HYRJE NË SHKENCËN E TEFSIRIT

Fjala “Kur’an”

Fjala arabe “Kur’an” sipas formës së vet është infinitiv (masdar), që në gju­hën tonë e përkthejmë me emër foljor. Në pajtim me këtë, fjala “Kur’an” dmth. lexim ose fjalë - grumbullim, tubim. Rrënjë e kësaj fjale arabe janë këta tre tinguj:. Në të gjitha format që janë nxjerrë nga kjo rrënjë përshkohet domethënia kryesore, e kjo është “të grumbullohet, të tu­bo­het”.

Kur’ani lexohet ose, siç themi rëndom, këndohet dhe së këndejmi edhe ësh­të quajtur Kur’an, dmth. lexim. Disa dijetarë islamë konsiderojnë se Kur’ani është quajtur me atë emër për shkak se në vete tubon dhe për­mbanë (prej grumbullon, tubon) ajete, sure, urdhëresa, ndalesa, premtime, kërcënime, kumtesa për popujt e kaluar etj. Sipas kësaj, fjala “Kur’an” në përkthim të lirë në gjuhën tonë do të thoshte “përmbledhje, koleksion”.

Kjo është domethënia e fjalës “Kur’an” nga aspekti gjuhësor, përderisa kjo fjalë në Islam e përcakton Librin e Zotit, i cili me anë të melekut (engjëllit) Xhibrilit i është shpallur pejgamberit të fundit të Zotit, Mu­hammedit alejhis-selam. Ai është të folurit e Zotit që ngadhënjeu fuqinë dhe forcën njerëzore. Leximi i këtij libri dhe shqiptimi i fjalëve të tij është vepër e dashur te Zoti dhe fetarisht e rekomanduar - ibadet. Ky libër plotësisht është i ruajtur dhe deri te ne ka ardhur me transmetim autentik - me tevatur. Për këtë arsye në autenticitetin dhe korrektë­si­në e tij assesi nuk dyshojmë. Është i shkruar në “Mus’haf”, që e përmban në tërësi. Kjo është përmbajtja e për­kufizimit me të cilin dijetarët e usuli-fikhut e për­ku­fi­zoj­në nocionin e “Kur’anit”. Në gjuhën arabe ky për­ku­fi­zim i tyre është:

Mus’hafin në të cilin është shkruar Kur’ani ne jashtë­za­ko­nisht e res­pek­toj­më. Sipas rregullave fetare ne pa abdest as nuk guxojmë ta prekim, e kur njeriu është xhunub (fe­ta­risht i papastruar, N.I.), nuk guxon, pa u pastruar, asnjë ajet nga Kur’ani, qoftë kjo edhe përmendsh, as ta lexojë e as ta shqiptojë.

Emrat tjerë të “Kur’anit”

Në vetë Kur’anin, Kur’ani është quajtur me më shumë em­ra. Prej këtyre emrave në vend të parë është emri “Kur’ani”, për të cilin në kaptinën e kaluar si emërim më të rën­dësishëm veçan kemi folur. Si shembull do të për­men­dim dy ajete në të cilat përmendet emri Kur’an. Ajeti i parë është:

“Vërtet, ky Kur’an u rrëfen beni israilëve të shumtën e asaj që ata ishin të përçarë”. (En-Neml, 76)

Ajeti i dytë është:

“Ne me të shpallur të këtij Kur’ani po të rrëfejmë ty (Mu­ham­med) më të bukurin rrëfim.” (Jûsuf, 3). Përveç në këto dy ajete fjala “Kur’an” është cekur në Kur’an edhe në nja shtatë­dhjetë vende. Pas emrit Kur’an me rëndësi janë edhe këta emra:

1. Furkân - dmth., Libri që ndanë të vërtetën nga e pa­vër­te­ta (prej ndanë). Kur’ani e cek këtë emër dhe thotë:

“I madhëruar është Ai që ia shpalli Furkanin robit të vet (Mu­hammedit) që të bëhet pejgamber i botës (këshillues).” (El-Furkân, 1)

2. Kitâb - dmth. Libri. Kur’ani thotë:

“Falënderimi i takon vetëm All-llahut që ia shpalli robit të vet Librin dhe në të nuk lejoi ndonjë kundërthënie.” (El-Kehf, 1)

3. Dhikr - dmth. vërejtje, kujtesë. Kur’ani thotë:

“Ne me madhërinë Tonë e shpallëm Kur’anin (vërejtësin) dhe Ne gjithsesi jemi mbrojtës të tij.” (El-Hixhr, 9)

4. Tenzîl - dmth. zbritje, shpallje. Një ajet kur’anor thotë:

“E edhe ai (Kur’ani) është shpallje (zbritje) e Zotit të botëve.” (Esh-Shuara, 192)

Pos këtyre emrave disa dijetarë islamë cekin edhe disa em­ra që janë përmendur në Kur’an, jo si emra të vërtetë, por si atribute të Kur’anit. Ata janë: nûr - drita; mev’idha - kë­shi­lla; burhân - argumenti i qartë; hudâ - udhëzim; bejan - shpje­gim i qartë; hakîm - i urti, etj.

Shpallja e Kur’anit

Kur’ani i është shpallur Muhammedit alejhis-selam prej Zo­tit shkallërisht për njëzet e tri vjet të pejgamberisë së tij. Për shpalljen e Kur’anit na flet edhe vetë Kur’ani. Në një ajet thuhet:

“Muaji i Ramazanit që në të (filloi të) shpallet Kur’ani.” (El-Bekare, 185). Në ajetin e dytë thotë:

“Ne e zbritëm atë (Kur’anin) në natën e Kadrit.” (El-Kadr, 1). Ajeti i tretë është:

“Ne e zbritëm atë në një natë të bekuar…” (Ed-Duhân, 3)

Ajeti i dytë dhe i tretë flasin sigurisht për një natë të njëjtë, e cila, sipas ajetit të parë, pa pikë dyshimi është në muajin e ramazanit.

Meqë tërë Kur’ani nuk i është shpallur Muhammedit alejhis-selam për­një­herë për një natë, e as për një muaj, për këtë dijetarët muslimanë në pikëpamje të të kuptuarit dhe të perceptuarit të ajeteve lartë të cekura ndahen në disa mendime, prej të cilave ne do t’i theksojmë tri si më të rëndësishme dhe më të njohura:

1. Disa dijetarë muslimanë konsiderojnë se në ajetet e lartpërmendura flitet për fillimin e shpalljes së Kur’anit, e jo për shpalljen e tërë Kur’anit, sepse shpallja e parë e Kur’anit dhe paraqitja e parë e melekut Mu­ha­m­me­dit alejhis-selam u bë njëmend në muajin e ramazanit edhe atë në dhje­të ditët e fundit të tij, kur Pejgamberi qe tërhequr në shpellën Hira për të bërë ibadet (adhurim).

2. Grupi i dytë i dijetarëve muslimanë është i mendimit se tërë Kur’ani përnjëherë për një natë është dërguar në mënyrën e përshtatshme për vetë çështjen, në qiellin për ne më të afërt ()[1], e pastaj shka­llë­risht, sipas nevojës për njëzet e tri vjet i është dorëzuar vetë Pejgamberit alejhis-selam. Nata në të cilën dërgimi i thënë i Kur’anit ka ndodhur ka qe­në natë e bekuar, nata e lartësuar e “Lejlet-ul-Kadrit”, e cila gjithsesi është në muajin e ramazanit.

3. Grupi i tretë përfaqësojnë mendimin se Kur’ani për njëzet herë gjatë një­zet vjetëve çdo vit në një natë, natën e “Lejlet-ul-akdrit” është dërguar në qiellin për ne më të afërt. Çdo vit është dërguar aq sa gjatë vitit do t’i shpa­llet Pejgamberit. Në vend të numrit njëzet disa përmendin numrin një­zet e tre dhe thonë se Kur’ani për njëzet e tre Lejlet-ul-kadra gjatë një­zet e tri vjetëve është dërguar në qiellin për ne më të afërt, e atëherë prej aty shkallërisht i është dorëzuar Muhammedit alejhis-selam.

Ndërmjet mendimeve të cekura i pari duket më i logjikshëm. Ai njëherit paj­tohet me të dhënat historike, që pohojnë se shpallja e parë Muham­me­dit alejhis-selam ka qenë në dhjetë ditët e fundit të muajit të ramazanit.

Mendimi i dytë ndër dijetarët islamë është mjaft i zgjeruar. I këtij men­dimi është edhe Abdullah ibën Abbasi, djali i xhaxhait të Muham­medit alejhis-selam, i cili ka qenë në zë në njohjen e Kur’anit dhe shpje­gi­min e tij. Mendimin e tij e përmend dijetari i hadithit Hakimi në veprën e vet “Mustedrek” dhe tekstualisht thotë:

“Kur’ani në tërësi është dërguar në qiellin më të afërt, e atëherë shka­llë­risht për njëzet vjet i është shpallur Pejgamberit”. Këtë transmetim e vle­rë­son vetë Hakimi dhe thotë se është autentik, sepse u përgjigjet kushteve të autenticitetit të transmetimit që i kërkojnë dijetarët e hadithit Buhariu dhe Muslimi ().

Gjatë njëzet e tre vjetëve Muhammedit a.s. i janë shpallur, sipas nevojës, nganjëherë pesë, nganjëherë dhjetë, nganjëherë më pak e nganjëherë më shumë ajete. Nganjëherë në mënyrë të veçantë është shpallur edhe nga një fjalë në ndonjë ajet siç ka qenë rasti me fjalët  Nganjëherë përnjëherë janë shpallur edhe kaptina të tëra siç ka qenë rasti me këto sure: El-Fâtiha, El-Ihlâs, Tebbet, Nûr, Murselât, Muavidhetân, e me për­jashtim të vogël edhe sureja El-En’âm etj.

Mushrikët (politeistët) i bënin vërejtje Muhammedit alejhis-selam, përse i tërë Kur’ani nuk i është shpallur përnjëherë sikur që janë shpallur disa libra qiellorë paraprakë. Kur’ani këtë e përmend në këtë ajet:

“E ata që nuk besuan thanë: ‘Përse të mos i ketë zbritur atij (Muham­me­dit) Kur’ani përnjëherë?’ Ashtu (e zbritëm pjesë-pjesë) që me të të for­coj­më zemrën tënde dhe Ne e sollëm atë ajet pas ajeti.” (El-Furkân, 32). Në këtë ajet përmendet njëherit edhe përgjigjja në vërejtjen e tyre dhe thuhet se qëllimi i asaj që Kur’ani nuk është shpallur përnjëherë në tërësi, është që të freskohet dhe forcohet zemra e Muhammedit alejhis-selam, sepse kur shpallja çdo çast do të përsëritet, kjo gjithnjë Pejgamberin alejhis-selam do ta motivojë dhe do t’i japë fuqi nga çasti në çast. Lidhja ndër­mjet tij dhe Zotit do të qëndrojë vazhdimisht. Kur politeistët diç kriti­kojnë, menjëherë pas kritikës së tyre përgjigjja e qartë në shpallje u është dhënë. Ajeti që drejtpërdrejt qëndron pas ajetit të mësipërm është:

“Dhe ata nuk të sjellin ndonjë shembull ty, e që Ne të mos ta tregojmë të vërtetën, duke të ofruar shpjegim të qartë e të plotë.” (El-Furkân, 33)

Përveç kësaj edhe bota do të mundet më lehtë t’i mbajë mend ajetet kur’anore, kur ato të shpallen shkallërisht. Më lehtë do t’i marrë dhe për­vetësojë urdhëresat dhe ndalesat kur’anore, kur ato të vijnë shkallërisht. Në këtë na e tërheq vërejtjen ky ajet:

“Dhe (ta shpallëm) Kur’anin që Ne e ndamë pjesë-pjesë për t’ua lexuar njerëzve dalëngadalë dhe ashtu e shpallëm atë një pas një.” (El-Isrâ’, 106).

Shpallja e këtillë ka qenë edhe për Alejhisselamin më e lehtë, sepse ai nuk ka ditur as të lexojë as të shkruajë, dhe vështirë do t’i vinte sikur i tërë Kur’ani përnjëherë t’i shpallej.

Edhe fjala edhe përmbajtja e Kur’anit janë shpallje e Zotit. Shpallja e Zotit pejgamberëve në arabishte quhet “vahj-un”, kurse ky vahj ka ndodhur në disa mënyra. Dijetarët islamë në bazë të Kur’anit dhe hadithit e kanë ndarë mënyrën e shpalljes, që Alejhisselamit i ka ardhur, në disa lloje, nga të cilat kryesore janë gjashtë:

1. Ëndrrat e vërteta që plotësisht besnikërisht në realitet janë përmbushur. Para paraqitjes së melekut Muhammedi alejhis-selam rreth një gjysmëviti ka parë ëndrra të këtilla të vërteta, që plotësisht qartë dhe besnikërisht në realitet plotësoheshin;

2. Që meleku diç të lë në zemrën e Pejgamberit alejhis-selam sikur që për këtë vetë Muhammedi alejhis-selam në një hadith thotë:

“Xhibrili në zemër më la se…”.

3. Që Muhammedit alejhis-selam t’i paraqitet meleku në trajtë të njeriut sikur që nganjëherë Xhibrili Alejhisselamit i paraqitej në figurën e njërit prej shokëve të tij, që quhej Dihje el-Kelbij;

4. Që Muhammedi alejhis-selam të dëgjojë dhe kuptojë, për njerëzit tjerë zë të pakuptueshëm që i gjason, si thotë Alejhisselami, zërit të ziles (). Kjo mënyrë e shpalljes për Pejgamberin ka qenë më e rënda;

5. Që Zoti t’i japë Muhammedit alejhis-selam aftësinë, që ai ta shohë melekun në formën e tij natyrore, dhe që meleku t’ia komunikojë shpall­jen e Zotit;

6. Që Zoti pa ndërmjetës të flasë me Pejgamberin e vet. Shpallja e këtillë ka qenë te Musau alejhis-selam në kodrën e Sinait dhe te Muhammedi alejhis-selam gjatë kohës së Mi’raxhit.

Pothuaj i tërë Kur’ani është shpallur në mënyrën e katërt të sipër­për­men­dur të shpalljes. Lloji i parë dhe i dytë i shpalljes janë përjashtuar te shpall­­ja e Kur’anit.

Vahji ose shpallja është një dukuri mbinatyrore dhe në pajtim me këtë fjalët dhe pena janë të paafta që në hollësi ta sqarojnë esencën e vahjit, ashtu që secili menjëherë tërësisht ta kuptojë. Na mjafton që kjo shpallje bën pjesë në radhën e gjërave që vetvetiu janë të mundshme, e për të cilën Kur’ani dhe hadithi i Alejhisselamit mjaft dëshmi na kanë sjellur, që ta besojmë dhe përvetësojmë. Me këtë vahj All-llahu xh.sh. me fuqinë e tij të pakufizueshme i ka nderuar disa njerëz, që në këtë mënyrë të jenë udhëheqës për të tjerët drejt lumturisë së vërtetë e të mirëfilltë.

Shpallja e parë dhe e fundit

Ajetet e para që Muhammedit alejhis-selam i janë shpallur janë pesë aje­tet e para të sures “El-Alek”:

“Lexo, me emrin e Zotit tënd, i cili krijoi (çdo gjë). Krijoi njeriun prej një gjaku të ngjizur (në mitrën e nënës). Lexo! Se Zoti yt është më bujari! Ai që e mësoi (njeriun) të shkruajë me penë. I mësoi njeriut atë që nuk e dinte.” (El-Alek, 1-5).

Sureja e parë që në tërësi përnjëherë është shpallur është “El-Fatiha”. Fja­la Fatiha në përkthim të lirë d.t.th. “Fillim”. Fatiha është fillimi i mirë­fill­të i shpalljes, por edhe në Mus’haf është në vend të parë, kështu që ajo është edhe fillimi i tij.

Ndërkaq, sa u përket ajeteve, që si të fundit janë shpallë, për to kemi më shu­më transmetime dhe mendime të ndryshme. Secili prej atyre trans­me­ti­me­ve është i lidhur për një figurë autoritative nga periudha e parë e Is­la­mit. Këto transmetime mes vete nuk pajtohen, por sërish shumë edhe nuk ndahen, sepse prej tyre mund të përfundojmë se ajetet që përmenden në ato transmetime, janë prej ajeteve të fundit kur’anore që i janë shpallë Muha­mmedit alejhis-selam. Në pajtim me këtë prej ajeteve të fundit do të ish­in këto ajete:

“Kërkojnë përgjigjen tënde. Thuaju: ‘All-llahu ju përgjigjet në çështjen e “ke­lale-s” (ai që nuk ka prindër as fëmijë që e trashëgojnë’…” (En-Nisâ, 176)

Edhe tërë sureja “En-Nasr” bën pjesë në suret, që si të fundit i janë shpa­llur Muhammedit alejhis-selam. Po ashtu edhe ajetet që flasin për ka­ma­tën () janë prej ajeteve të fundit.

Ndër ajetet e fundit bën pjesë edhe ajeti:

“Sot përsosa për ju fenë tuaj, plotësova ndaj jush dhuntinë Time, zgjodha për ju Islamin fe.” (El-Mâide, 3).

Ky ajet është shpallur gjatë kohës së Haxhxhit lamtumirës () në Arefat ditën e nëntë të dhul-hixhes të premten, kurse pas kësaj Muham­medi alejhis-selam ka jetuar vetëm diç më shumë se tetëdhjetë ditë. Ndër ajetet e fundit bën pjesë edhe:

“Dhe ruajuni një dite kur në të ktheheni tek All-llahu, dhe secilit njeri i plotësohet ajo që e ka fituar, dhe atyre nuk u bëhet e padrejtë.” (El-Bekare, 281).

Për këtë ajet Seid ibn Xhubejri thotë se Muhammedi alejhis-selam, pasi ky ajet i është shpallur, ka jetuar vetëm nëntë netë. Sipas kësaj ky ajet do të mund të llogaritej ndër më të fundit.

Ajetet mekkase dhe medinase

Të gjitha ajetet kur’anore ndahen në mekkase () dhe medinase (). Ajete mekkase quhen ato ajete që Muhammedit alejhis-selam i janë shpallur para Hixhretit, qoftë kjo të ketë ndodhur edhe në ndonjë vend tjetër pos Mekkes. Ajete medinase quhen ato ajete që janë shpallur pas Hixhretit, qoftë edhe në ndonjë vend tjetër pos Medines. Ky është mendimi më korrekt në këtë pikëpamje. Disa dijetarë islamë thonë se ajete mekkase janë ato që Muhammedit alejhis-selam i janë shpallur në Mekke kurse medinase ato që janë shpallur në Medine. Sipas këtij men­dimi, do të duhej të ketë ajete që nuk janë as mekkase as medinase. Ata që e përfaqësojnë këtë mendim, Mekkes dhe Medines i shtojnë edhe rrethinën e tyre më të afërt. Sipas mendimit të tyre Mina, Arefati, Hudej­bia e të tjera i përkasin Mekkes, kurse Bedri, Uhudi e të tjera Medines. Pos këtyre dy mendimeve ekziston edhe i treti, në të cilin thuhet se ajete mekkase janë ato në të cilat fjalimi u drejtohet banorëve të Mekkes, kurse medinase ato në të cilat fjalimi u drejtohet banorëve të Medines. Në bazë të këtij mendimi disa thonë se çdo ajet që fillon me fjalët  (O njerëz!) është ajet mekkas, ndërkaq çdo ajet që fillon me fjalët:  (O ju që besoni!) është ajet medinas. Kjo mbështetet në atë se para çlirimit të Mekkes shumica e banorëve të Mekkes kanë qenë jomuslimanë, kurse shumica e banorëve të Medines muslimanë.

