të dobëta.

Në Sunenin e Ibni Maxhes ka numër të konsideruar të haditheve të do­bë­ta, e për disa hadithe të tij thuhet se janë edhe mevdû.

Shumica e haditheve të Musnedit të Ahmedit mund të pranohen, sepse edhe ato hadithe daîf që gjenden atje janë shumë afër haditheve hasen.

Mutabea, shâhid dhe i’tibâr

Hadithin që e transmeton vetëm një ravi e quajmë, siç kemi cekur më pa­rë, “garîb” dhe “ferd”. Nëse pas verifikimit dhe hulumtimit gjendet se edhe ndonjë ravi e transmeton hadithin përkatës, atëherë ai quhet ()“mutâbea”, kurse ky hadithi tjetër quhet ()“mutabiu et-tâbiu”. Nëse te raviu tjetër nuk mund të gjendet përkatësisht muhadithi i njëjtë, atë­herë kërkohet se a mund të gjendet deri diku i ngjashëm, e nëse gjen­det, atëherë hadithi i tillë quhet “shâhid” (). Verifikimi i sene­dit dhe hulumtimi për këtë qëllim quhet “i’tibâr” ().

Çfarë duhet të jenë transmetuesit e haditheve

Transmetuesi i hadithit duhet të jetë musliman i rritur e i mençur që nuk kryen vepra për të cilat do ta merrte emrin e fasikut (mëkatarit) ose që do t’ia njollosnin njerëzinë. Përveç kësaj duhet të jetë i kujdesshëm dhe bes­ni­kërisht e bukur ta ruajë atë hadith që na e transmeton. Duhet ta njohë domethënien përkatëse të hadithit, nëse e transmeton vetëm domethënien e hadithit e jo tekstin e fjalëpërfjalshëm. Këto janë kushtet që kërkohen te transmetuesi i përpiktë i hadithit. Dijetarët e hadithit tërë këtë e përkufizojnë në dy kushte: adalet (korrektësia) dhe dabt (ruajtja besnike).

Adaleti (drejtësia e korrektësia) përbëhet në atë që njeriu të sillet sipas rregullave fetare dhe kërkesave të njerëzishmërisë.

Dabti (ruajtja besnike) përbëhet në atë që transmetuesi mirë ta mbajë në mend hadithin dhe që mos ta harrojë. Kjo vlen nëse hadithin e transmeton nga mbamendja. E nëse hadithin e transmeton nga shënimet, duhet që ato shënime t’i ruajë pranë vetes dhe të jetë i sigurt që kushdo qoftë në to nuk ka ndërruar gjë.

Adaleti i një transmetuesi të hadithit mund të njihet, nëse ai si i tillë bëhet përgjithësisht i njohur te dijetarët islamë, ose nëse dy ose së paku një nga dijetarët islamë pohon se tek ai gjendet kjo veti.

Dabtin e një transmetuesi të haditheve do ta mësojmë nëse shohim se transmetimi i tij në të shumtën e rasteve pajtohet me transmetimet e tran­smetuesve tjerë të sigurt e besnikë të haditheve. Në rast se transmetimi i tij mjaft rrallë ndahet nga transmetimi i transmetuesve tjerë të haditheve, atëherë kjo nuk pengon, por nëse këtë e intensifikon, atëherë bie vlera e tij dhe transmetimi i tij nuk mund të na shërbejë si dëshmi.

Të thuhet për një transmetues të haditheve se është i besueshëm dhe se hadithet e tij mund të pranohen me shprehje profesionale quhetdhe , e të thuhet prap për ndonjë transmetues se nuk është i besueshëm dhe se hadithet e tij nuk mund të pranohen me shprehje profesionale quhet. Ta’dili përvetësohet qoftë ai edhe pa kurrfarë shpjegimi de­risa xherhi duhet të jetë i shpjeguar dhe i arsyetuar dhe të theksohet se çka transmetuesit përkatës i zihet për të madhe e për çka gjykohet. Në qoftë se për ndonjë transmetues të haditheve disa thonë se është i besu­eshëm dhe i denjë që hadithet e tij të pranohen, e nëse të tjerët pohojnë të kundërtën, atëherë përparësi i jepet xherhit, sepse konsiderohet se ai që e mbanë për jo të besueshëm dhe jo të denjë që hadithet e tij të pranohen, ka mësuar për të më tepër se sa ai që e mbanë të sigurt.