Njëjtë sikur ajetet ashtu edhe suret ndahen në mekkase dhe medinase (). Ka sure që në tërësi janë mekkase, kurse ka edhe të tilla që në tërësi janë medinase. Po ashtu në disa sure mekkase gjenden ajete që janë medinase dhe e kundërta. Suret medinase janë më të pakta në numër; të tilla janë njëzet e nëntë, kurse tetëdhjetë e pesë sure janë mekkase. Për disa nga këto sure ekziston edhe mospajtimi ndër dijetarët islamë në këtë pikëpamje.

Edhe sipas vetë domethënies dallojnë ajetet dhe suret mekkase nga ato medinase. Ajetet mekkase me shumicë flasin për besimin, dëshmojnë ekzistimin dhe veçantitë e Zotit, kurse e rrënojnë politeizmin dhe i thek­sojnë lajmet për popujt e kaluar. Ajetet medinase me shumicë flasin për rregullat fetare, rregullimin e bashkësisë muslimane e kështu me radhë. Edhe në gjuhën dhe mënyrën e të shprehurit vërehet dallimi ndërmjet sureve mekkase dhe medinase.

Të njihen ajetet mekkase dhe medinase është çështje me rëndësi, kurse kjo rëndësi sidomos vërehet nëse dëshirojmë të diskutojmë për ajetet abro­guese (nâsih) dhe të abroguara (mensûh).

Mbi hadithin:

“Kur’ani është shpallur në shtatë harfe”.

Numër mjaft i madh i shokëve të Muhammedit alejhis-selam (njëzet e katër sosh, e në pajtim me këtë, hadithi është mutevatir), rrëfejnë se Mu­ham­medi alejhis-selam ka thënë:

“Kur’ani është shpallur në shtatë harfe”:

Fjala “harf” në gjuhën arabe ka disa domethënie: shkronjë, fjalë, anë, breg, skaj, mënyrë etj. Së këndejmi dijetarët islamë në të kuptuarit e këtij hadithi janë ndarë në disa mendime. Ne këtu do t’i cekim mendimet më të njohura dhe më të përhapura prej tyre:

1. Me “shtatë harfet” kuptohen shtatë dialektet më të njohura arabe, me të cilat kanë folur fiset më të njohura arabe. Këtë mendim e përfaqësojnë shumica e dijetarëve islamë, e sidomos atij i përmbahen një numër i madh i filologëve arabë. Pastaj sërish ndahen në numërimin e atyre shtatë dialekteve arabe, kurse Ebu Ubejde thotë: “Këto janë dialektet e këtyre fiseve: Kurejsh, Hudhejl, Thekîf, Hevâzin, Kinâne, Temîm dhe Jemen”. Mufessiri i zëshëm Ibn Atijje, duke folur në tefsirin e vet për këtë çështje, thotë: “Kryesori prej shtatë dialekteve që janë përmendur në hadith, është dialekti i fisit Kurejsh e pastaj dialekti i fisit Benu Sa’d, sepse Muham­medi alejhis-selam është nga fisi Kurejsh, kurse është edukuar te fisi Benu Sa’d. Pastaj Muhammedi alejhis-selam derisa rritej ka ardhur në kontakt me fiset Kinâne, Hudhejl, Thekîf, Huzâa, Esed dhe Dabbe, sepse këto fise kanë banuar në afërsi të Mekkes dhe kanë pasur lidhje me të. Pas këtyre fiseve vinin fiset Temîm, Kajs dhe fiset fqinje të tyre nga qendra e Siujdhesës Arabe. Kur Zoti e dërgoi Muhammedin alejhis-selam, ia shpalli Kur’anin në dialektet e fiseve të lartpërmendura, që në hadith janë të ndara në shtatë grupe, kurse çdo grupi i është dhënë nga një harf, dmth. mënyrë e të shprehurit. Thabit ibn Kasimi thotë: Sikur të kishim thënë, që prej këtyre shtatë harfeve diç i takon fisit Kurejsh, diç fisit Kinane, diç fisit Esed, diç fisit Hudhejl, diç fisit Temim, diç fisit Dabbe, diç fisit Kajs, me këtë në shtatë grupe do t’i përfshinim të gjitha fiset kryesore të fisit më të gjerë Mudar. Ky grup i fiseve arabe dallohej me elokuencën dhe shkathtësinë gjuhësore, e kjo pikërisht për atë se kanë banuar në brendi të Siujdhesës Arabe, në Hixhaz, Nexhd dhe Tiham kështu që nuk janë përzier shumë me popujt tjerë joarabë dhe gjuha e tyre ka mbetur e pastër dhe e paprishur. Sa u përket arabëve jemenas, ata e kanë bastarduar gjuhën e vet duke u përzier me abisinët dhe indusët. Ebu Ubejde dhe Muberridi përmendin se edhe dialekti i arabëve të Jemenit është përfaqësuar në Kur’an, por unë mendoj (thotë Ibn Atijje), se kjo është bërë vetëm në atë masë aq sa dialekti i tyre ka qenë i njohur në Hixhaz, e sa u përket fjalëve që vetëm ata i njohin, ato sigurisht në Kur’an nuk ekzistojnë. Fisi Rebîa dhe banorët e pjesës lindore të Siujdhe­sës Arabe e kanë prishur gjuhën e vet duke u përzier me persianët, na­b­a­te­jët dhe me krishterët nga Hîra. Gjuha e arabëve që kanë banuar në ven­det që janë kufizuar me Sirinë, është prishur për shkak të përzierjes me biz­antinët dhe izraelitët. Pjesa perëndimore e Siujdhesës Arabe mjaft e pat ruajtur gjuhën e vet të mirëfilltë, sepse atje përzierja me të huajt ka qenë shumë më e rrallë. Këtë më vonë e kanë marrë parasysh dijetarët e Basrës dhe Kufes që iu rrekën grumbullimit të gjuhës së pastër arabe, kështu që gjuhën e kanë tubuar e zgjedhur vetëm nga fiset e lartpër­men­du­ra. Ata nuk e kanë marrë as gjuhën e banorëve të Mekkes, Medines dhe Tâifit, sepse gjuha e këtyre qyteteve pas përhapjes së Islamit është bas­tarduar mjaft për shkak të të huajve që janë vendosur në këto qytete, për­derisa gjatë kohës së Muhammedit alejhis-selam edhe aty gjuha ka qe­në e pastër dhe e ruajtur”. (“El-Xhevâhiru-l-hisân” prej Sealibiut, vëll. I, fq. 14-15).

2. Me “shtatë harfet” nënkuptohet se në fillim të shpalljes së Kur’anit, Mu­hammedit alejhis-selam i qe e lejuar që në vend të një fjale t’i përdorë si­­nonimet e saj, por edhe kjo përsëri vetëm sipas shpalljes. Kështu për she­m­­­bull në vend të fjalësmund të përdorejose; në vend të fjalësmund të përdorejose; në vend tëmund të përdorejetj. Kjo në fillim të Islamit ka qenë e lejuar () sep­se për shumicën ka qenë mjaft vësh­tirë që menjëherë saktë të mbahen mend po të njëjtat fjalë, e sidomos kur merret parasysh se njohja e shkrim-leximit ka qenë tepër e rrallë, kur­se njerëzit krejtësisht jo të shkathët me librin ose me cilëndo shkencë. Që kë­saj t’i gjendet ndonjë zgjidhje dhe çështja të lehtësohet, Muhammedit alejhis-selam i qe lejuar që në bazë të vahjit në disa mënyra ta lexojë Kur’anin dhe në çfarëdo qoftë mënyre që ndokush e ka mbajtur mend prej Muhammedit a.s., ka mund ashtu edhe ta mësojë. Më vonë ka pu­shuar shkaku për ç’arsye kjo ka qenë e lejuar; arsimimi është përhapur, kur­se bota është mësuar në mba­mendjen e Kur’anit, kështu që kjo lehtësi ësh­të abroguar. Këtë men­dim e përfaqëson mufessiri i zëshëm ibnu Xherir Taberiu. Ai në fillim të tefsirit të vet e mbron këtë mendim, kurse i lufton mendimet tjera.

3. Dijetari i famshëm i kiraetit ibn Xhezerija duke folur në veprën e vet “En-Neshr” për hadithin e lartpërmendur thotë: “Unë, tashmë tridhjetë vjet e kam konsideruar këtë hadith të vështirë dhe kam menduar për për­mbaj­tjen e tij, derisa nuk kam ardhur me ndihmën e Zotit në këtë men­dim, që do të mund të ishte korrekt. I kam shqyrtuar të gjitha kiraetet, qof­shin plotësisht autentike ose jo, dhe kam gjetur se të gjitha këto ki­ra­ete mund të shpjeren në shtatë lloje ndryshimesh dhe nuk ka asnjë kiraet që në ndonjë prej shtatë llojeve nuk do të bënte pjesë. Ato shtatë lloje ndry­shimesh janë këto:

a) ndryshimi në hareke pa ndryshim në domethënie, psh.dhe (në rastin e parë në shkronjën  zanoren fet’ha, kurse në rastin e dytë kesre);

b) ndryshimi në hareke që tërheq me vete ndryshimin në domethënie, psh.  dhe(në rastin e parë: Ademu dhe Kelimatin, kurse në tjetrin Ademe dhe Kelimatun);

c) ndryshimi në harf dhe domethënie pa ndryshimin e mënyrës së shkru­arjes së fjalëve, psh.dheosedhe .

ç) ndryshimi në harf dhe mënyrën e të shkruarit pa ndryshim në do­me­thë­nie, psh.dheose dhe .

d) ndryshimi në harf me ndryshimin në domethënie dhe në mënyrën e të shkru­arit, psh.dheosedheose dhe;

e) ndryshimi me ndërrimin e fjalëve, psh.  dhe  ose  (forma aktive para pa­sives) dhe  (forma pasive para aktives);

f) ndryshimi në atë që në një kiraet të jetë një fjalë më shumë, kurse në tjet­­rin një më pak, psh.dheose  dheetj. Sa i përket dallimit ndërmjet kiraeteve në idhhâr, idgâm, revm, ishmâm, tefhîm, terkîk, medd, kasr, imâl, fet’h, ta­h­kîk, tes’hîl, ibdâl dhe nakl,[2] aty me të vërtetë edhe nuk ka ndryshim në ve­të fjalën.

4. Ndërkaq, disa dijetarë janë të mendimit se ky hadith është “mushkil” dhe “muteshâbih” dmth. shumë rëndë i kuptueshëm dhe nuk mundet në mënyrë precize të përcaktohet se ç’është menduar me të. Vetë Sujutiu në komentin e vet të “Sunenit” të Nisaiut, duke folur për këtë hadith, fjalë për fjalë thotë:

“Tek unë është mendim i zgjedhur, se ky hadith është prej haditheve mu­te­shabih, domethënia e vërtetë e të cilit vështirë mund të njihet”.

Përveç mendimeve të cekura për këtë hadith, ekzistojnë edhe shumë men­di­me që i kemi lëshuar.

Disa dijetarë janë të mendimit se prej numrit “shtatë” që është përmendur në këtë hadith, nuk mendohet saktë numri shtatë, por me atë numër sipas traditës së arabëve, mendohet vetëm shumësi dhe sasia më e madhe. Në kup­timin e këtillë arabët i përdorin numrat shtatë, shtatëdhjetë e shtatë, një­qind. E disa dijetarë konsiderojnë se lejimi i përdorimit të atyre “shtatë harfeve” është bërë vetëm në fillim të Islamit edhe atë për shkak të lehtësimit, siç u cek kjo tashmë më herët, derisa disa të tjerë kon­si­de­roj­në se ato shtatë harfe edhe sot ekzistojnë. Ky mospajtim varet gjithsesi nga ajo se si secili nga dijetarët i kupton këto “shtatë harfe”. Përveç këtij mos­pajtimi ekziston edhe një mospajtim tjetër e ky është se mus’hafët, që ka urdhëruar h. Uthmani të shkruhen dhe të dërgohen në krahina të ndrysh­me që të shërbejnë si bazë për mësimin dhe shkrimin e mus’ha­fë­ve, a i kanë përmbajtur të shtatë harfet apo vetëm një. Disa pë­r­fa­qësojnë njërin, kurse të tjerët mendimin tjetër. Disa në këtë pikë­pam­je mbro­jnë mendimin që mund të konsiderohet si i mesëm, e ky është që mus’hafët, që ka urdhëruar të përshkruhen h. Uthmani, nga “shtatë har­fet” e për­mendura i përmbajnë vetëm ato që i duron alfabeti i atyre mus’hafëve.

Këtu duhet theksuar edhe atë se të gjithë dijetarët islamë janë të pajtimit, se në asnjë rast nuk guxon të identifikohen shtatë harfet me shtatë ki­ra­e­t­et, për të cilat do të flasim në vazhdim.

Sado që të ketë mospajtime në të kuptuarit e këtij hadithi, megjithatë mu­nd të zgjedhet mendimi i parë, e ky është se me shtatë harfet nënkuptohen shta­të dialektet kryesore arabe. Në këtë bëjnë pjesë thesari i ndryshëm dhe mënyra e shqiptimit e disa fiseve sikur edhe ajo, që një fis posedon për një nocion një fjalë, kurse fisi tjetër fjalën tjetër. Kështu për shembull fisi Kurejsh e ka shqiptuar, kurse fisi Hudhejl, fisi Esed ka mësuar

(me zanoren kesre në harfin-mudareatu) etj., derisa fiset tjera kanë shqip­tu­ar

(me zanoren fet’ha në harfin-mudaretu etj)., disa fise kanë mësuardhe  (në shkronjën za­no­ren kesre, kurse në shkronjënsakin), të tjeratdhe (në shkro­njën  zanoren damma, kurse shkronjame sakin, të tretat dhe  (në shkronjëndhezanoren damme) etj. Sikur çdo fis arab të detyrohet ta lëshojë dialektin e vet, kurse ta pranojë dialektin tjetër, kjo në tërësi do të ishte vështirë, sidomos kur merret parasysh se që nga rinia dhe fëmijëria janë mësuar vetëm në dialektin dhe theksin e vet. Së kën­dej­mi mëshira e Zotit, dëshira që në atë pikëpamje t’u bëhen lehtësime sikur që edhe i tërë Islami është i lehtë, kështu që Muhammedit alejhis-selam i është urdhëruar që Kur’ani të lexohet në “shtatë harfe”.

Kiraetet

Me kiraete mendohen mënyrat e ndryshme të leximit të Kur’anit. Kiraete ka disa, kurse ndahen në “kiraete mutevâtirë” dhe “kiraete shâdh” (). Kiraetet mutevatirë janë ato kiraete që me transmetim verbal janë përcjellur nëpërmjet një numri tejet të madh të njerëzve që fare nuk mund të dyshojmë në autenticitetin e tyre, sepse një numër aq i madh i njerëzve nuk mund të pajtohen me diçka që nuk është e saktë dhe korrekte. Këto kiraete janë kushtëzuar me atë që të pajtohen me shkrimin e atyre mus’hafëve që h. Uthmani me sahabët e tjerë të ditur ka urdhëruar të përshkruhen dhe të dërgohen në krahina të ndryshme. Kiraetet që nuk i përmbajnë këto kushte quhen kiraete shâdh (). Sipas kiraeteve të këtilla nuk lejohet Kur’ani të lexohet as në namaz as jashtë namazit. Ato mund të na shërbejnë kur të transmetohen nëpërmjet nje­rëzve autentikë, si “hadithe ahad” dmth. mundemi me ato kiraete shâdh të shërbehemi me rastin e dëshmimit të çështjeve të fikhut. Është e njohur se dhjetë kiraete janë mutevatirë. Prej atyre dhjetë kiraeteve në zë kanë dalur shtatë kiraete, në të cilat kanë mësuar shtatë imamë të famshëm të kiraetit. Këto shtatë kiraete në kurrfarë rasti nuk janë shtatë harfet e për­mendura, sikur që këtë tashmë edhe më parë e kemi përmendur. Është gabim i madh që disa, që nuk janë të udhëzuar në vetë çështjen, kanë konsideruar që shtatë kiraetet janë ajo që janë edhe shtatë harfet, por megjithatë nuk ka dyshim në atë që edhe këto shtatë kiraete, e edhe ato dhjetë e më shumë, aq sa janë, bëjnë pjesë në ato shtatë harfe, edhe pse këto dy nocione nuk janë identike.

Seleksionimi i shtatë leximeve u bë pas vitit 300 sipas hixhretit. I pari ato shtatë kiraete i ka seleksionuar Ebu Bekr ibni Muxhahid (Ebu Bekr Ahmed b. Musa b. Abbas b. Muxhahid, vdiq në vitin 324 H). Disa e kanë kritikuar për shkak se ka zgjedhur numrin shtatë, e jo ndonjë numër tje­tër, dhe se me këtë disa i ka bërë të dyshojnë se këto shtatë janë po ajo që janë edhe shtatë harfet.

Çdo kiraet i përshkruhet imamit të veçantë, e çdo imam, ndërkaq, ka më shumë “râvî” që prej tij i transmetojnë ato kiraete. Dijetarët e kiraetit e kanë bërë traditë që prej ravive të disa imamëve të zgjedhin nga dy më të famshmit. Për këtë shkak edhe ne këtu do t’i numërojmë shtatë imamët e njohur në kiraet me nga dy ravijë të tyre, e pastaj do t’i përmendim tre imamët tjerë, kiraetet e të cilëve me kiraetet e shtatë të parëve përbëjnë dhjetë kiraetet mutevatirë (). Para kësaj duhet mbaj­tur mend që mospajtimet e vetë imamëve quhen “kiraete”, mospajtimet i ravive të tyre quhen “rivâjete”, kurse mospajtimet tjera quhen “vexhhe” ().

I. Nâfi’ el-Medeni

Është traditë te dijetarët e kiraetit që në rend të parë ta përmendin Nafiun, imamin e kiraetit nga qyteti i Muhammedit alejhis-selam, Medine. Emri i vërtetë i tij është Nâfi b. Abdurrahman b. ibni Nuajm el-Lejthî el-Medenî. Me prejardhje është nga Isfahani. U lind rreth vitit shtatëdhjetë sipas Hixhretit. Kur’anin e ka mësuar para nja shtatëdhjetë tabiinëve. Në kohën e vet në Medine është konsideruar si njohësi më i mirë i kiraetit. Në Medine ka ligjëruar kiraetin më shumë se shtatëdhjetë vjet. Ka vdekur në Medine në vitin 169 sipas Hixhretit. Prej ravive të tij janë:

1) Uthman b. Seîd el-Misri i quajtur “Versh”, vdiq në vitin 197 H.

2) Isa b. Mînâ i quajtur “Kalun”, vdiq në vitin 220 H.

II. Ibni Kethîr el-Mekki

Në vendin e dytë përmendet kariu (lexuesi i Kur'anit) i Mekkes, Ibni Kethiri. Emri i vërtetë i tij është Ebu Ma’bed Abdullah b. Kethir b. Amr el-Mekki. Me prejardhje është persian. U lind në vitin 45 H., kurse vdiq më 120 H. Në kohën e vet në Mekke konsiderohej si njohësi më i mirë i kiraetit. Ndër ravitë e tij, që prej tij drejtpërdrejt nuk flasin, por nëpërmjet numrit më të madh të njerëzve, janë:

1) Ebu-l-Hasan Ahmed b. Muhammed “el-Bezzi” el-Mekki, vdiq më 250H.

2) Ebu Umer Muhammed b. Abdurrahman el-Mahzumi el-Mekki i quajtur “Kunbul”, vdiq në vitin 291 H.

III. Ebu Amr ibnu-l-Alâ’

Emri i vërtetë i tij është Ebu Amr Zebban b. Alâ el-Mâzini el-Basri. U lind në vitin 68 H., kurse sipas mendimit të shumicës së historianëve vdiq në vitin 154 H. Kur’anin e ka mësuar para shumë mësuesve, kurse pos kiraetit është konsideruar edhe si dijetar i shkëlqyeshëm në dituritë e gjuhës arabe. Prej ravive të tij që nëpërmjet një njeriu e transmetojnë kiraetin e tij, janë:

1) Ebu Umer Hafs b. Umer “ed-Dûri” el-Bagdadi, vdiq në vitin 246 H.

2) Ebu Shuajb Salih b. Zijad “es-Sûsi” er-Rekki, vdiq në vitin 261 H.

IV. Ibni Amir

Emri i tij është Ebu Imrân Abdullah b. Jezid el-Jahsubi esh-Shâmi. U lind në vitin 21 H., kurse vdiq në vitin 118 sipas Hixhretit. Ai bën pjesë në mesin e tabiinëve dhe radhitet në mesin e dijetarëve autoritativë të shekullit të parë. Me vite të tëra ka qenë imam në xhaminë umevite në Damask para dhe pas hilafetit të Umer b. Abdulazizit. Pas tij është falur edhe vetë halifi, i dituri Umer b. Abdulazizi. Më vonë ka qenë edhe kadi i Damaskut, kryeqendrës së atëhershme islame, në të cilën atëbotë ka pasur dijetarë të shumtë. Prej ravive të tij, por jo drejtpërdrejt prej tij, por nëpërmjet shumë njerëzve, janë:

1) Ebu-l-Velid Hishâm b. Ammar “es-Sulemi” ed-Dimishki, vdiq në vitin 245 H.

2) Ebu Amr Abdullah b. Ahmed b. Bishr “b. Zekvân” el-Kureshi ed-Dimishki, vdiq në vitin 242 H.

V. Asimi

Ebu Bekr Asim b. Ebin-Nexhûd Behdele el-Esedi el-Kufi e ka mësuar Kur’anin para Ebu Abdurrahman es-Sulemit dhe Dhirr ibn Hubejshit që kanë mësuar para shokëve të Muhammedit alejhis-selam. Konsiderohet pjesëtar i tabiinëve, kurse vdiq në vitin 127 H. Pas Ebu Abdurrahman es-Sulemit konsiderohej si njohës më i mirë i kiraetit në Kufe. Para tij Kur’anin e kanë lexuar ravitë e tij:

1) Ebu Amr “Hafs” b. Sulejman b. el-Mugire el-Esedi el-Kufi, vdiq në vitin 180 H.

2) Ebu bekr “Shu’be” b. Ajjash el-Esedi el-Kufi, vdiq në vitin 193 H.

VI. Hamza

Ebu Ammâr Hamza b. Habîb el-Kufi ez-Zejjat u lind në vitin 80, kurse vdiq në vitin 156 H. Pas Asimit është llogaritur në Kufe si njohës më i mirë i kiraetit. Pos kësaj ka qenë i njohur edhe si dijetar në shkencat tjera fetare. Prej ravive të tij, jo të drejtpërdrejtë, por nëpërmjet një njeriu, janë:

1) Ebu Isa “Hallâd” b. Halid esh-Shejbani el-Kufi, vdiq në vitin 220 H.

2) Ebu Muhammed “Halef” b. Hishâm El-Bezzar el-Bagdadi, vdiq në vitin 229 H.

VII. Kisâiu

Ebu-l-Hasan Ali b. Hamza b. Abdil-lah el-Kisâi el-Kufi. Kur’anin e ka mësuar para Hamzës dhe karive të tjerë të ditur. Në kohën e vet kon­si­derohej si imam në kiraet. Pos kiraetit është i njohur si dijetar në të gjitha dituritë gjuhësore. Vdiq në vitin 189 H., në qytetin Rej në ditën e njëjtë kur vdiq edhe Muhammed b. Hasan esh-Shejbi, nxënësi i Ebu Hanifes. Me atë rast halifi Harun err-Reshidi ka thënë: “Në Rej i varrosëm edhe fikhun edhe dituritë e gjuhës arabe”. Vdiq në moshën shtatëdhjetëvjeçare. Prej ravive të tij që prej tij drejtpëdrejt e kanë mësuar Kur’anin janë:

1. Ebu Umer Hafs b. Abdulaziz “ed-Duri”, të cilin e kemi përmendur ndër ravitë e Ebu Amr ibni Alait.

2) Ebu-l-Haris “Lejth” b. Halid el-Bagdadi, vdiq në vitin 240 H.

VIII. Ebu - Xha’feri

Ebu Xha’fer Jezid b. el-Ka’ka’ el-Mahzumi el-Medeniu radhitet në mesin e tabiinëve. Ka jetuar në Medine dhe në kohë të vet konsiderohej si imam në kiraet. Vdiq në Medine në vitin 130 H.

IX. Ja’kûbi

Ebu Muhammed Ja’kûb b. Is’hak el-Hadremi el-Basriu ka qenë imam i xhamisë kryesore në Basrë dhe pas Ebu Amr ibni Alâit konsiderohej si kariu më i aftë në këtë qytet. Së këndejmi në Basrë qe përhapur kiraeti i tij dhe të gjithë imamët e xhamisë basriane kanë lexuar sipas kiraetit të tij. Dallohej edhe si njohës i shkëlqyeshëm i sintaksës arabe. Vdiq në vitin 205 H., në moshën 88-vjeçare.

X. Halefi

Halefi është përmendur si ravi i Hamzës. Ai në kiraet pajtohet me karitë e qytetit të Kufes.

*

* *

Prej shtatë imamëve të lartpërmendur në kiraet një është nga Medina, një nga Mekka, një nga Basra, tre nga Kufeja, një nga Shami. Së këndejmi karitë e përmendur shpesh në tefsire përmenden nëpërmjet vendeve nga të cilat kanë qenë, kështu që thuhet: Mekki, Medeni, Kufi etj. Kur përmendet Kufi, atëherë mendohet në të tre karitë nga Kufeja përveç nëse ndonjëri është i veçuar.

Dijetarët islamë edhe sot mësojnë dhe i ruajnë të dhjetë kiraetet e më shu­më, kështu që ato kiraete në mesin e qarqeve shkencore jetojnë edhe sot. Në kuptimin e vërtetë jetojnë vetëm tri kiraete dmth. në ato kiraete kën­dojnë edhe dijetarët dhe bota e rëndomtë e disa vendeve islame. Këto tri kiraete janë kiraeti i Asimit, kiraeti i Nâfiut dhe kiraeti i Ebu Amrit. Kiraeti i Asimit sipas “rivajetit të Hafses” është më i përhapuri. Sipas tij këndojnë shumica e muslimanëve në mbarë botën. Banorët e Afrikës Ve­riore me përjashtim të Egjiptit këndojnë me kiraetin e Hafses, kurse me “rivajetin e Vershit”. Ka edhe mus’hafë të botuar që janë rregulluar sipas këtij kiraeti. Në Afrikën Veriore është i përhapur medhhebi i Imam Malikut, kurse imam Maliku mjaft favorshëm është shprehur për kiraetin e Hafses, i cili sikur edhe Maliku ka qenë nga Medine, andaj edhe mali­kitët e kanë zgjedhur kiraetin e Hafses. Kiraeti i Ebu Amrit akoma jeton në një pjesë të Sudanit. Kiraetet tjera, siç thashë, jetojnë vetëm në qarqet shkencore.

Prej nga lindën kiraetet?

Siç kemi parë duke folur për hadithin në të cilin thuhet se Kur’ani është shpallur në shtatë harfe, Muhammedi a.s. në disa mënyra e ka lexuar Kur’anin. H. Uthmani ka urdhëruar të përshkruhen shumë ekzemplarë të Kur’anit dhe të dërgohen në krahinat e ndryshme islame që të shërbejnë si bazë për përshkrimin dhe këndimin e Kur’anit. Ato mus’hafe që i ka dërguar h. Uthmani kanë qenë të shkruara sikur edhe alfabeti tjetër i atë­hershëm arab, pa zanore dhe pa shenja të pikësimit. Në krahinat në të cilat qenë dërguar ato mus’hafe kanë jetuar mjaft shokë të Muhammedit alejhis-selam, si dhe shumë njerëz të tjerë, të cilët me transmetime e kanë mësuar leximin e Kur’anit. Atëherë çdo krahinë ka lexuar ashtu si ka dë­gjuar nga shokët e Muhammedit alejhis-selam duke pasur parasysh gjatë kësaj edhe vetë alfabetin e mus’hafit që ua kish dërguar h. Uthmani. Kështu kanë lindur kiraetet e ndryshme. Sipas kësaj, kiraetet kryesisht ja­në një pjesë prej shtatë harfeve.

Në bazë të vetë rregullave të gjuhës arabe nuk lejohet që Kur’ani të lexo­het në mënyrë tjetër pos siç e ka lexuar Muhammedi alejhis-selam, kurse shokët e tij me transmetim të sigurt na e kanë dorëzuar. Edhe vetë Pej­gamberi i Zotit vetëm në bazë të Shpalljes në mënyra të ndryshme e ka lexuar Kur’anin, sikur që e kemi përmendur këtë edhe më parë. Në këtë mendojmë kur themi se kiraetet janë “tevkifijje” () dmth. ashtu siç i janë shpallur Muhammedit a.s., kurse Alejhisselami kështu shokëve të vet ua ka thënë. Në asnjë rast nuk guxon të kuptohet se ato kiraete ima­mët në kiraet ose individë të tjerë para ose pas tyre nga vetvetja i kanë përcaktuar. Kjo jepet të kuptohet nga fjalët e h. Umerit, Zejd b. Thabitit, Urve b. Zubejrit, Umer b. Abdulazizit, Sha’biut e të kolosëve të tjerë islamë nga periudha e parë e Islamit, të cilët e kishin traditë të thonë:

“Kiraeti është sunet e traditë, të cilën i riu duhet ta mësojë prej më të vjetrit, dhe mësoni vetëm ashtu si ju kanë mësuar!”

Tregohet se Nafi’u dhe Ebu Amri kanë thënë:

“Sikur mos ta kisha të ndaluar ta lexoj Kur’anin tjetërfare se si më kanë mësuar mësuesit, unë këtë e këtë fjalë nga Kur’ani do ta lexoja kështu e kështu, e këtë kështu”.

Kjo shihet edhe nga ajo që dijetarët islamë gjithnjë rreptë janë ngritur dhe kanë gjykuar atë i cili sipas të kuptuarit të vet, pa transmetim, ka krijuar kiraete të reja. Kështu ka ndodhur me Ebu Bekr Muhammed b. Hasan b. Miksem el-Bagdadin, i cili ka qenë i aftë në sintaksën arabe (ka qenë pas vitit 300), kurse ka pohuar se Kur’ani mund të lexohet në të gjitha mëny­rat e ndryshme që i lejon sintaksa arabe edhe nëse ato nuk kanë mbësh­tetje në transmetim. Ai është ftuar në përgjegjësi, dhe botërisht është penduar dhe ka dhënë premtimin me shkrim se këtë më nuk do ta pohojë. Ngjashëm ka ndodhur me Ibn Shenbuzin Ebu-Hasan Muhammed b. Ah­med b. Ejub ibni Shenbuz el-Mukri-un, vdiq në vitin 328 (shih: “Sheze­rau-udh-dheheb”, vëll. 2, fq. 313 dhe 314) në Bagdad, i cili ka konside­ruar se Kur’ani mund të lexohet sipas kiraeteve, të cilat nuk i kanë të gji­tha kushtet e autenticitetit që i kërkojnë dijetarët islamë. Për këtë zyr­tarisht është ftuar në përgjegjësi, ku para tubimit të dijetarëve dhe karive bagdadas, botërisht ka deklaruar se pendohet dhe ka dhënë premtim me shkrim se më nuk do të preokupohet me atë punë fetarisht të ndaluar.

Vërejtje. Të lexohet ndonjë ajet nga Kur’ani për një rendi në të gjitha më­nyrat e mundshme të kiraetit, si është traditë te disa hafisë në disa vende islame, nuk është e lejuar. Kjo në Egjipt, ku bëhet mbikëqyrja e veçantë mbi botimin, mbamendjen dhe leximin e Kur’anit, zyrtarisht është e ndaluar.

Pasqyrë e shkurtër e zhvillimit
të shkencës mbi kiraetet

Në shekullin e parë e të dytë shkenca mbi kiraetet mësohej nga tradita gojore e njerëzve të ditur. Për kiraetet nuk ka pasur vepra të shkruara ve­çan, e edhe nëse diç më vonë edhe është shkruar, kjo është bërë tërthorazi krahas tefsirit dhe shkencave tjera kur’anore. Vetëm në shekullin e tretë, kur çdo shkencë islame kish lulëzuar, kurse patën filluar me vrull të mu­gullojnë veprat për të gjitha shkencat islame, atëherë edhe për kiraetet si fillim i parë janë shkruar disa vepra të rëndësishme. Dijetar i parë më i rëndësishëm që për kiraetet ka dhënë një vepër të rëndësishme është Ebu Ubejt Kasim b. Sel-lam (vdiq më 224 H). Ai ka shkruar veprën në të cilën ka tubuar kiraetet e njëzet e pesë karive të famshëm ndër të cilët bëjnë pjesë shtatë të njohur për ne. Më vonë erdhi Ibni Xherir et-Taberiu, mufesiri i famshëm, i cili për kiraetin ka shkruar një vepër të rëndësishme që përmbanë kiraetet e njëzet e disa karive. Këtë vepër e ka quajtur “el-Xhami” (vdiq në vitin 310 H). Diç më vonë vjen Ebu Bekr Ahmed b. Musa b. Abbas b. Muxhahid (vdiq më 324 H) që ka shkruar për kiraetin vepër të veçantë dhe për herë të parë ka zgjedhur shtatë imamët auto­ritativë, kiraetet e të cilëve më vonë veçanërisht janë lexuar dhe ligjëruar. Pas tij janë radhitur shumë autorë për shkencën e kiraetit, si Ebu Bekr Ahmed b. Husejn b. Mihran (vdiq më 381 H.), autori i veprës “esh-Shâmil” dhe “el-Gâje” për kiraetet e dhjetë imamëve dhe Ebu-l-Fadl Muhammed b. Xha’fer El-Huzai (vdiq në vitin 408 H.), autor i veprës “El-Muntehâ” në të cilën ka tubuar atë që nuk e ka tubuar askush. Në Magrib dhe Endelus deri në fund të shekullit të katërt shkolla e kiraetit ka qenë mjaft dobët e zhvilluar, derisa disa prej tyre nuk shkuan në Egjipt dhe së andejmi e sollën atë shkencë. I pari që këtë shkencë e solli në Endelus ishte Ebu Umer Ahmed b. Muhammed et-Talemenki (vdiq më 429 H.), i cili për kiraetin ka shkruar veprën “err-Rrevda”. Pas tij rrugës së njëjtë ka shkuar Ebu Muhammed Mekki b. Ebi Talib el-Kajsi (vdiq më 437 H.), autor i veprës “et-Tebsire” dhe “el-Keshf”. Pas tyre ka qenë di­jetari i famshëm i kiraetit Ebu Amr Uthman b. Seid ed-Dâni (vdiq më 444 H.), autor i “et-Tejsir” dhe “Xhamiu-l-bejan”. Në “Xhamiu-l-bejan” gjerësisht i ka përpunuar shtatë kiraetet e njohura të cilat i ka lidhur me transmetim deri te vetë shtatë imamët. Rrugët e transmetimit në atë vepër janë më shumë se pesëqind. Në atë kohë për ta mësuar shkencën e kiraetit u nis nga Perëndimi drejt Lindjes Ebu-l-Kasim Jusuf b. Ali el-Huzeli-u, i cili i vizitoi të gjitha qytetet deri në Gazne, duke i kërkuar dijetarët e kiraetit. Fryt i atyre udhëtimeve të mëdha dhe hulumtimeve të gjith­anshme është vepra e tij “el-Kâmil” në të cilën ka tubuar pesëdhjetë kira­ete nëpërmjet një mijë e katërqind e pesëdhjetë e nëntë rrugëve trans­metuese prej 365 mësuesve në kiraet, që i ka takuar në rrugën e vet prej skajit të Magribit deri në Fergan, për së gjati e për së gjeri (vdiq më 465 H.). Në këtë shekull ka jetuar në Mekke Ebu Ma’sher Abdulkerim b. Abdussamed et-Taberiu (vdiq më 478 H.), i cili për kiraetin e shkroi vep­rën “et-Telhîs” që përmbanë tetë kiraete dhe veprën “Sûku-l-arûs” në të cilën ekzistojnë 1550 rivajete dhe tariqe (trans­me­ti­me dhe rrugë). Në shumësinë e rivajeteve dhe tariqeve këta dy i kapërceu Ebu-l-Kasim Isa b. Abdulaziz el-Iskenderi (vdiq më 629 H.), që ka shkruar veprën “El-Xhami-ul-ekber vel-Bahru-l-ez’har” që përmbanë shtatë mijë rivajete dhe tariqe.