Dijetarët e hadithit që janë marrë me kritikën e transmetuesve të hadithit, kanë shprehje të veçanta profesionale me të cilat shërbehen te vlerësimi i transmetuesve të hadithit.

Për ta’dil shërbejnë këto shprehje që këtu janë radhitur prej të fortëve nga të dobëtit:

Për xherh shërbejnë këto shprehje që këtu janë radhitur prej të lehtave nga të rëndat:

^etj.

Me rëndësi është të ceket këtu, se dijetarët e hadithit në kohën e mëvon­shme kanë hequr dorë prej shumë kushteve të lartpërmendura, sepse në tre shekujt e parë hadithi është grumbulluar e tubuar, kështu që edhe rën­dësia e senedit mjaft është zvogëluar. Më vonë senedi është ruajtur dhe mbajtur mend vetëm që të ruhet lidhja e pandërprerë në transmetimin go­jor të hadithit, e që kjo më lehtë të ruhet nuk është vepruar mu ashtu rigo­rozisht sikur në tre shekujt e parë kur hadithi është tubuar.

Pranimi dhe ligjërimi i hadithit

Te dijetarët e hadithit ekzistojnë rregulla dhe dispozita të veçanta për pranimin e hadithit prej mësuesit dhe për ligjërimin e hadithit nxënësit. Larg do të na shpiente sikur për këtë së paku diç të dëshironim të tho­shim. Këtu do t’i shpjegojmë shkurtimisht mënyrat e pranimit dhe ligjë­rimit të hadithit. Këto mënyra janë tetë:

1. - Që nxënësi ta dëgjojë hadithin nga goja e mësuesit, qoftë ky ta shqip­tojë nga mbamendja apo nga libri. Në këtë rast nxënësit i le­johet që me rastin e ligjërimit të hadithit t’i përdorë fjalët  (kam dë­gjuar),  (më ka treguar), (na ka treguar), dhe  (na ka lajmëruar), (na ka thënë) etj.

2. - Që nxënësi të lexojë, e mësuesi të dëgjojë . Pranimin dhe ligjërimin e këtillë të hadithit shumica e dijetarëve të hadithit e quaj­në. Në këtë rast nuk ka dallim ndërmjet atij që lexon vetvetiu dhe atij që është i pranishëm dhe e dëgjon. Te ky lloj i pranimit dhe ligjërimit të hadithit përdoren shprehjet.  (kam lexuar para këtij e kë­tij),  (është lexuar te ky e ky, kurse unë e kam dëgju­ar)  (na ka treguar në këtë mënyrë saqë ne kemi lexuar tek ai) e shprehje të ngjashme. Disa dijetarë të hadithit lejojnë që në këtë rast të përdoret edhe shprehja  (na ka lajmëruar).

3.  - Ixhazeti (autorizimi). Kjo është në rastin kur mësuesi i lejon nxënësit që prej tij të transmetojnë një hadith ose disa sosh ose tërë për­mbledhjen e haditheve. Dijetarët e hadithit e kanë ndarë ixhazetin në disa lloje. Disa lloje janë më të dobëta, e disa më të forta. Disa lloje më të for­ta të ixhazetit shumica e dijetarëve të hadithit i konsiderojnë të vlefshëm për pranim dhe ligjërim të hadithit.

4.- Dorëzimi - Kjo ndodh kur mësuesi i jep nxënësit të vet ndonjë përmbledhje të hadithit dhe i deklaron se ai këto hadithe i ka dëgjuar prej mësuesve të vet. Në këtë rast nxënësi mundet këtë përmbledhje ta për­shkruajë ose eventualisht përmendsh ta mësojë dhe ato hadithe pastaj t’i transmetojë prej mësuesit përkatës.

5.  ose  - Letërkëmbimi. - Kjo është kur mësuesi i shkruan nxënësit se hadithin e caktuar ose disa prej tyre i ka dëgjuar prej mësuesve të vet. Në këtë rast nxënësi duhet ta njohë dorëshkrimin e mësuesit të vet ose që në ndonjë mënyrë tjetër është i bindur se ky është dorëshkrimi i tij ose është shkruar sipas urdhëresës së tij.

6.  - Njoftimi, lajmërimi. - Kjo është kur mësuesi nxënësin vetëm e njofton se një hadith ose një përmbledhje hadithesh i ka dëgjuar prej mësuesve të vet. Këtë lloj shumica e konsiderojnë mënyrë të vlefshme për transmetimin e hadithit.