As për së afërmi nuk i kemi numëruar autorët më të famshëm në shken­cën e kiraetit. Kjo është gjithsesi detyrë e veprave krejtësisht profesionale sikur që janë “Tabekatu-l-kurâ” prej Dhehebiut dhe Ibnu-l-Xhezerijes. Vetëm do të cekim edhe atë se në këtë shkencë sot më të njohura e më të përhapura janë veprat e Ebu Amr ed-Dâniut, të cilin pak më parë e ce­këm, veprat e Ebu-l-Kasim b. Firruh b. Halef esh-Shatibiut (vdiq më 590 H.), e veçan poema e tij në 1173 dyvargësha që është e njohur me emrin “Esh-Shatibijje” ose “Hirzu-l-emani ve vexhhut-tehâni” dhe veprat e Shemsuddin Ebul-Hajr Muhammed b. Mu­ham­medit, të quajtur Ibnu-l-Xhezeri (vdiq më 833 H.), e sidomos “En-Neshru fi-l-kiraati-l-ashri” dhe “Et-Takrîb”.

Texhvidi

Leximi i drejtë i Kur’anit quhet “texhvid”. Ndonëse texhvidi bën pjesë kryesisht në kiraet, megjithatë e konsiderojnë shkathtësi të veçantë, për të cilën nga kohët e lashta ekzistojnë vepra të veçanta të shkruara që për­mbaj­në rregullat e kësaj shkathtësie. Thuhet se i pari për texhvidin ka shkruar vepër të veçantë Musa b. Ubejdullah el-Hakani el-Bagdadi (vdiq më 32 H.).

Texhvidi dtth. plotësisht drejt të shqiptohet çdo harf ashtu siç shqiptohet në gjuhën e mirëfilltë arabe dmth. të kihet kujdes në “mehârixhu-l-hu­rûf” dhe vetitë e çdo harfi duke u kujdesur gjatë kësaj ku duhet ndalur, ku duhet kaluar, ku gjatë, e ku shkurt të shqiptohet, ku të shkrihet harfi në harf, ku prap të ndahen etj. Texhvidi është dekor i vetë leximit të Kur’anit (), kurse thuhet se h. Aliu duke e shpjeguar ajetin: (“Dhe lexoje Kur’anin shkoqitur e bukur”, ka thënë:

dmth. “tertil”, leximi i shkoqitur dhe i drejtë i Kur’anit është të kihet kuj­des që harfet bukur të shqiptohen dhe të dihet ku duhet ndalur. Së kën­dej­mi edhe thotë Ibnu-l-Xhezeriu në “Mukaddimen” e vet:

Dmth.: Të lexohet Kur’ani sipas texhvidit është detyrë, “vaxhib”, sepse pa texhvid të lexohet Kur’ani është mëkat. Mëkat është për shkak se Kur’ani si i tillë është shpallur dhe të gjithë njerëzit që para nesh e kanë lexuar dhe neve na e kanë mësuar, e kanë lexuar sipas texhvidit, dhe kjo nuk guxon të lëshohet.

Edhe pse shkenca e texhvidit posedon rregulla stabile dhe të caktuara, me­gjithatë texhvidi mjaft i gjason muzikës, ku më me rëndësi është ush­tri­mi dhe mësimi i shkallërishëm prej mësuesve të shkathët. Në këtë na tërheq vërejtjen Ibn Xhezeriu në “Mukaddimen” e vet dhe thotë:

që dmth. se leximi i drejtë i Kur’anit mund të mësohet vetëm me ush­trime të përhershme.

Të shkruarit dhe tubimi i Kur’anit

Kur’ani edhe gjatë kohës së Muhammedit alejhis-selam ka qenë i shkru­ar. Pejgamberi alejhis-selam ka pasur shkrues të veçantë. Disa prej tyre kanë qenë për atë që të shkruajnë disa ajete dhe sure kur’anore kur të shpallen. Këta shkrues janë quajtur shkrues të shpalljes “kuttâbu-l-vahji”. Disa prej tyre ia kanë shkruar Muhammedit alejhis-selam shkresat që ua ka dërguar disa personave dhe sunduesve të huaj që t’i ftojë në fe të vërtetë. Ndërmjet shkruesve të Muhammedit alejhis-selam që e kanë shkruar edhe Kur’anin sidomos dallohet Zejd b. Thabiti, i cili në këtë punë ka qenë prej më të aftëve. Kur është shpallur ndonjë ajet, Muham­medi alejhis-selam e urdhëronte ndonjërin prej shkruesve të vet që atë ajet ose shumë sosh t’i shkruajë në vendin e caktuar pas atij e atij ajeti, në atë e atë sure.

Meqë në atë kohë nuk ka pasur letër, shkruhej në lëvore të hurmës, pllaka të holla të gurit, në eshtra dhe gjëra të ngjashme në të cilat mund të shkru­hej. Secili nuk ka pasur rast ta shkruajë tërë Kur’anin, por sigurisht dihet se i tërë Kur’ani gjatë kohës së Muhammedit alejhis-selam qe shkruar, por vetëm nuk qe tubuar në një përmbledhje. Përveç kësaj, Muhammedi alejhis-selam është përpjekur që Kur’ani të mësohet përmendsh. Çdo musliman gjatë kohës së Muhammedit alejhis-selam ka ditur diçka nga Kur’ani përmendsh. Në mesin e shokëve të Muhammedit alejhis-selam ka pasur njerëz të shumtë të cilët tërë Kur’anin qysh gjatë kohës së Muhammedit alejhis-selam e kanë ditur përmendsh. Në mesin e tyre kanë qenë: Ali ibn ebi Talib, Ubejj b. Ka’bi, Muadh b. Xhebeli, Zejd b. Tha­biti, Ebu Zejdi e të tjerë.

Pas vdekjes së Muhammedit alejhis-selam mbamendja e Kur’anit është zhvilluar me hov të madh. Në atë kohë disa fise kishin shprehur padëgju­eshmëri dhe kanë refuzuar dhënien e zekatit. Numër i madh i renegatëve ishin tubuar rreth pejgamberit të rrejshëm Musejlimes, të quajtur “El-Kedhdhâb”. Detyra e parë e Ebu Bekrit ka qenë që t’i nënshtrojë këta re­negatë. Menjëherë e dërgoi ushtrinë kundër Musejlimes nën udhëheqjen e Halid b. El-Velidit. Në këtë ushtri ka pasur rreth tre mijë njerëz që e kanë ditur tërë Kur’anin, ose pjesët më të mëdha të tij, kurse janë quajtur “El-Kurrâ”. Në betejën me Musejlimen u vranë rreth pesëqind prej këtyre kârive. Pas kësaj beteje h. Uthmani kërkoi nga halifeja Ebu Bekri që të urdhërojë që tërë Kur’ani të tubohet në një përmbledhje. Këtë nevojë h. Umeri e ka arsyetuar me atë që në luftën e cekur me Musejlimen në Jemame kanë vdekur shumë kârî (lexues të Kur’anit), kurse ekzistonin gjasat se edhe në të ardhmen do të ketë shumë beteja të ngjashme, pran­daj duhej pasur drojë se në këtë mënyrë, kur të vdesin shumë kari, diçka nga Kur’ani mos të humbet. Ebu Bekri këtë e pranoi, dhe e ftoi Zejd b. Thabitin dhe pasi ia tregoi bisedën e vet me Umerin i tha atij: “Ti je i ri dhe i mençur dhe ne në mençurinë tënde nuk dyshojmë, kurse i ke shkruar Kur’an edhe Pejgamberit të Zotit, prandaj kujdesu dhe tuboje Kur’anin në një përmbledhje!”

Në këtë Zejd b. Thabiti filloi ta shkruajë dhe ta tubojë Kur’anin në një përmbledhje. Mbikëqyrjen mbi këtë punë e ka bërë vetë h. Umeri. Kjo përmbledhje i është dhënë në përkujdesje dhe ruajtje vetë halifit Ebu Bekrit.

Kjo konsiderohet ndër meritat më të mëdha të halifit të parë Ebu Bekrit. Sido që ai me fuqinë ushtarake e ka ruajtur nga shkatërrimi shtetin islam duke i nënshtruar fiset e rebeluara dhe duke luftuar kundër fuqive fqinje të Bizantit dhe Persisë, po ashtu në mënyrë të urtë e të mençur e ka ru­ajtur burimin kryesor të shkencës islame, Kur’anin famëlart, që me të mos të ndodhë ajo që ka ndodhur me librat tjerë të shpallur para Kur’anit. Përmbledhja e përmendur është tubuar me përpjekjen e shokëve më auto­ritativë të Muhammedit alejhis-selam, Ebu Bekrit dhe Umerit, kurse e ka shkruar më i shkathti në shkresë nga shokët e Muhammedit alejhis-selam, Zejd b. Thabiti, i cili, siç kemi përmendur më herët, e ka shkruar shpall­jen e Muhammedit alejhis-selam, kurse edhe tërë Kur’anin qysh gjatë jetës së Muhammedit alejhis-selam përmendsh e ka ditur. Përveç kësaj, mbi këtë punë kanë vigjiluar të gjithë shokët e Muhammedit alejhis-selam. Tërë kjo heq çdo dyshim që nga Kur’ani ka mund diç të humbet ose të kyçet diç që nuk bën pjesë në të.

Pas vdekjes së Ebu Bekrit kjo përmbledhje ka kaluar në ruajtje te halifi i dytë Umeri te i cili ka qenë gjatë kohës së jetës së tij. Pas vdekjes së tij përmbledhja i erdhi vajzës së tij, kurse grua e Muhammedit alejhis-selam Hafsës, të cilës Umeri i ka lënë porosi që të kujdeset për trashëgiminë dhe vakëfet e tij.

Gjatë kohës së halifatit të h. Uthmanit janë pushtuar Armenia dhe Azer­bajxhani (viti 25 Hixhrij). Në atë fushatë ka marrë pjesë edhe Hudhejfe b. Jemani, shoku i Pejgamberit alejhis-selam, që ka hetuar se atje shumë njerëz dallojnë në mënyrën e leximit të Kur’anit, që shpesh shpie deri te mospajtimi, konflikti dhe rrëmuja. Kjo e motivoi Hudhejfen dhe kur erdhi në Medine, i tha h. Uthmanit:

“T’i dilet në ndihmë këtij populli para se në mesin e tyre të fillojë për­çar­ja për librin e tyre fetar, siç është bërë ndër hebrenjtë dhe të krishterët”.

Atëherë Uthmani ka kërkuar prej Hafses që t’ia dërgojë atë ekzemplar të Kur’anit që është përshkruar gjatë kohës së Ebu Bekrit. Kur ia dërgoi Hafsa, i urdhëroi Zejd b. Thabitit, Abdullah b. Zubejrit, Seid b. Asit, Abdurrahman b. Haris b. Hishamit t’i shumëzojnë disa ekzemplarë, të cilën punë këta me ndërgjegje të thellë e kanë kryer. Ata ekzemplarë atëherë janë quajtur “mus’hafë”. Mbikëqyrjen mbi përshkrimin e ka bërë vetë halifi h. Uthmani.

Nga përshkruesit e lartpërmendur Zejd b. Thabiti ka qenë ensarij, kurse tre të tjerët kanë qenë kurejshitë. Me rastin e përshkrimit u ka thënë h. Uthmani: “Kur të ndaheni ju dhe Zejd b. Thabiti në ndonjë fjalë, si do t’i shkruani, atëherë shkruani ashtu si i shqiptojnë kurejshitët”. Kur nuk pajtoheshin, sërish i drejtoheshin h. Uthmanit. I kanë ndarë mendimet për shembull te shkruarja e fjalës  kështu që Zejd b. Thabiti ka kër­kuar që të shkruhet me “t” të rrumbullakët (), por meqë në dialektin kurejshit te kjo fjalë shqiptohet shkronjaedhe kur bëhet ndalja te ajo, andaj e kanë shkruar si “t” të gjatë. Nga kjo shihet se te përshkrimi i kanë kushtuar kujdes të madh saktësisë së shkrimit të atyre mus’hafëve. Po ashtu shihet se mospajtimi ka qenë vetëm në mënyrën e shkruarjes së disa fjalëve, e jo në diç tjetër.

Pas mbarimit të kësaj pune Uthmani r.a. ekzemplarin e vjetër ia ka kthyer sërish Hafsës, kurse nga ekzemplarët e shumëzuar e ka lënë një në Medine i cili u quajt origjinali kryesor (), nga një e dërgoi në Mekke, Basrë, Kufe, Sham, Jemen dhe Bahrejn. Pos kësaj ka urdhëruar që secili te mbamendja dhe përshkrimi t’u drejtohet këtyre mus’hafëve saktë të përshkruar, kurse çdo gjë tjetër që është e shkruar nga Kur’ani, qoftë pjesërisht qoftë në tërësi, të shkatërrohet e të digjet, që mos të ketë në këtë ndonjë gabim që do ta mashtronte botën. Me këtë janë pajtuar të gjithë as’habët, e kur më vonë rebelët këtë e cekën si gabim të Uthmanit, r.a. Aliu r.a. u ka thënë:

“Sikur këtë mos ta kishte bërë Uthmani, unë do ta bëja”.

Prandaj merita e Uthmanit në këtë punë qëndron në atë që ka parandaluar çdo mospajtim në të shkruarit dhe të lexuarit e Kur’anit dhe që në kra­hinat kryesore të botës islame ka dërguar nga një ekzemplar të mus’hafit saktë të përshkruar, që secili gjatë mospajtimit dhe dyshimit të rastë­sishëm të mundet lehtë të drejtohet në burim të sigurt.

Pos kësaj, përshkrimi i mus’hafit me tërë vrullin është përhapur ashtu që në betejën e Siffinit kur ushtria e Muaviut bëri mashtrimin e njohur dhe i ngriti mus’hafët në shtiza duke britur: “Le të na gjykojë Libri i Zotit!”, kanë qenë rreth pesëqind mus’hafë të ngritur. Ndërmjet betejës së Siffinit dhe përshkrimit të mus’hafit gjatë kohës së Uthmanit r.a. ka pasur vetëm nja shtatë vjet.

Mënyra e shkruarjes së mus’hafëve të parë

Nuk dihet se a thua ndonjë nga mus’hafët që janë përshkruar gjatë kohës së h. Uthmanit deri sot janë ruajtur. Mus’hafët më të vjetër që deri sot ja­në ruajtur janë shkruar me llojin e veçantë të shkrimit arab që quhet alfa­beti kufian () edhe atë me shkronja të mëdha në letër të ma­dhe. Në shkrimin me të cilin janë shkruar mus’hafët e parë nuk ka pasur harekate, e as shenja të pikësimit me të cilat janë dalluar shkronjat e ngjashme. Arabët që e kanë mbamendur Kur’anin dhe sipas natyrës së vet i kanë njohur rregullat e gjuhës arabe, kanë mundur drejt ta lexojnë Kur’anin, derisa të huajt që kanë kaluar në Islam dhe numri i të cilëve çdo ditë rritej, shpeshherë kanë gabuar në të lexuarit e Kur’anit. Me kër­kesë të Zijadit, mëkëmbësit të Muaviut në Irak, i pari Ebu-l Esved ed-Dueli (vdiq në vitin 69) i ka shpikur shenjat që në Kur’an janë shkruar me ngjyrë tjetër dhe i kanë përfaqësuar harekatet e sotshme. Ato shenja qenë pikat dhe atë: një pikë mbi harf ka simbolizuar zanorën ‘fet’ha”, një pikë nga ana e majtë e shkronjës ka simbolizuar zanoren “damme”, një pikë nën shkronjën ka simbolizuar zanoren “kesre”; dy harekate (tenvin) janë simbolizuar me dy pika dhe atë njëra përbri tjetrës, psh. . Në vend të teshdidit  në Medine kanë vënë gjysmë­rrumbullakun e vogël të hapur nga lart, që do të vihej mbi harf me fet’ha dhe damme, kurse nën harf me kesre. Pikat që kanë pasur dome­thë­nie të harekes i kanë vënë mbi gjysmërrumbullakun për zanoren fet’ha, nga ana e majtë e gjysmërrumbullakut për zanoren damma, kurse nën gjysmërrumbullak për zanoren kesra, psh.

Më vonë teshdidin me fet’ha e kanë shënuar kështu  teshdidin me damme kështu  kurse teshdidin me kesre kështu  . Kështu është bërë deri në kohën e Halil b. Ahmedit i cili e aplikoi riorganizimin në shë­nimin e harekateve. Ai e refuzoi praktikën e deriatëhershme dhe shpiku tetë shenja të reja, që ruhen deri më sot me ndryshime të vogla. Për fet’hanë e ka marrë “elifin’ pak të shtruar, për dammen “vavin” e vogël, për kesren vizën e shtruar nën harf të marrë nga shkronja “ja`” , për “sakin” mori kreun e “ha-së” së vogël  si shkurtesë nga fjala  , për “teshhid” ka marrë fillimin e shkronjës “shin” si shkurtesë prej fjalës  , për medd e ka shkruar në mënyrë të imët fjalën  , për “silin” me të imta ka shkruar fjalën , për shenjën e “hemzesë” ka marrë kre­un e shkronjës “ajn” .

Për këtë Halil b. Ahmedi ka shkruar vepër të veçantë që titu­llo­het:. Halili vdiq në vitin 170. Shenjat e tij janë:

Sa u përket pikave me anë të të cilave janë dalluar shkronjat e ngjashme, për këtë ekzistojnë dy mendime. Disa konsiderojnë se ato pika në fillim fare nuk kanë ekzistuar, kurse të tjerët thonë se ato pika kanë ekzistuar që kur edhe shkronjat ekzistojnë, por që njerëzit që t’i shkruajnë më shpejtë, mjaft i kanë lëshuar, e as që ka pasur rregulla të sakta për përdorimin e atyre pikave. Thuhet se i pari që i ka vënë pikat me të cilat dallojnë shkronjat e ngjashme në mus’haf është Nasr b. Asim el-Lejthi (vdiq më vitin 89 H.), nxënësi i Ebu’l - Esved Ed-Dueliut, dhe ate me kërkesë të Haxhxhaxh b. Jusufit. Po ashtu i përshkruhet vënia e pikave në mus’haf, e ndoshta edhe ndonjë riorganizim në atë pikëpamje Jahja b. Ja’merit, që, siç thotë Ibnu-l- Ethiri, vdiq më 129 H. Pikat që i vunë ata janë shkruar me ngjyrë të njëjtë sikur që janë edhe shkronjat. Për këtë ekzistojnë edhe disa transmetime të cilat deri diku e kundërshtojnë këtë që ne e kemi cekur, por si transmetime më të sigurta në këtë pikëpamje janë pikërisht këto që ne i kemi theksuar.

Drejtshkrimi i mus’hafit ( )

Në mus’hafin që është shkruar në kohën e h. Uthmanit, mënyrën e shkri­mit të të cilit e kanë marrë të gjithë përsh­krue­sit e mëvonshëm, ka vende që i kundërvihen drejt­shkri­­mit më vonë të standardizuar të gjuhës arabe. Si ven­de sekondare mund të përmenden ato ku në vend të elifit është shkruar vavi () ose në vend të te-së së rrumbullakët  teja e gjatëose në vend të nunit për përforcim () vetë tenvini (). Më së shumti dallojnë këto vende: është hequr nga një shkronjë “ja” në fjalëtdhe dhe kështu janë sh­k­ruar  dhe është hequr elifi në fjalët  dhe  dhe kështu janë shkru­ardhe; është shtuar një elif më shumë në fjalët dhe  dhe kështu janë shkruar  dhe ; është shtuar vavi në fja­lët  dhe kështu janë shkruar  etj.

Dijetarët islamë në këtë pikëpamje ndahen në dy mendime. Disa thonë se alfabeti gjatë kohës së Uthmanit, e po ashtu edhe më parë, te arabët nuk ka qenë si duhet i përkryer e as i zhvilluar. Për këtë arsye as’habët që e kanë përshkruar mus’hafin sipas urdhrit të Uthmanit, krahas gjithë vë­mendjes në disa vende në drejtshkrim kanë gabuar. Dijetarët e më­von­shëm islamë, kur alfabeti u zhvillua dhe u bë më i përkryer, nuk patën lejuar që në asgjë të abstenohet nga drejtshkrimi me të cilin Kur’ani në fillim qe shkruar. Këtë e kanë bërë për arsye që të pengohet rruga e ndryshimit qoftë edhe më të vogël në Mus’haf. Këtë mendim e ndan edhe Ibni Halduni dhe për të angazhohet dhe e arsyeton në “Mukaddimen” e vet. Si mbështetje për këtë mendim mund të shërbejë edhe ajo që flitet për Uthmanin, kur përshkruesit ia kanë sjellë mus’hafët e gatshëm që t’i kontrollojë, dhe pasi që i kontrolloi dhe vërejti në disa vende parregullsi të vogla në pikëpamje të drejtshkrimit, që përshkruesit në vërejtjen e tij dëshiruan t’i përmirësojnë, ai nuk lejoi por tha:

“Lërini ashtu ato vende, sepse arabët në lexim drejt do ta lexojnë dhe këtë do ta përmirësojnë”.

Të tjerët e përfaqësojnë mendimin që në këtë nuk ka kurrfarë parregullsie dhe se përshkruesit e parë për shkak të arsyeve të veçanta, të cilat aty-këtu edhe i cekin, kanë abstenuar nga drejtshkrimi i standardizuar.

Dijetarët islamë konsiderojnë se pa marrë parasysh a është i drejtë men­dimi i parë apo i dytë, se te përshkrimi dhe botimi i mus’hafit duhet për­mbajtur atij drejtshkrimi të veçantë me të cilin janë shkruar mus’hafët gjatë kohës së h. Uthmanit. Për këtë arsye për mënyrën e shkruarjes së mus’hafit  shumë dijetarë islamë kanë shkruar vepra të veçanta. Në këto vepra mus’hafin e h. Uthmanit e quajnë  dmth. mus’hafi që duhet të jetë shembull në mënyrën e shkrimit të të gjithë mus’hafëve. Përveç kësaj, të gjithë pajtohen se nga drejtshkrimi kur’anor nuk mund të vjelen rregullat për drejtshkrimin e përgjithshëm të gjuhës arabe. Së këndejmi shpesh e përsërisin fjalinë që ka kaluar në anekdotë:

“Sipas dy llojeve të drejtshkrimit nuk mund të rregullohet drejtshkrimi i gjuhës arabe: Këta janë drejtshkrimi i mus’hafit dhe drejtshkrimi që përdoret në metrikë.”

Ndarja e Kur’anit në sure dhe ajete

Kur’ani është ndarë në 114 sure prej të cilave secila ka emër të posaçëm. Disa sure kanë edhe nga disa emra. Radhitja e atyre sureve në mus’haf sipas shumicës së dijetarëve islamë është “tevkifi” dmth. sipas urdhëresës së Zotit, dhe se në pajtim me këtë nuk lejohet të ndryshohet. Dijetarët islamë e kanë ndarë tërë Kur’anin në katër pjesë. Pjesën e parë, që quhet (shtatë sure të gjata), e përbëjnë shtatë suret e para në Kur’an. Pjesa e dytë quhet  (qindra), kurse e përbëjnë suret që kanë rreth qindra ajete. Pjesa e tretë quhet(që përsëritet), kurse e katërta  (pjesa shumë e ndarë e Kur’anit) që sipas mendimit të disa dije­tarëve fillon prej sures “Kâf”, e sipas mendimit të disa të tjerëve prej sures “El-Huxhurât”.

Çdo sure është e ndarë në ajete. Disa ajete janë më të gjata e disa më të shkurta. Ajeti më i gjatë në Kur’an është(ajeti që flet për rregullat e borxhit) që gjendet në suren “El-Bekare”, kurse fillon kështu:

Ajeti më i shkurtë është ky:  që ka dy fjalë. Ka ajete në të cilat ka vetëm një fjalë, por prapëseprapë sipas numrit të shkronjave më të gjata se ajeti i përmendur. I këtillë është ky ajet:  që gjendet në suren “Er-Rrahmân”.

Disa dijetarë të shkencës së kiraetit ndërmjet vete nganjëherë ndahen, ashtu që një grup i llogarisin disa fjali të Kur’anit si ajet i tërë, kurse grupi tjetër si pjesë të ajetit. Për këtë, në numrin e ajeteve kur’anore të gjithë dijetarët e kiraetit nuk janë të pajtimit. Sipas karive të Medines ekzistojnë gjithsej 6217 ajete kur’anore, kurse sipas atyre të Mekkes 6220, sipas atyre të Kûfes 6236, sipas atyre të Basrës 6205 dhe sipas atyre të Shamit 6226. Siç shihet, këta numra janë mjaft afër njëri-tjetrit dhe në pajtim me këtë mund të themi se mospajtimi në këtë pikëpamje është i vogël. Kalimthi këtu mund të cekim se dijetarët islamë po ashtu me kujdes kanë numëruar se sa ka në Kur’an shkronja dhe pika; e kanë numëruar çdo shkronjë dhe kanë gjetur se sa herë në Kur’an është për­së­ritur ajo. Nga tërë kjo shihet kujdesi i madh dhe i paarritshëm që ia kanë kushtuar librit të vet të shenjtë duke e ruajtur nga ndryshimi më i vogël.

Radhitja e ajeteve në sure pa kurrfarë dyshimi është bërë sipas urdhrit të Zotit, apo, siç thuhet profesionalisht, radhitja e ajeteve është “tevkifi”, kështu që kjo radhitje në asnjë mënyrë nuk duhet ndryshuar. Më parë përmendëm se edhe Alejhisselami, kur do t’i shpallej ndonjë ajet, gjith­monë e caktonte vendin e tij dhe në cilën sure, pas cilit dhe para cilit ajet qëndron ai.

Pra, vërejtëm se radhitja e ajeteve në Kur’an është bërë sipas urdhrit të Zotit. Prandaj ajetet ndërmjet vete janë logjikisht të lidhura. Gjithnjë ndërmjet ajetit paraprak dhe atij që është pas tij ekziston lidhja në dome­thënie  Së këndejmi është çështje shumë e rëndësishme për të kuptuarit e Kur’anit të njihen lidhjet e thëna, ashtu që tërë sureja duket si një tërësi logjikisht e lidhur. Në disa vende në Kur’an kjo lidhje ndërmjet ajeteve është krejt e qartë, derisa në disa vende të kuptuarit e asaj lidhjeje kërkon përsiatje më të thellë. Disa komentues të Kur’anit i kushtojnë kujdes të veçantë këtij aspekti. Ndër ta sidomos shquhet Burhanudin El-Bikâi (vdiq më 885 H), i cili në tefsirin e tij të quajtur “Nazmu-d-durer fi tenâsubi-l-âjâti ve-s-suver” (Radhitja e margaritarëve në lidhjen ndërmjet ajeteve dhe sureve) kësaj çështjeje i ka kushtuar kujdes të veçantë siç kuptohet kjo nga vetë emri.

E jo vetëm që ekziston lidhja ndërmjet disa ajeteve dhe sureve por ek­ziston njëfarë harmonie dhe lidhje ndërmjet fillimit dhe mbarimit të disa sureve. Kështu për shembull sureja “El-Mu’minûn” filon me ajetin  (“Tashmë janë të shpëtuar besimdrejtët”), kurse ajeti i parafundit në po këtë sure mbaron me fjalët:  (“Pa dyshim, jobesimtarët nuk do të shpëtojnë”). Duket se është dokumentuar gjykimi i shqiptuar në ajetin e parë me atë që është dëshmuar vërtetësia e gjykimit të kundërt i cili në fund të sures është sjell si përfundim për­fundimtar. Shembulli i dytë: Në suren “El-Kasas” në fillim përmendet përjetimi i Musaut alejhis-selam, se si është detyruar ta lëshojë vendin e tij të lindjes e të ikë nga armiku, por ai më në fund megjithatë ka qenë ngadhënjimtar. Në fund të sures i urdhërohet Muhammedit alejhis-selam që të durojë që e ka lëshuar vendin e vet të lindjes Mekken, dhe i prem­tohet se në të sërish do të kthehet. Përjetimi i Musaut alejhis-selam i cili është i ngjashëm me përjetimin e Muhammedit alejhis-selam është cekur si ngushëllim për Muhammedin alejhis-selam dhe dëshmi se me­gjith­atë ai do të jetë ngadhënjyes. Te përjetimi i Musaut alejhis-selam thu­het se Musau ka thënë: (“Kurrë nuk do të jem ndih­mës i mëkatarëve”), kurse nga fundi i sures i urdhërohet Muham­me­dit alejhis-selam dhe i thuhet (“Assesi mos u bëjë ndih­mës i pabesimtarëve!”)

Duke pasur vëmendje në këto lidhje dhe raporte të cekura, lehtësohet të kuptuarit e ajeteve dhe sureve kur’anore dhe bëhet e kuptueshme tërësia përmbajtësore. Prandaj te komentimi dhe te të kuptuarit e Kur’anit në kë­të duhet patur kujdes vazhdimisht.

Shkaku i shpalljes së disa ajeteve (  )

Ekzistojnë ajete kur’anore që janë shpallur pa shkak dhe shkas të mirë­filltë, kurse ekzistojnë prap asosh që janë shpallur për shkak dhe shkas të mirëfilltë që kanë ndodhur gjatë kohës së Muhammedit alejhis-selam. Shkaku i theksuar në të shumtën e rasteve është ndodhi që ka ndodhur gjatë kohës së Muhammedit alejhis-selam dhe me atë rast janë shpallur ajetet që përmbajnë vendimin sheri’atik për ndodhinë përkatëse. Si shem­bull për këtë mund të na shërbejnë ajetet që flasin për “dhiharin” në fillim të sures “El-Muxhâdele” dhe ajetet që flasin për “lianin” në fillim të sures “En-Nûr”. Ky shkak mund të jetë edhe pyetja që i është drejtuar Muham­medit alejhis-selam. Si shembull i kësaj është ajeti  (“Po të pyesin për shpirtin”) dhe shumë ajete të tjera, e sidomos ato që fillojnë me fjalët:  (“Po të pyesin”) dhe me fjalë të ngjashme.

Të njihen shkaqet dhe shkasi i shpalljes së disa ajeteve është çështje shumë me rëndësi për të kuptuarit e Kur’anit, por edhe të dispozitave të sheriatit përgjithësisht. Shpeshherë mufesirët theksojnë edhe nga disa shkaqe të disa ajeteve. Në këtë rast vetëm njëri është shkaku i vërtetë, kurse në rastet tjera, që ata i cekin si shkak i Shpalljes, vetëm gjatë jetës së Muhammedit alejhis-selam është aplikuar ajeti përkatës.

Për shkak se është me rëndësi të njihen shkaqet e shpalljes së disa ajete­ve, shumë dijetarë islamë për këtë kanë shkruar vepra të veçanta. Më i vjetri prej tyre është Ali b. Abdullah ibnu-l-Medini (vdiq më 234 H.), mësuesi i Buhariut, kurse vepra më e njohur në këtë degë të shkencës islame është “Esbâbu-n-nuzûl” të cilën e shkroi mufesiri Vahidiu, për të cilin më vonë do të flitet.

Nâsih-i dhe mensûh-i

Po ashtu pikëpamje me rëndësi në tefsir është të njihen ajetet abroguese (nâsih) dhe të abroguara (mensûh). Mensûh janë ato ajete që përmbajnë dispozitën sheri’atike, që ka qenë në fuqi vetëm një kohë të kufizuar, kurse nâsih ajete janë ato që përmbajnë dispozitat sheri’atike që i kanë shfrytëzuar ato dispozita të përkohshme që gjenden në ajetet mensûh. Dispozitat e sheri’atit që janë të përmbajtura në ajetet nâsih mbeten të përhershme. Njëherë Aliu r.a. e ka pyetur një njeri që në xhami i këshillonte njerëzit dhe u ligjëronte, se a i njeh ajetet nâsih dhe mensûh, e kur ky i është përgjigjur se nuk i njeh, Aliu r.a. i ka thënë:

“Ti veten dhe të tjerët i hedh në shkatërrim”.

Në të shumtën e rasteve mufesirët në veprat e veta të tefsirit e trajtojnë çështjen e ajeteve nâsih dhe mensûh, dhe për këtë japin shpjegim të domosdoshëm, kurse shumë dijetarë islamë këtë e kanë përpunuar edhe në vepra të veçanta. Prej tyre janë Ebu Ubejd Kasim b. Sel-lâm (vdiq më 224 H.), Ebu Davud es-Sixhistani (vdiq në vitin 275 H.), Ebu Xha-fer en-Nehhâsi (vdiq më 338 H.) e të tjerë.

Kur’ani si mu’xhize ()

Kur’ani është mu’xhizeja më e madhe e Muhammedit alejhis-selam. Dijetarët islamë e përkufizojnë nocionin e mu’xhizes dhe thonë: “Mu’­xhizeja është vepër e mbinatyrshme, që e kreu njeriu i cili pohon se është I Dërguar i Zotit, e askush tjetër nuk mund diç të tillë të bëjë”. Mu’xhizet ndahen në ato që i kuptojmë me anë të shqisave () dhe ato që i kup­tojmë me anë të mendjes dhe arsyes (). Shumica e mu’xhizeve të pejgamberëve të mëparshëm kanë qenë të llojit të parë, kurse shumica e mu’xhizeve të pejgamberit tonë Muhammedit alejhis-selam janë të llojit të dytë, sepse ai është pejgamberi i fundit i Zotit dhe se është e nevoj­shme që mu’xhizet e tij të jenë të përhershme, në mënyrë që të mund të shërbejnë si dëshmi edhe për ata që do të vijnë pas tij. Mu’xhizet e pej­gamberëve të kaluar kanë qenë të përkohshme dhe ato kanë mund t’i sho­hin vetëm ata që kanë jetuar në atë kohë dhe që kanë qenë të pranishëm. Kur’ani si mu’xhize mbetet deri në Ditën e gjykimit. Në çdo kohë në Kur’an zbulohet diç që më parë nuk ka qenë e njohur, e që shërben si dëshmi e vërtetësisë së Kur’anit dhe pohimit të Muham­medit alejhis-selam.

Muhammedi alejhis-selam u paraqit në mesin e arabëve, të cilët atëherë kishin arritur kulmin në shkathtësinë gjuhësore, elokuencën dhe orato­rinë, ashtu që askush në atë me ata nuk ka mund të krahasohet. Kur Ai prej tyre ka kërkuar që ata t’i ofrojnë diç si Kur’ani, duke u dhënë për kë­të edhe afat të gjatë, ata nuk kanë mund të japin as diç përafërsisht të ngjashme me Kur’anin. Për këtë na flet ky ajet kur’anor:

“Pra, nëse ata janë të drejtë, le ta sjellin një ligjërim si ai.” (Et-Tûr, 34). Pastaj Muhammedi alejhis-selam prej tyre ka kërkuar të sjellin së paku dhjetë sure të ngjashme me suret kur’anore, e as këtë nuk kanë pasur mundësi ta bëjnë. Për këtë na flet Kur’ani dhe thotë:

“Apo, pse ata thonë: ‘Ai (Muhammedi) e trilloi atë (Kur’anin)’ Thuaj: ‘Formuloni pra, dhjetë kaptina si ai (Kur’ani) ashtu të trilluara (siç thoni ju) dhe thirrni, pos All-llahut, po qe se jeni të drejtë (çka të thoni), kë të mundeni për ndihmë!’” (Hûd, 13).

Pas kësaj Muhammedi alejhis-selam prej tyre ka kërkuar të sjellin qoftë një sure të ngjashme me ato kur’anore. Për këtë na flet ky ajet:

“E në qoftë se jeni në dyshim në atë që Ne ia shpallëm gradualisht robit tonë, atëherë sillni ju një kaptinë të ngjashme si ai (Kur’ani) dhe thirrni (për ndihmë) dëshmitarët tuaj (zotërat) pos All-llahut, nëse jeni të sin­qertë.” (El-Bekare, 23).

Kur nuk mundën të sjellin asnjë sure që do t’u gjasonte sureve kur’anore edhe krahas aftësisë së vet të madhe në shkathtësinë oratorike dhe poezi, atëherë Kur’ani para syve të tërë botës ka theksuar pafuqinë dhe dobësinë e tyre dhe për këtë ka thënë:

“Thuaj: ‘Edhe sikur të bashkoheshin njerëzit dhe xhinet për të sjellë një Kur’an të tillë, ata nuk do të mund të bënin si ky sado që do ta ndihmonin njëri-tjetrin.” (El-Isrâ’, 88).

Meqë nuk sollën diç të ngjashme me Kur’anin, kështu në të vërtetë kanë pranuar se njerëzit nuk janë në gjendje ta bëjnë këtë. Ata, të cilët si armiq më të rreptë në çdo hap janë orvatur ta errësojnë dritën e Kur’anit, këtë edhe do ta bënin që njëherë zënka përfundimisht të pushojë. Në vend që këtë ta bëjnë dhe t’i përgjigjen thirrjes, ata e kanë kthyer në shamatë dhe nxitje sikur çdokush që është ngadhënjyes dhe i fituar, kështu që disa kanë thënë se Kur’ani është sihr (mashtrim e magji), disa se është poezi e rëndomtë, e disa se këto janë rrëfime të vjetra jo të vërteta (). Kështu kanë vepruar për shkak se kanë qenë të ngadhënjyer e të dësh­përuar. Në fund janë kënaqur me atë që shpata t’ju gjykojë, gratë dhe fëmijët t’u bëhen robër, kurse pasuria t’u zhduket e shkatërrohet, të gjitha këto për hir të krenarisë dhe entuziazmit të tyre të madh. Sikur të kishin mundësi të krijonin diç të ngjashme me Kur’anin, a thua nuk do t’i rre­keshin asaj pune?! Kjo për ta ka qenë shumë më e lehtë se sa veten t’ia ekspozojnë vdekjes së sigurt. E as prej asaj kohe e deri më sot nuk u gjet askush që do të mund ta bënte atë para së cilës arabët elokuentë mbetën të pafuqishëm.