7. - Testamentimi. - Kjo është kur një mësues i testamenton një njeriu një përmbledhje hadithesh. Te shumica e madhe e dijetarëve të hadithit kjo mënyrë nuk vlen si mënyrë për transmetimin e haditheve. (Me testamentim ose vasijjet nënkuptojmë rekomandimin dhe autori­zi­min e mësuesit personit të caktuar para udhëtimit ose para vdekjes, që ky person i caktuar ta transmetojë përmbledhjen e caktuar, të cilën ai si më­sues e ka transmetuar. Vërejtje e përkthyesit).

8.- Gjetja. - Të gjendet diç e shkruar me dorën e dikujt. Kjo ndodh kur dikush gjenë ndonjë dorëshkrim të hadithit dhe e njeh sipas rrethanave të ndryshme se ky është dorëshkrimi i një transmetuesi të njo­hur të hadithit. Shumica e dijetarëve të hadithit konsiderojnë se kjo nuk është mënyrë e vlefshme për transmetimin e hadithit, ndonëse për­mbledhja përkatëse ose eventualisht një hadith me këtë fiton një lloj fuqie dhe më mirë mund të mbështetet në të, se sa të mos ishte gjetur i shkruar me dorën e ndonjë dijetari të njohur të hadithit.

Prej këtyre mënyrave të pranimit dhe ligjërimit të hadithit, kryesore janë dy mënyrat e para me të cilat edhe janë shërbyer dijetarët e parë të ha­dithit dhe tubuesit e përmbledhjeve të hadithit. Mënyrat tjera janë para­qitur më vonë, kur rëndësia e senedit përgjithësisht është zvogëluar. Dije­tarët e mëvonshëm të hadithit janë kënaqur me mënyrat tjera të cekura më lartë të pranimit dhe ligjërimit të hadithit, vetëm nga shkaku që të ruhet lidhja e senedit i cili i ka bërë shumë shërbime shkencës së hadithit.

As’habët apo shokët e Pejgamberit

Në shkencën e hadithit është tejet e rëndësishme kaptina e njohjes së sho­këve të Muhammedit alejhis-selam ose as’habëve (, sh. , ) sepse këta janë ata që hadithet i kanë dëgjuar nga goja e Muham­medit alejhis-selam dhe neve na i kanë përcjellur. Për biografinë e as’ha­bëve në letërsinë islame janë shkruar shumë vepra prej të cilave më të njohura janë: “El-Istiâbu fi esmai-l-as’hâb” prej Ebu Umer Jusuf b. Abdil-lah en-Nemeri el-Kurtubij, i quajtur Ibnu Abdil-Berr (vdiq më 463 H. në Shatib), “Usdu-l-gâbe fi ma’rifetis-sahâbe” prej Izudin Ali b. Mu­hammed el-Xhezeriut, i quajtur Ibnu-l-Ethir (vdiq më 630 H.). Në këtë vepër ka rreth 7500 biografi. Vepra më e gjerë për këtë temë është “El-Isâbe fi temjîzi-s-sahâbe” prej Shihabuddin ebu’l-Fadl. Ahmed b. Ali el-Askalaniut, i quajtur Ibnu-l-Haxher (vdiq më 852 H.). Që të tri veprat e cekura janë të botuara dhe të mundshme për studim.