Kur’ani është mu’xhize nga disa aspekte. Të gjitha ato aspekte nuk mun­den në një vend të numërohen, sepse çdo ditë vazhdimisht aspektet e i’xhazit kur’anor shtohen dhe rishtazi zbulohen. Për Kur’anin si mu’xhi­ze janë shkruar si në letërsinë e vjetër islame ashtu edhe në të renë vepra të veçanta. Ndër aspektet më kryesore të i’xhazit kur’anor mund të numërohen këto që vijojnë:

1. Rrjedhshmëria dhe bukuria e tekstit të tij që është mbi fuqinë njerëzore sikur edhe ajo që çdo fjalë i përgjigjet vendit të vet;

2. Mënyra e jashtëzakonshme dhe tërheqëse e shprehjes që u kundërvihet mënyrave tjera të shprehjes në gjuhën arabe;

3. Ajo që Kur’ani përmbanë lajmet për popujt e kaluar, besimin dhe vep­rimin e tyre, jetën e pejgamberëve të kaluar, punën e tyre, sheri’atin e tyre e gjëra të ngjashme, për çka as Muhammedi alejhis-selam para pejgam­berisë së tij, as populli i tij nuk kanë ditur asgjë. Muhammedi alejhis-selam si njeri që nuk ka ditur as të lexojë as të shkruajë, as që diçka më parë ka mësuar e as që është shkolluar, i ka sjellë në Kur’an ato lajme plotësisht saktë dhe në pajtim me vetë ndodhitë. Pikërisht ajo që Muham­medi alejhis-selam ka qenë analfabet dhe para askujt nuk ka mësuar, qartë dëfton se Kur’ani nuk është vepër e tij por shpallje e Zotit;

4. Kur’ani përmbanë edhe lajmet për disa ndodhi të ardhshme që, kur të ndodhin, plotësisht do të pajtohen me thëniet e tij. Shembujt për këtë janë cekur në veprat që veçan flasin për i’xhazin kur’anor dhe në veprat për ilmu-l-kelâmin;

5. Kur’ani nuk bie ndesh me atë që shkenca në kohën më të re e ka kons­tatuar dhe drejt e ka dëshmuar;

6. Në Kur’an nuk ka gabime dhe pasaktësi, kurse një vepër njerëzore nuk mund të jetë pa gabime dhe pa pasaktësi;

7. Kur’ani flet për çdo gjë që për njerëzit është e nevojshme për fat dhe shpëtim në të dy botët. Ai saktë ka caktuar çka duhet besuar, ka dhënë rregullat e ritualeve - ibadetit, rregullat për moralin dhe veprimet morale, rregullat për raportet reciproke të njerëzve dhe bashkësive, dhe ka caktuar detyrën e njeriut në këtë botë dhe tërë jetën pas vdekjes, etj. etj.

Shpjegimi i Kur’anit - tefsiri

Të kuptuarit e Kur’anit s’është punë e lehtë, një, për shkak të stilit të tij të lartë, dy, që ai prek në të gjitha fushat e shkencat fetare, ashtu që për këtë shkak na janë të nevojshëm komentuesit e Kur’anit ose tefsirët. Edhe vetë shokët e Muhammedit alejhis-selam në aspekt të të kuptuarit më të thellë të disa ajeteve në Kur’an i janë drejtuar Të Dërguarit të Zotit i cili shumë vende në Kur’an i ka komentuar. Kjo edhe nga Zoti në vetë Kur’anin i është urdhëruar dhe i është dhënë si detyrë. Për këtë Kur’ani thotë:

“Ty ta zbritëm Kur’anin që t’u shpjegosh njerëzve atë që u është shpallur atyre, me shpresë se do ta studiojnë (Kur’anin).” (En-Nahl, 44).

E kur shokëve të Pejgamberit alejhis-selam, të cilët në hollësi e kanë njo­hur gjuhën arabe dhe kanë jetuar në kohën kur është shpallur Kur’ani dhe më së miri i kanë njohur rrethanat e atëhershme u është nevojitur shpje­gimi i disa ajeteve, nënkuptohet se njerëzit tjerë gjithsesi kanë nevojë për një shpjegim të mirëfilltë. Shkenca për shpjegimin e Kur’anit në bazë të rregullave të gjuhës arabe dhe dijes tjetër të nevojshme në gjuhën arabe quhet “tefsir”.

Vetë fjala “tefsir” është nxjerrë nga fjala  (dmth. të sqarohet, të shpjegohet). Folja nga kjo rrënjë përdoret nga lloji i parë dhe thuhet:  dhe përcillet në llojin e dytë që të tregojë për­for­ci­min dhe nga këtu vjen fjala “tefsir”. Krahas shprehjes “tefsir” përdoret edhe shprehja “te’vil” që dmth. po ashtu të shpjegohet. Dijetarët më të vjetër islamë e përdornin fjalën “te’vil” në kuptimin e njëjtë sikur edhe fjalën “tefsir”. Kjo shihet edhe nga vetë emri që mufesiri i famshëm Ibni Xherir et-Taberiu ia ka dhënë tefsirit të vet, e ky është “Xhâmi-ul-bejân fi te’vil-il-Kur’an”. Dijetarët e mëvonshëm islamë bëjnë dallimin ndërmjet shprehjes “tefsir” dhe “te’vil”. Disa thonë se tefsir është shpjegimi i disa fjalëve kur’anore, kurse te’vil është shpjegimi dhe sqarimi i dome­thë­nie­ve të ajeteve të tëra kur’anore. Të tjerët thonë se tefsir është shpjegimi i do­methënies zanafillore gjuhësore të disa fjalëve kur’anore, derisa te’vil dmth. për shkak të dëshmisë së veçantë të abstenohet nga domethënia za­na­fillore gjuhësore, kurse të merret ajo domethënie që e kërkon vetë dësh­mia. Për këtë ekzistojnë edhe më shumë mendime të ndryshme, por me­gjithatë nuk largohen tepër nga dy mendimet e thëna.

Kushtet që kërkohen te mufesiri dhe si duhet shpjeguar Kur’anin

Mufesiri duhet që në mënyrë të përsosur ta njohë gjuhën arabe, gra­ma­ti­kën, sintaksën dhe etimologjinë e gjuhës arabe, stilistikën me të tri degët e saj (meâni, bejâni dhe bedi’), shkencën e kirâetit, akaidit, usuli-fikhut, es­babi nuzûlin, nâsihun dhe mensûhin, e përveç kësaj duhet të ketë edhe ta­lent të jashtëzakonshëm të lindur. Kushtin e fundit dijetarët islamë e qu­aj­në me emërtimin , e duke e shpjeguar thonë: Kjo është dituria që Zoti ia ndanë atij i cili vepron sipas rregullave të fesë dhe dijes së vet. Në mesin e kushteve që kërkohen te mufesiri bën pjesë edhe ajo që t’i përmbahet besimit të drejtë islam dhe në këtë ta ndjek Muhammedin alej­his-selam dhe gjeneratën e muslimanëve që në kohën e tij kanë jetuar dhe prej tij kanë mësuar. Kush në këtë ka qenë i dyshimtë, atij nuk do të mund t’i besohet shpjegimi i Kur’anit. Nga njerëzit e këtillë nuk pranohet as hadithi kur vetëm e transmetojnë, e ku më t’u pranohet shpjegimi i tyre i fshehtësive të librit të Zotit.

Te shpjegimi i Kur’anit është detyrë që në rend të parë të drejtohemi në vetë Kur’anin, sepse ajo që në një vend shkurtimisht dhe dendur është thënë, kjo në vend tjetër gjerësisht është shpjeguar. Pas kësaj duhet të drejtohemi në fjalët e Pejgamberit të Zotit, sepse Sunneti është shpjegues i Kur’anit. Në vendin e tretë duhet të drejtohemi në mendimin e shokëve të Muhammedit alejhis-selam, sepse ata kanë jetuar në kohën kur Kur’ani është shpallur dhe i kanë njohur rrethanat dhe rastet për ç’arsye disa ajete janë shpallur. Pas kësaj duhet mbështetur në rregullat e gjuhës arabe duke iu përmbajtur domethënies së vërtetë të fjalës. Së këndejmi dijetarët isla­më nuk i konsiderojnë tefsire disa shpjegime të mistikëve (batinive) që nuk mbështeten në rregullat e gjuhës arabe e as në platformat tjera për shpjegimin e Kur’anit, e as që i përgjigjen domethënies zanafillore dhe të drejtë të fjalës. Për shpjegimin e tillë, Nesefiu në “Akaidin” e vet thotë:

“Fjalët kur’anore e po ashtu edhe hadithet duhet shpjeguar sipas dome­thë­nies origjinale e të drejtë të fjalës. Të lëshohet kjo domethënie, kurse të pranohen domethëniet që i shtrojnë batinitë dmth. mosbesim.”

Disa dijetarë islamë konsiderojnë se përbri domethënies së drejtë të ajetit mund të ceket edhe domethënia “batin” e cila nuk konsiderohet shpjegim por për shkak të ngjashmërisë së saj me domethënien e parë përmendet kalimthi pranë domethënies së vërtetë. Kështu veprojnë shumë mufesirë sikur Nejsaburi dhe Alusi.

Sa u përket tregimeve të ndryshme që janë marrë nga priftërinjtë hebraikë e të krishterë, kurse janë të njohura me emrin “israilijjât”, ato ndahen në tre grupe.

Grupin e parë e përbëjnë ato që flasin për atë që në Kur’an apo hadith është cekur, dhe se në pajtim me këtë për ne janë të tepërta dhe krejtësisht të panevojshme.

Grupin e dytë e përbëjnë ato tregime, përmbajtja e të cilave i kundërvihet asaj që është në Kur’an ose hadith. Për këtë lloj kemi ditur se pa kurrfarë dyshimi janë të rrejshme dhe jo të sakta, dhe se për këtë shkak janë të ndaluara (haram) të fliten e të përmenden, e sidomos duke e shpjeguar Kur’anin. Është e lejueshme që tregimet e tilla të ceken për atë shkak, që të shpjegohet pasaktësia e tyre dhe se kundërshtohen me Kur’anin ose hadithin.

Grupin e tretë e përbëjnë ato tregime, përmbajtja e të cilave nuk e kun­dërshton Kur’anin ose hadithin, e as që gjenden në të. As ky lloj i israi­li­jateve për ne nuk ka kurrfarë rëndësie as vlere, sepse nuk mund të konsi­derohen si argumente as që mund në to të mbështetet gjatë shpjegimit të Kur’anit. Për këtë lloj Muhammedi alejhis-selam ka thënë:

“Mundeni pa kurrfarë dëmi e pengese të flitni nga izraelitët”. Pra, këtë lloj Muhammedi alejhis-selam e ka lejuar të flitet ashtu siç mund të thu­hen tregimet dhe përrallëzat tjera.

Në pajtim me atë që u tha më lart, shpjegimi me hamendje i individit që nuk mbështetet në kushtet e cekura, është i ndaluar dhe nuk ka kurrfarë vlere. Muhammedi alejhis-selam për këtë ka thënë:

“Kush për Kur’anin thotë diç nga vetja, ka gabuar qoftë edhe nëse ia që­llon”, dhe

“Kush për Kur’anin flet diç pa dije,le t’ia përgatisë vetes vendin në zjarr”.

Pra, dënimi i rëndë i pret ata njerëz që në mënyrë të vet e shpjegojnë Kur’anin duke mos pasur kujdes në rregullat dhe kushtet e nevojshme.

Llojet e ndryshme të tefsirit

Për tefsirin kanë shkruar njerëzit që janë dalluar në të gjitha shkencat fetare e të tjera të ndryshme. Secili prej tyre i ka dhënë rëndësi dhe kujdes më të madh asaj shkence e dege që më së shumti e ka dashur dhe me të cilën më së shumti është preokupuar. Për këtë shkak janë krijuar më shumë lloje tefsirësh.

Kështu në tefsiret e Taberiut, Ibni Kethirit dhe Sujutiut dominon shkenca e hadithit dhe tradita (  ) përgjithësisht. Kurtubiu vëmendjen më të madhe ua ka kushtuar çështjeve të fikhut, dhe kjo në tefsirin e tij që në shikim të parë vërehet. Disa dijetarë islamë që e kanë kultivuar shkencën e fikhut i kanë nxjerrë nga Kur’ani vetëm ato ajete që flasin qoftë edhe për së largu për çështjet fikhore, dhe pastaj i kanë shpjeguar dhe hollë­sisht i kanë përpunuar. Veprat e tilla mbajnë titullin “Ahkamu-l-Kur’an”. Prej veprave të botuara të këtij lloji më e njohur është “Ahkama-l-Kur’an” e Ebu Bekr err-Rraziut të quajtur El-Xhessas (ka vdekur më 370 H.), dhe “Ahkamu-l-Kur’an” e Ebu Bekr Ibnu-l-Arebiut (ka vdekur më 543 H.). I pari prej dy të përmendurve është i medhhebit hanefit, kurse tjetri i medhhebit malikit. Fahruddin Raziu, që shumë e ka dashur ilmu-l-kelamin dhe filozofinë, ka futur në tefsirin e vet shumë sosh nga fusha e atyre shkencave në lidhje me shpjegimin e disa ajeteve. Zemahsheriu qe dalluar në njohjen e stilistikës së gjuhës arabe, dhe se për këtë në Kesh­shafin e vet më së shumti merret me përpunimin e këtij aspekti kur’anor. Disa prap e kanë kaluar me radhë tërë Kur’anin nga aspekti sintaksor dhe kanë cekur rasën e çdo fjale dhe cilin vend e zë në fjali. Ky lloj i veprave quhet “I’rabu-l-Kur’an”. Prej veprave të botuara të këtij lloji është e njo­hur vepra e Ebu-l-Beka el-Ukberiut (ka vdekur më 616 H.) me emrin “Imlâu ma menne bihirr-Rrahmân min vuxhuhi-l-i’rabi fi xhamii-l-Kur’­an”. Po ashtu ekzistojnë tefsire që pothuaj në masë të njëjtë i komentojnë ajetet kur’anore nga të gjitha aspektet e përmendura. I këtillë është tefsiri i Alusit dhe i shumë mufesirëve të tjerë.

Te studimi i Kur’anit është e nevojshme që të zgjedhet një aspekt i tij dhe që Kur’ani nga ai aspekt të studiohet. Për këtë arsye disa mufesirë e kanë zgjedhur aspektin gjuhësor, disa fikhor, disa të ilmu-l-kelamit dhe në tefsiret e tyre këtë si më kryesor e kanë përpunuar. Kur’ani është libër që udhëzon në rrugë të drejtë dhe shpie drejt lumturisë në të dy botët. Prandaj është më se e nevojshme që te studimi i Kur’anit vëmendja më e madhe t’i kushtohet këtij aspekti kur’anor, sepse ky është caku dhe synimi kryesor i Kur’anit.

Zhvillimi i shkencës së tefsirit dhe
biografitë e mufesirëve më të njohur

Muhammedi alejhis-selam i pari e ka shpjeguar Kur’anin. Prej këtyre shpjegimeve të tij në përmbledhjet e ndryshme të hadithit janë ruajtur një numër i konsiderueshëm. Prej kësaj do të mund të shkruhej vepër e ve­çantë, që disa dijetarë islamë edhe e kanë bërë. Përveç kësaj, shumica e mufesirëve me rastin e shpjegimit të disa ajeteve e përmendin gjithnjë shpjegimin e Muhammedit alejhis-selam në vend të parë. Pos Alejhis­selamit Kur’anin e kanë shpjeguar edhe shokët e tij të ditur. Ndërmjet tyre në këtë pikëpamje veçanërisht dallohen: katër halifët e parë, Ibn Mes’udi, ibn Abbasi, Ubej ibn Ka’bi, Zejd ibn Thabiti, Ebu Musa el-Esh’ariu dhe Abdullah ibn Zubejri. Në mesin e gjithë këtyre, si mufesir më së shumti është dalluar Abdullah ibn Abbasi, djali i xhaxhait të Pej­gamberit alejhis-selam, për të cilin Muhammedi alejhis-selam e ka lutur Zotin duke thënë:

“All-llahu ynë, aftësoje në të kuptuarit e fesë dhe këshilloje në shpje­gi­min e Kur’anit!”

Ai mbanë titullin “Terxhumânu-l-Kur’an”, dmth. shpjegues i Kur’anit. Men­dimet e tij për tefsirin gjenden të tubuara e të shënuara në tefsiret e ndrysh­me që i kushtojnë kujdes më të madh traditës. Disa prej dijetarëve të mëvonshëm islamë kanë tubuar, por jo në mënyrë tejet kritike, shpje­gimet e Ibni Abbasit të Kur’anit në një përmbledhje, që edhe është botuar dhe është e njohur me emrin “Tefsiru Ibnil-Abas”.

Pas gjeneratës së shokëve të Muhammedit alejhis-selam me tefsir janë marrë tabiinët dhe atë më së shumti ata që kanë jetuar në Mekke, Medine dhe Kufe. Ata që kanë jetuar në Mekke kanë pasur rast të mësojnë nga Ibni Abbasi, ata që kanë jetuar në Kufe më së shumti për tefsirin kanë dëgjuar dhe mësuar nga Ibn Mes’udi, kurse Medina edhe ishte qyteti i Muhammedit alejhis-selam në të cilin ruhej kujtimi i gjallë për Pejgam­berin alejhis-selam dhe mbarë punën e tij. Në mesin e tabiinëve më së shumti në tefsir përmenden Muxhâhidi, Atâ ibn Ebi Rebâhu, Ikrime, Seîd ibn Xhubejri, Tâvûsi, Dahhâk ibn Muzahimi, Hasan el-Basriu, Muham­med ibn Ka’b el-Kureziu, Ebu’l-Alije, Katâde, Zejd ibni Esleme, Mesrûk ibnu-l-Exhde’, Seîd ibn Musejjebi e të tjerë. Larg do të shkonim sikur për secilin prej të cekurve nga diçka të thonim. Mund të thuhet se ndërmjet tyre më së shumti përmendet Muxhahidi i cili vetë thotë: “Unë para Ibn Abbasit tridhjetë herë e kam lexuar Kur’anin”. Me një rast tjetër ka thënë: “Tri herë para Ibn Abbasit e kam kaluar Kur’anin duke e ndalur në çdo ajet dhe duke e pyetur për të”.

Mendimet e tabiinëve të lartpërmendur për tefsirin janë të tubuara në vep­rat e ndryshme të hadithit dhe tefsirit, e kryesisht në tefsirin e Ibnu Xherîr et-Taberiut.

Ibnu Xherîr et-Taberiu

Ebu Xha’fer Muhammed b. Jezid Ibni Xherîr et-Taberi el-Bagdadi është njëri prej dijetarëve të famshëm islamë. U lind në qytetin Amulu në kra­hinën Taberistan në vitin 224 H. Ka qenë i njohur si dijetar mjaft i aftë në kiraet, tefsir, hadith, fikh dhe histori, për të cilat ka shkruar numër të madh veprash. Nxënësit e tij pas vdekjes së tij e ndanë numrin e faqeve të veprave të shkruara nga ai me ditët e jetës së tij pas moshës madhore, dhe doli rezultati se ai çdo ditë ka shkruar nga katërmbëdhjetë faqe. Veprat më të njohura të tij janë:

1. Tefsiri i madh në tridhjetë vëllime me emrin “Xhâmi-ul-bejân fi te’vil-il-Kur’an”, që deri tash dy herë është botuar në Kajro (deri në vitet nëntë­dhjetë kjo vepër ka përjetuar dhjetëra botime nga shumë botues, N.I.);

2. Historia e madhe në dymbëdhjetë vëllime e quajtur “Târihu-l-mulûki-l-erdi ve-l-enbijâ”, që u botua më parë në Lejden e pastaj në Kajro, kurse fillon me krijimin e botës dhe mbaron me ndodhitë e vitit 302 Hixhrij. Kjo histori e tij konsiderohet burim më i sigurt për historinë e tre shekuj­ve të parë të Islamit;

3. “Tehdhîbu-l-âthhâr” për fikhun, ende e pabotuar dhe veprat tjera.

Ibn Xheriri ka qenë imam në zë dhe muxhtehid i pavarur. Ka themeluar edhe medhhebin e veçantë që e kanë ndjekur disa dijetarë të mëvonshëm, por nuk jetoi gjatë kohë. Ibni Xheriri ka vdekur nga fundi i shevalit më 310 H. Ka punime edhe në vargje. Vargjet vijuese janë të tij:

(“Kur të varfërohem e të kem kokëçarje, / këtë nuk e di as vëllai im i lin­dur / e kur pasurohem, pasurohet edhe miku im. / Turpi fytyrën ma ruan, / kurse butësia është në kërkesat e mia shok. / Sikur të më lejonte fytyra, / unë lehtë deri te pasuria do të mund të vija.”).

Es-Seâlibi dhe El-Vahîdi

Ndërmjet mufesirëve më të vjetër e më të njohur janë edhe Ebu Is’hak Ahmed b. Muhammed es-Seâlibi en-Nejsâbûri dhe nxënësi i tij Ebu Hasan Ali b. Ahmed el-Vâhidiu. Është i njohur tefsiri i Seâlibit “Et-Tefsîr-ul-kebîr” që kapërcen shumë tefsire tjera. Seâlibi ka vdekur në vitin 427 H.

Nxënësi i tij Vâhidiu ka qenë i njohur si njohës i gramatikës dhe sintak­sës arabe, kurse është dalluar edhe në tefsir. Në fushën e tefsirit ka dhënë tri vepra. Më e vëllimshme është “El-Besît”, pas saj është “El-Vesît”, e pastaj më e shkurta “El-Vexhîz”. Më herët kemi përmendur se Vahidiu ka shkruar edhe një vepër për shkaqet dhe shkaset e shpalljes së disa aje­teve që mbanë emrin “Esbâbu-n-nuzûl. Prej veprave të përmendura janë botuar veprat “El-Vexhîz” dhe “Esbâbun-nuzûl” të dyja në Kajro. Vahi­diu ka vdekur në Nejsabur në vitin 468 H.

El-Begavi

Ebu Muhammed Husejn b. Mes’ud el-Ferrâ el-Begavi esh-Shafi, i njohur me ofiqin “Muhjis-sunne” (që e ngjalli Sunnetin), është me prejardhje nga vendi Bagshur në Horasan. Dallohej si dijetar sidomos në hadith dhe tefsir, e pastaj në fikhun shafiit dhe në shkencat tjera. Ndër veprat e tij me rëndësi është të përmenden këto:

1. Tefsiri i quajtur “Meâlimut-tenzîl”, që deri më sot ka përjetuar më shu­më botime në Kajro, Indi e Persi. Këtë tefsir në vitin 725 H. e ka për­pu­nuar Alâuddin Ali b. Muhammed el-Bagdadi i quajtur el-Hâzin dhe kësh­tu të përpunuar ia ka dhënë titullin “Lubâbu-t-te’vîl fi ma’rifet-t-tenzîl”, i cili shumë herë është botuar dhe mjaft është i përhapur në botën islame;

2. “Mesâbîhus-sunne”, vepër e hadithit e cila gjatë jetës së tij, e edhe më vonë mjaft është përhapur nëpër tërë botën islame;

3. “El-Xhem’u bejne-s-sahîhajn” në të cilën i ka tubuar hadithet që gjen­den në Sahihun e Buhariut dhe të Muslimit.

4. Vepra e hadithit “Sherhu-s-sunne” në të cilën si muxhtehid në shumë vende ka abstenuar nga medhhebi shafiit;

5. “Et-Tehdhîb” për fikhun shafiit.

Vdiq në qytetin Merveruz në vitin 510 H,kurse disa thonë në vitin 516 H.

Ez-Zemahsheriu

Ebu’l Kasim Mahmud b. Umer ez-Zemahsheri el-Hvarizmi u lind në mu­ajin rexheb të vitit 467 në vendin Zemahsher në krahinën Havarizmi. Pesë herë ka shkuar në haxhxh dhe pesë vjet ka qëndruar në Mekke për ç’arsye edhe e ka marrë ofiqin “Xhârull-llah”. Sipas medhhebit ka qenë hanefit, kurse në akaid mu’tezilit i flaktë që në çdo hap e ka theksuar mendimin e mu’tezilitëve dhe për ta me zemër është angazhuar. Ka qenë i dëgjuar si dijetar në të gjitha dituritë e gjuhës arabe, e pastaj në tefsir dhe fikhun e hanefitëve. Ka shkruar shumë vepra nga të cilat më kryesore janë këto:

1. Tefsiri i quajtur “El-Keshshâfu an hakâiki-t-tenzîli en-nâtiku an dekâ­iki-t-te’vîl” që bën pjesë në radhën e parë të tefsirëve që i përpunojnë bukuritë stilistike të Kur’anit. Mangësi e vetme e tij është që në të autori ka prezantuar shumë mendime ekstreme mu’tezilite. U botua në Kajro disa herë, kurse edhe në Kalkutë pati një botim. Për këtë tefsir, vetë au­tori Zemahsheriu i kënaqur që arriti sukses, thotë:

(“Tefsirë të panumërt ka në botë, / por, për Zotin, nuk ka në mesin e tyre siç është Keshshafi im. / Nëse e kërkon rrugën e mirëfilltë, e ti lexoje përherë, / sepse mosdituria është si sëmundje, kurse Keshshafi është sikur ilaç.”);

2. “El-Fâik” në dy vëllime për “garibu-l-hadith-in”, i botuar në Indi;

3. “Esâsu-l-belâga”, fjalor arabisht që i kushton vëmendje të veçantë përdorimit të fjalëve në kuptimin figurativ. Në Kajro ka përjetuar tri botime;

4. “El-Muffessal’ që llogaritet ndër veprat më të mira në sintaksën arabe.

Ka stil shumë të bukur i cili manifestohet në “Mekâmet” e tij, “Atvâku-dh-dheheb” dhe veprat e ngjashme. Ka edhe poezi të tij të bukura. Duke e vajtuar mësuesin e vet Ebu Mudarin, ai këndon:

“Shumë femra më thonë: “Çfarë është ky margaritar, / që me dy vargje nga sytë e t’u derdhet? / Unë u them: “Ky është margaritari / që me të Ebu Mudari veshët m’i ka mbushur; ja, tash po derdhet në sy”. Ka vdekur në Xhurxhan më 9 dhul-hixhxhe të vitit 538 H.

Fahrudin err-Rrâzi

Ebu Abdullah Muhammed b. Umer b. Husejn el-Bekri err-Rrâzi Fahr­u­di­ni u lind në qytetin Rejj në vitin 542 ose 544 H. Ka qenë i njohur si di­je­tar në ilmu-l-kelam, tefsir, usul, fikhun shafiit, mjekësi dhe filozofi. Për kë­to dituri ka shkruar shumë vepra nga të cilat do t’i cekim vijueset.

1. Tefsiri i quajtur “Mefâtîhu-l-gajb” i cili pati disa botime në Kajro. Ky tefsir shpeshherë përmendet me emrin “Et-Tefsiru-l-kebîr” (Tefsiri i madh), sepse ka tetë vëllime voluminoze. Në atë tefsir, siç thonë, është tubuar çdo rrallësi, e më së shumti në të vërehen trajtesat e ilmul-kelamit, diskutimet filozofike dhe përgënjeshtrimi i sekteve të ndryshme islame, që nuk pajtohen me mendimin e Ehlus-sunnetit;

2. Në mesin e veprave të tij për ilmu-l-kelamin bëjnë pjesë: “Metalibu-l-âlije”, “Nihâjetu-l-ukûl” dhe “El-Muhassal”;

3. Në mesin e veprave të tij për usuli-fikhun bëjnë pjesë: “El Mahsûl” dhe “El-Meâlim”;

4. Në mesin e veprave filozofike numërohet: “El-Mulehhas” dhe komenti i veprës “El-Ishârât” të Ibn Sinait;

5. Në mesin e veprave të tij për letërsinë bën pjesë komenti i “Saktuz-zendi” të Mearrit;

6. Në mesin e veprave për shkencën e mjekësisë numërohet komenti “El-Kul-lijjatu’ nga “El-Kanuni” i Ibn Sinait.

Pos veprave të tij të shumta në fusha të ndryshme shkencore, ai ka vargje shumë të bukura. Në mesin e tyre janë këto:

(“Fundi i përparimit të arsyes sërish është pengueshmëria, / kurse pjesa më e madhe e orvatjeve është mashtrimi. / Shpirtrat tanë janë të padispo­nuar në trupat tanë, / kurse thënë shkurtimisht, në këtë botë janë vetëm vuajtja dhe e keqja. / Nga diskutimet e tërë jetës sonë / vetëm kemi fituar atë që kemi tubuar fjalë të zbrazëta.”)

Ka vdekur në ditën e parë të Bajramit të ramazanit në vitin 606 H., në qytetin Herât.

Ibnu Atijje

Ebu Muhammed Abdullah b. Galib b. Abdurrahman el-Muharibi i quaj­tur Ibnu Atijje u lind në rrethin e Granadës në Spanjë në vitin 481 H. Ka qenë dijetar në zë në tefsir, hadith, fikh dhe dituritë e gjuhës arabe. Gjatë kohë ka punuar si kadi në qytetin e Almerisë, ku është bërë i famshëm përnga drejtësia. Shkencën e mësoi te babai i vet, e pastaj te Ebu Ali el-Gassaniu dhe te dijetarët tjerë të Spanjës së asaj kohe. Ka vdekur në qyte­tin Lurki në vitin 546 H. Ndërmjet veprave të tij veçanërisht është i njo­hur tefsiri i tij me emrin “El-Muharreru-l-vexhîz” për të cilin më së fa­vorshmi janë shprehur Ebu Hajjâni, Lisânuddin ibni Hatîbi dhe dijetarë të tjerë. Në Algjeri është botuar përpunimi i tefsirit të tij që e ka bërë dijetari algjerian Abdurrahman b. Ahmed es-Seâlibi (785-875 H.). Ky tefsir i për­punuar mbanë emrin “El-Xhevâhiru-l-hisân fi tefsiri-l-Kur’an”, kurse është botuar në katër vëllime. Pos veprave në prozë Ibnu Atijje ka edhe poezi të mira.

El-Kurtubi-u

Ebu Abdil-lah Muhammed b. Ahmed b. Ebi Bekr b. Ferh el-Ensâri el-Kurtubiu është me prejardhje nga Spanja, kurse është shquar si dijetar i vyeshëm dhe i devotshëm. Ka shkruar shumë vepra, ku më i njohur dhe më i vlefshëm është tefsiri në dymbëdhjetë vëllime me emrin “Xhami’ul-ahkami-l-Kur’an ve-l-mubejjinu li mâ tedam­mene mine-s-sunneti ve âji-l-furkân” që konsiderohet ndër tefsirët më të mirë e më të dobishëm. Në vend të tregimeve të ndryshme të padobishme, ai në tefsirin e vet ka kyçur diskutimet për dispozitat e sheri’atit dhe mënyrën si ato nxirren nga Kur’ani, e krahas kësaj edhe i ka përmendur kirâetet, i’râbin dhe nâsihin e mensûhin. Para pak kohësh biblioteka e Kajros ka filluar botimin e këtij tefsiri dhe deri tash janë botuar disa vëllime. E përhapur është edhe vepra e tij “Et-Tedhkiretu bi ahvâli-l-mevtâ ve ahvali-l-âhire”. Vdiq në Egjip­tin e Epërm në vitin 671 Hixhrij.

El-Bajdâvi-u

Nasirudin Ebu’l-Hajr Abdullah b. Umer esh-Shirâzi el-Bejdâviu është me prejardhje nga vendi Bejda’ në rrethinën e Shirazit. Është i njohur me emrin El-Kadi (kadi), sepse ka qenë më gjatë kohë kadi në Shiraz. Ka vdekur në Tibriz në vitin 685 H. Në fushën e tefsirit, hadithit, usulit, ilmu-l-kelamit, gramatikës arabe dhe logjikës ka shkruar numër të madh veprash nga të cilat më të njohura janë këto:

1. Tefsiri i quajtur “Envârut-tenzîl ve esraru-t-te’vîl” në të cilin ka vjelur lëndën e “El-Keshshafit”, e pastaj e ka plotësuar sa nga vetja sa nga tef­siri i Rraziut “Mefâtihu-l-gajb”. Tefsiri i tij shquhet edhe me atë që i ka evituar të gjitha mendimet ekstreme të mu’tezilitëve me të cilat është për­plot “El-Keshshafi”; në disa vende këto mendime edhe i ka përgë­njesh­truar;

2. “El-Minhaxh”, vepër mjaft e përhapur dhe e shtrirë për usuli-fikhun, që vetë e ka shpjeguar;

3. Shpjegimi i veprës “El-Mesâbîh” nga Begaviu;

4. “Et-Tavali’”, vepër e shkurtër për ilmu-l-kelamin;

5. Shpjegimi i “El-Kafisë” së Ibni Haxhibit në sintaksën arabe.

Tefsiri i tij, mund të thuhet se është prej tefsirëve më të përhapur, kurse ka pasur shumë botime në Egjipt, Stamboll, Indi dhe Evropë. Ky tefsir shumë edhe është shpjeguar dhe ka disa shpjegime të tij të botuara (hashije).

Tregohet se Bejdaviu, edhe pse ka qenë mjaft i ditur, ka mbetur gjatë kohë i lënë pasdore dhe i panjohur. Njëherë u nis në Tibriz për disa punë të veta dhe pikërisht kur ishte në Tibriz, një aristokrat i atjeshëm kish tubuar numër të madh të dijetarëve që në praninë e tij të diskutojnë për çështjet shkencore. Në atë takim ka prezentuar një nga njerëzit e ditur i cili shtroi një pyetje të rëndë dhe ka kërkuar prej të pranishmëve që vetëm ta analizojnë, sepse ka qenë i bindur se askush në këtë pyetje nuk mund të përgjigjet. Kur njëmend askush nuk ka mundur atë pyetje as ta analizojë, e lëre më të përgjigjet në të, u ngrit Bejdaviu që rastësisht ishte aty i ulur më prapa, dhe bukur këtë pyetje e analizoi dhe në të u përgjigj. Veziri me gëzim ia caktoi vendin Bejdaviut në krye, e shpërbleu dhe pasi e pyeti për ç’arsye ka ardhur, ia plotësoi dëshirën e tij. Nga kjo kohë Bejdaviu gëzoi autoritet mjaft të madh në mesin e dijetarëve.

En-Nesefi-u

Ebu’l Berekât Hafizuddin Abdullah b. Ahmed en-Nesefiu ka qenë i njo­hur si dijetar në fikhun hanefit, usul dhe tefsir. Në mesin e veprave të tij më të njohura bën pjesë “El-Vâfî” në fikhun hanefit, pastaj komenti i tij “El-Kâfî”. Është mjaft e përhapur dhe e komentuar vepra e tij po ashtu e njohur e fikhut “Kenzu-d-dekâik” dhe vepra e usulit “El-Menâr”. Është i njohur edhe tefsiri i tij i quajtur “Medâriku-t-tenzîl ve hakâiku-t-te’vîl” në të cilin shumë material ka marrë nga “Keshshâfi” i Zemahsheriut. Ky tefsir ka përjetuar disa botime në Kajro, kurse është botuar edhe në Indi. Hanefitët e duan këtë tefsir dhe shpesh shërbehen me të në ligjërimin e tefsirit.

Në vitin 710 H. Nesefiu erdhi në Bagdad dhe thuhet se po atë vit edhe ka vdekur. Viti i vdekjes së tij saktë nuk është konstatuar.

Ebu Hajjân-i

Esîruddin Muhammed b. Ali el-Endelus el-Garnati i quajtur Ebu Hajjan u lind në rrethinë të Granadës në Spanjë në vitin 654 H. Duke qëndruar edhe në Perëndim u bë i famshëm në kiraet, tefsir dhe gramatikën arabe. Më vonë u shpërngul në Lindje dhe u vendos në Egjipt, ku në mesin e dijetarëve egjiptianë ka gëzuar autoritet. Në fillim ka qenë i medhhebit malikit, kurse më vonë, pasi erdhi në Egjipt, e pranoi medhhebin shafiit. Pos gjuhës arabe është preokupuar edhe me gjuhët tjera, e sidomos me turqishten, persishten dhe abisinishten, që është raritet te dijetarët arabë. Sidomos bien në sy veprat e tij që i ka shkruar për gramatikën e gjuhëve të përmendura. Veprën e tij për gjuhën turke e konsiderojnë fillim të parë të punës shkencore për gjuhën turke. Kjo vepër titullohet me titullin “Zehvu-l-mulk fi nahvi-t-turk”, për gjuhën persishte “Mantiku-l-hurs fi lisani-l-furs”, kurse për gjuhën abisinase “Nûru-l-gabesh fi lisani-l-Habesh”.

Në zë është edhe tefsiri i tij në nëntë vëllime i quajtur “El-Bahru-l-muhît” që më vonë e shkurtoi dhe e quajti “En-Nehru-l-mâddu mine-l-Bahr”. Këto së bashku janë botuar në Kajro. Janë të njohura edhe veprat e tij për gramatikën arabe, e sidomos vepra “El-Irtishaf” në të cilën ka tubuar çdo gjë që mund të thuhet për gramatikën dhe sintaksën arabe.

Ebu Hajjani ka qenë edhe poet i mirë. Të tija janë këto dy vargje:

(“Armiqtë e mi më bëjnë të mira dhe shërbime të mëdha, / e Zoti mos i shkatërroftë armiqtë e mi. / Ata i hulumtojnë gabimet e mia, e unë ju ruhem dhe u shmangem / dhe ata me mua garojnë, dhe në këtë mënyrë kam arritur shkallë të lartë”.)