Sahabij te shumica e dijetarëve të hadithit konsiderohet çdo njeri që Mu­hammedin alejhis-selam gjatë jetës së tij e ka parë ose me të së paku shkurtë ka biseduar, duke qenë atëherë musliman dhe duke mbetur i tillë deri në vdekje. Sipas këtij definicioni, sahabij është edhe Ibni Ummi Mektumi i cili nuk e ka parë Muhammedin alejhis-selam, sepse ka qenë i verbër, por me të në shumë raste ka folur. Në mesin e as’habëve nuk ra­dhitet njeriu që si jomusliman e ka parë Muhammedin alejhis-selam ose me të ka folur, qoftë edhe nëse më vonë edhe ka kaluar në Islam siç ka ndodhur me të deleguarin e mbretit bizantinas i cili si jomusliman e ka parë Muhammedin alejhis-selam dhe me të ka biseduar, e më vonë pas vdekjes së tij, ka kaluar në Islam. Në mesin e as’habëve nuk bën pjesë as ai që Muhammedin alejhis-selam e ka parë pas vdekjes së tij siç ka ndo­dhur me Ebu Zejd Huvejlid b. Halid El-Huzejlin që arriti në Medine ditën kur vdiq Muhammedi alejhis-selam, dhe e pa atë por jo të gjallë. Në me­sin e as’habëve nuk bën pjesë as ai i cili pasi që si musliman e ka parë Pejgamberin e Zotit, më vonë e ka lëshuar Islamin, qoftë kjo gjatë kohës së Muhammedit alejhis-selam, siç ka qenë rasti me Ibni Hatalin, ose pas vdekjes së tij, çfarë rastesh po ashtu ka pasur. Për këtë rastin e fundit nëse i përmenduri përsëri pas vdekjes së Pejgamberit të Zotit e pranon Islamin, te dijetarët e hadithit është e diskutueshme se a do të konsiderohet saha­bij. Në mesin e as’habë nuk hyn as njeriu që me Muhammedin alejhis-selam para pejgamberisë së tij ka kuvenduar ose me të është shoqëruar duke qenë atëherë në fe të vërtetë “el-hanefijje”, siç është rasti me Zejd b. Amr b. Nufejliun. Krahas kësaj, Ibnu Mende në veprën e vet për as’habët e ka radhitur Zejdin në mesin e as’habëve.

Nuk është kusht që ata njerëz që në mënyrën e cekur e shohin Pejgam­berin e Zotit ose me të shoqërohen të jenë atëherë madhorë e që të llo­ga­riten ndër as’habët, sepse në mesin e as’habëve numërohen nipat e Pej­gamberit, Hasani dhe Husejni, pastaj Abdullah b. Zubejri, që gjatë kohës së Muhammedit alejhis-selam kanë qenë djelmosha. Por numër mjaft i madh i dijetarëve të hadithit siç janë Ibnu Meini, Ebu Zur’a, Ebu Hatimi, Ebu Davudi e të tjerë nuk i radhisin ndër as’habë fëmijët e vegjël që janë lindur gjatë jetës së Muhammedit alejhis-selam dhe atij i janë sjellë t’u bëjë dua dhe që t’i bekojë siç ka qenë kjo traditë.

Mendimi i cekur më lartë ka qenë mendim i shumicës së dijetarëve të ha­di­­thit, derisa shumica e dijetarëve të usuli-fikhut sahabij e konsi­de­roj­në nje­riun që gjatë kohë është shoqëruar me Muhammedin alejhis-selam, ash­tu që mund të quhet shok i tij, sipas traditës së përdorimit të kësaj fjale.

Të gjithë as’habët në transmetimin e hadithit konsiderohen besnikë (adl). Të këtij mendimi janë të gjithë dijetarët islamë në të cilët në këtë aspekt mund të mbështetemi. Prandaj pranohet hadithi i çdo sahabiu.

As’habë ka mjaft shumë. Ebu Zur’a thotë: “Kur vdiq Pejgamberi i Zotit ka pasur më shumë se njëqind mijë burra dhe gra që i kanë dëgjuar fjalët e Muhammedit alejhis-selam dhe që prej tij i kanë transmetuar hadithet. Në mesin e këtyre as’habëve më së shumti hadithe transmetojnë këta: Ebu Hurejre transmeton 5374 hadithe, Abdullah b. Umeri 2630, Abdullah b. Abbasi 1660, Xhabir b. Abdil-lahi 1540, Enes b. Maliku 2286, Aisheja 2210, Ebu Seid el-Hudrij 1170. As’habët tjerë transmetojnë më pak se një mijë hadithe. Ka të tillë që transmetojnë vetëm një hadith, e ka prej të cilëve kurrfarë transmetimi nuk është mbajtur mend.

Në mesin e as’habëve më të ditur në të cilët janë thirrur edhe as’habët tje­rë në çështjet shkencore bëjnë pjesë Umeri, Aliu, Ubej b. Ka’bi, Zejd b. Thabiti, Ebu Derdâ’i dhe Ibnu Mes’udi, kurse fetvatë më të shumta janë ruajtur nga Abdullah b. Abbasi.

Edhe as’habët ndërmjet veti dallojnë në përparësi. Kur’ani vetë u jep për­parësi atyre që më herët e kanë pranuar Islamin. Më të shkëlqyeshmit pr