Ka vdekur në Kajro në vitin 745 Hixhrij.

Ibnul’l Kethîr-i

Imaduddin Ismail b. Umer Ibnu-l-Kethîr el-Busrevi ed-Dimishki u lind në vitin 700 H., në rrethinën e vendit Busra, kurse në vitin 706 u shpërngul në Damask dhe këtu përgjithmonë është vendosur. Këtu i ka kryer shken­cat para dijetarëve të Sirisë. Veçanërisht u dallua në tefsir, hadith, fikh dhe histori. Profesioni kryesor i tij ka qenë hadithi në të cilin është dalluar dhe ka fituar ofiqin e ndershëm të hafidhit. Duke punuar ditë e natë për hadithin dhe duke i shkruar veprat e veta, qe verbëruar. Veprat e tij më të njohura janë:

1. Tefsiri i njohur që në Kajro dy herë u botua; një herë në nëntë vëllime. Në këtë tefsirin e vet kujdes të veçantë i kushton shpjegimit të disa aje­te­ve me hadithet e Muhammedit alejhis-selam. Te shkrimi i tefsirit, e edhe i veprave tjera të veta, ka vepruar në mënyrë kritike, dhe nuk ka dashur të tubojë çkado qoftë. Për tefsirin e tij dijetari i famshëm Shevkaniu thotë se është prej tefsirëve më të mirë, nëse jo edhe më i miri;

2. Historia e madhe islame e quajtur “El-Bidaje vennihaje” që tash boto­het shkallërisht në Kajro;

3. “Kitabu-l-huda ve-s-senen fi ehadithi-l-mesanidi ves-sunen”, vepër e hadithit në të cilën ka tubuar gjashtë përmbledhjet e njohura të hadithit, e pastaj krahas kësaj edhe musnedet e Imam Ahmedit, Bezzarit dhe Ebu Ja’la-së dhe Musannafin e Ibnu Ebi Shejbes;

4. “Et-Tekmilu fi ma’rifeti-th-thikati ve-d-duafâi ve-l-mexhahîl”, për bio­grafitë dhe kritikën e transmetuesve të hadithit.

Vdiq në Damask në muajin sha’ban të vitit 774 Hixhrij.

Es-Sujûti-u

Xhelaluddin Ebu-l Fadl Abdurrahman b. Ebi Bekr es-Sujuti esh-Shafiiu u lind në vitin 849 H. në vendin Asjut (Sujut) në Egjipt. Ka mësuar para disa dijetarëve të famshëm të kohës së vet. Sidomos është dalluar në ha­dith dhe e konsiderojnë njërin prej hafidhëve të fundit të aftë të hadithit. Qysh në rini ka qenë në zë, kurse në vitin 869 ka filluar të shkruajë vepra shkencore në çka ka pasur fat të madh, dhe ndoshta askush nuk e ka tej­kaluar në numrin e veprave. Numri i veprave të tij, sa të vogla, sa të më­dha, arrinë rreth gjashtëqind, kurse në biografinë e vet që e ka përmendur në historinë e vet të Egjiptit, të quajtur “Husnu-l-muhadare”, përmend rreth treqind vepra të cilat deri atëherë i pat shkruar, duke i përjashtuar ato që qëllimisht i kishte zhdukur. Nuk duhet harruar se edhe me vite të gjata ka shkruar dhe punuar. Ndër veprat e tij kryesore mund të numë­rohen këto:

1. Veprat e tefsirit.

A. Tefsiri i quajtur “Ed-Durru-l-menthur fi-t-tefsiri bi-l-me’thûr” që ësh­të botuar në Kajro në gjashtë vëllime. Ai në këtë tefsir, sikur që edhe nga vetë titulli kuptohet, vëmendjen më të madhe ia kushton traditës dhe hadithit.

B. “Et-Itkânu fi ulûmi-l-Kur’an”, që në Egjipt dhe në Indi ka pasur disa botime. Kjo vepër e rëndësishme është shkruar si hyrje në shkencën e tef­sirit. Ka dy vëllime dhe sipas qëllimit të autorit, kjo do të ishte hyrje në një tefsir të madh që do të përmbante çdo gjë që do të thuhej për tefsirin. Vdekja i parapriu autorit dhe këto mendime të veta nuk i zbatoi deri në fund. Përveç kësaj “El-Itkân” sot është vepra më e rëndësishme për usu­li-tefsirin në tërë letërsinë islame.

C. “Lubabu-l-ukûl fi esbabin-nuzûl”, flet për shkaqet e shpalljes së disa ajeteve, kurse është botuar në Egjipt.

D. Mësuesi i tij, Xhelaluddin el-Mehal-li (vdiq më 864 H.) kishte filluar të shkruajë një tefsir të shkurtër e të dendur, që do të shërbente si doracak i mirë dhe e kishte përgatitur tefsirin e gjysmës së fundit të Kur’anit, kur­se vdekja i parapriu dhe veprën nuk arriti ta përfundojë. Nxënësi i tij Xhelaluddin Es-Sujuti duke iu përmbajtur idesë së mësuesit të vet, e përgatiti atë tefsir që është i njohur me emrin “Tefsiru-l-Xhelalejn” dmth. Tefsiri i dy Xhelaluddinëve. Ky tefsir është shumë i përhapur dhe deri sot ka pasur rreth njëzet botime në vende të ndryshme.

2. Veprat e hadithit.

Në mesin e veprave të tij të hadithit bëjnë pjesë shpjegimet e tij të për­mbledh­jeve të hadithit: Sahihut të Buhariut dhe Muslimit, Sunnenit të Ebu Davudit, Nesaiut dhe Ibni Maxhes, Xhamiut të Tirmidhiut, Muvetaut të Malikut dhe Musnedit të Ahmedit. Është shumë e shtrirë dhe shumë­he­rë e botuar dhe e komentuar vepra e tij e hadithit “El-Xhamiu-s-sagir” që për­mbanë rreth njëmbëdhjetë mijë hadithe të shkurtra të radhitura me ra­dhë alfabetike. Me rëndësi është vepra e tij “Xhem’u-l-Xhevami” në të ci­lën dëshiroi t’i tubojë të gjitha hadithet, por në këtë vdekja e pengoi. Këtë ve­për të tij e mori hindusi Ali el-Muttekiu dhe e përpunoi. Ky përpunim ësh­të botuar në Hajdar-Abad në Indi në tetë vëllime me emrin “Kenzu-l-um­mal min sunei-l-akvali ve-l-ef’al”, kurse përmbanë rreth 48 mijë hadi­the. Për usuli-hadithin është e njohur “Elfija” e tij dhe “Tedri­bu­rra­vi”, komenti i veprës “Et-Takrib” prej Neveviut.

3. Veprat historike.

Në mesin e veprave të tij historike më të njohura janë: “Husnu-l-mu­ha­da­re fi ahbari Misre ve-l-Kahire”, mbi historinë e Egjiptit dhe Kajros, “Tarihu-l-hulefa” (historia e halifëve islamë deri në kohën e tij), “Tabe­katu-l-huffadh’ (biografitë e dijetarëve më eminentë të hadithit), “Huxh­xhetu-l-vuati fi tabekati-l-lugavijjine ve-n-nuha” (biografitë e njerëzve që kanë shkruar për gramatikën arabe ose përgjithësisht për shkencat gjuhë­sore arabe).

Larg do të shkonim sikur të dëshironim t’i numërojmë së paku shumicën e veprave të tij. Lirisht mund të themi se nuk ka gati asnjë shkencë që atë­he­­rë është kultivuar, e që ai për të nuk ka shkruar një apo më shumë vepra.

Ai pa dyshim ka qenë një raritet i madh. Shumë bashkëkohës të tij e kanë urrej­tur dhe kritikuar, një nga xhelozia, kurse e dyta, që ka pohuar se ai është muxhtehid i pavarur që ndjek argumentet, kurse verbërisht nuk imi­ton asnjë dijetar. Vdiq në Kajro, i larguar nga njerëzit tjerë në vitin 911H.

Ebu-s-Su’ûd-i

Ebu-s-Su’ûd Ahmed b. Muhammed el-Imadi el-Hanefiu u lind në vitin 898 në një fshat afër Stambollit. Pas studimeve të mbaruara punoi si kadi në Bursë, Stamboll, pastaj një kohë ka qenë kadi-asker në Rumeli, kurse më vonë u bë mufti në Stamboll ku pasi që vite të tëra këtë shërbim e kreu, edhe vdiq në vitin 982 H. Ai është njëri prej dijetarëve më të njohur Uthmanlinj. Me kërkesë të sulltan Sulejmanit e ka shkruar tefsirin me emrin “Irshadu-l-akli-s-selîm ila mezaje-l-kitabi-l-kerîm”, që bën pjesë në mesin e tefsirëve më të mirë, kurse është botuar disa herë në Kajro.

Ndonëse joarab që kurrë nuk ka pasur rast të jetojë në mesin e arabëve elokuentë, megjithatë Ibnu-s-Su’ûdi ka ditur të thurë edhe poezi të bukura në gjuhën arabe, që nuk mbeten mbrapa poezive të arabëve të lindur. Në mesin e poezive të tij më e njohur është “Mimijja” e tij.

Esh-Shevkâni dhe Siddîk-hani

Muhammed b. Ali Esh-Shevkâni u lind në vitin 1172 H. në vendin Shev­kan në rrethinën e qytetit jemenas - Sanës. Në fillim i takonte medhhebit zejdit të cilin më vonë e lëshoi dhe filloi gjallërisht të angazhohet për medhhebin e ehlus-sunnetit. Në fikh nuk i përmbahej asnjë medhhebi, por mbështetej në atë që vetvetiu e kuptonte nga Kur’ani dhe hadithi. Me vite të tëra ka qenë kadi në qytetin Sana. Këtu prej moshës 20 vjeçare e deri në vdekjen e vet, që e hasi në vitin 1250 H. e përhapi shkencën duke shkruar vepra shkencore, duke dhënë fetva dhe duke u ligjëruar nxënësve. Ka shkruar mbi njëqind vepra, prej të cilave më së tepërmi është e për­hapur “Nejlul-evtâr min esrari munteka-l-ahbâr”, komenti i veprës së hadithit “Munteka-l-ahbar” prej Mexhduddin ibni Tejmijjes. Në këtë ve­për manifestohet drejtimi i tij që e ka ndjekur në fikh. Kjo vepër është botuar në nëntë vëllime, kurse ka pasur disa botime në Kajro. Është i njo­hur edhe tefsiri i tij i quajtur “Fet’hul-kadîr el-xhamiu bejne fennejjirr-rrivajeti ve-d-di-rajeti min ilmi-t-tefsir” që para do kohe u botua në Kaj­ro, e pos kësaj këtë tefsir e ka përpunuar, plotësuar dhe botuar dijetari indus Siddîk Hasan-hani, i cili ka qenë sundues i krahinës Pehubala në Indi. Kështu i përpunuar është botuar për herë të parë në Indi, e më vonë në Kajro në dhjetë vëllime me emrin “Fet-hu-l-bejân fi mekasidi-l-Kur’­an”. Siddik-hani u lind më 1248 H., kurse ka vdekur më 1307 H. U dallua si njeri i ditur në disa shkenca islame, për të cilat ka shkruar një numër mjaft të madh të veprave prej të cilave rreth dyzet edhe janë botuar.

El-Alûsi-u

Ebu-th-thena Shihabuddin Mahmud el-Alusi el-Bagdadi u lind në Bagdad në vitin 1217 H. Familja Alusi është njëra prej familjeve më të dalluara të Irakut që gjatë dy shekujve të fundit është dalluar në fushën e shkencës. Ebu-th-thena me vite të tëra ka qenë në Bagdad mufti i hanefitëve, edhe pse sikur edhe të parët e tij, ka qenë i medhhebit shafiit.

Vepra më e njohur e tij është tefsiri i quajtur “Rûhu-l-meâni fi tefsiri-l-Kur’an ve-s-seb’i-l-methani” i cili u botua dy herë në Kajro, herën e parë në nëntë vëllime, kurse herën e dytë në tridhjetë vëllime. Ky tefsir radhi­tet në mesin e tefsirëve të mirë që gjithanshëm e përpunojnë shpjegimin e ajeteve kur’anore.

Vdiq në Bagdad në vitin 1270 H. Për të një poet bashkëkohor thotë:

(“Thonë: Vdiq Shihabuddin Ebu-th-thena / dhe tashmë për të qajnë sytë e shkencës, / kurse unë ju them”: “Nuk ka vdekur ai, trupin e të cilit vetëm e kemi humbur, / kurse shpirti i domethënieve të tij (rûhu-l-meâni) mbe­tet i amshueshëm deri në Ditën e gjykimit!”)

Muhammed Abduhu dhe Reshid Rida

Muhammed Abduhu u lind në fshatin Mehal-letun-Nasr në Egjipt në vitin 1288 H. Studimet i mbaroi në El-Ez’her, kurse në mesin e mësuesve të tij qe edhe Xhemaluddin El-Afganiu, afgan i lindur që ishte i njohur si njo­hës i mirë i filozofisë së vjetër dhe si punëtor i flaktë për zgjimin e mus­limanëve. Më vonë Muhammed Abduhu ka kryer shumë shërbime të ndryshme, e ka qenë edhe mufti egjiptian.

Ai sikur edhe mësuesi i tij Xhemaluddini, ishin ithtarë të idesë pan­is­la­mi­ke, dhe me të gjitha forcat kanë punuar në zgjimin e muslimanëve dhe the­melimin e një shteti të fuqishëm gjithislam. Muhammed Abduhu si muderris u dallua veçanërisht në tefsir. Ligjëratat e tij të tefsirit qenë të vizituara me shumicë. Ai për tefsirin nuk ka shkruar aq shumë. Prej tij kemi një tefsir të shkurtër të Xhuzit Amme, pastaj tefsirin e sures El-Fatiha dhe sures Ve-l-Asr. Prej tij nuk kemi vepra tjera më të mëdha letrare. Vdiq në vitin 1323 H.

Duke e ndjekur mënyrën e tij të shpjegimit të Kur’anit, nxënësi i tij Mu­hammed Reshid Rida bëri përpjekje të shkruajë një tefsir të atij drejtimi. Këtë tefsir pjesë-pjesë e ka botuar në gazetën e vet “El-Menar”, e më vo­në është botuar në mënyrë separate. Deri tash është përpunuar dhe botuar tefsiri i vetëm një të tretës së Kur’anit në dhjetë vëllime. Krahas anëve të veta pozitive, ky tefsir është kritikuar shumë për shkak të disa shpje­gimeve ekstreme të disa ajeteve. Reshid Rida vdiq në vitin 1354 H., kështu që ky tefsir mbeti i papërfunduar. Shukrija Alagiq në gjuhën boshnjake e ka përkthyer një pjesë të këtij tefsiri.

SHËNIM PËR AUTORIN

Haxhi Mehmed Hanxhiqi u lind në Sarajevë më 16.12.1906. Këtu e kreu mektebin, ruzhdijen (shkollë fillore me program të zgjeruar) dhe Gjim­nazin e sheriatit. Maturoi më 1926 e pastaj shkoi në Kajro dhe u re­gjis­trua në “El-Ez’her”. Diplomoi më 1931. Këtë vit e kreu edhe haxhxhin. Pas kthimit në Sarajevë, u emërua arsimtar në Medresenë e Gazi Hus­re­v­beut dhe për prefekt në konviktin e saj. Në vitin 1937 është transferuar në bibliotekën e Gazi Husrevbeut. Kur në vitin 1939 vdiq Muhammed ef. Tufo, profesor në Shkollën e lartë islame sheriatiko-teologjike Hanxhiqi u zgjodh ligjërues me kontratë në këtë shkollë për lëndët tefsir (shpjegimi i Kur’anit) dhe bazat e filozofia e të drejtës së sheriatit (usuli fikh). Në fi­lli­m të vitit 1944 u emërua për profesor të rregullt të kësaj shkolle. Vdiq më 29. 7. 1944 në moshën 38 vjeçare.

Mehmed Hanxhiqi filloi të shkruajë qysh si nxënës i shkollës së mesme, kur­se artikullin e parë e botoi në “Novi Behar” më 1928. Prej atëherë e de­ri në vdekje shkroi dhe botoi mbi treqind punime, më të shkurta e më të gjata, prej të cilave disa janë botuar edhe si monografi të veçanta. Ka shkru­ar për tema nga të gjitha fushat e shkencës islame. E ka hulumtuar pu­nën letrare të muslimanëve boshnjako-hercegovas në gjuhët orientale si­kur edhe historinë kulturore të tyre. Edhe nga fusha e historisë së Is­la­mit dhe muslimanëve përgjithësisht ka shkruar disa punime. Ka dhënë kon­tributin e tij edhe në zgjidhjen e shumë çështjeve aktuale nga jeta e mus­limanëve të Bosnjë e Hercegovinës.

Hanxhiqi shkroi Ilmu-l-kelamin, libër shkollor nga akaidi, i cili përdorej në klasën e tetë të shkollave të mesme si libër për mësim-besimin. Krahas dr. Shaqir Sikiriqit dhe Muhamed Pashiqit mori pjesë në hartimin e gra­ma­tikës arabe për klasët e larta të shkollave të mesme. Kjo gramatikë u bo­tua në dy pjesë. Hyrjen në shkencën e tefsirit dhe hadithit Hanxhiqi e shkroi si doracak, që do t’u shërbejë nxënësve të Medresesë së Gazi Hus­re­vbeut për lëndët tefsir e hadith, sepse edhe librat edhe doracakët për kë­të lëndë kanë qenë në gjuhën arabe. Vazet e Hanxhiqit i botoi Këshilli krye­sor i El-Hidajes me qëllim që t’u shërbejnë imamëve dhe mualimëve si material për hartimin e hutbeve, vazeve dhe ligjëratave. Ligjëratat e ve­ta nga tefsiri dhe usuli-fikhu Hanxhiqi tashmë i kishte përgatitur për bo­tim, por vdekja e hershme e pengoi në këtë. Punimi i tij “Mbi hutben” (“Glasnik islamske vjerske zajednice”, 1935) shërbeu si shembull se si du­het përpiluar hutbet, cilat gjëra kanë përparësi si dhe çka duhet të flaket nga hutbet tona të rëndomta.

Nga historia e muslimanëve Hanxhiqi ka shkruar për muslimanët në Si­ci­li, për halifin Umer ibn Abdu-l-aziz, për muslimanët në Spanjë, Hungari dhe Poloni.

Duke e studiuar punën letrare të muslimanëve boshnjako-hercegovas në gju­hët orientale, Hanxhiqi pos “Punës letrare të muslimanëve boshnjako-her­cegovas” ka dhënë edhe mbi njëzet punime nga kjo fushë (veçan i ka për­punuar Ibrahim ef. Peçevi - Alajbegoviqin, Husein Lamekaniun, Vah­de­tin e të tjerë). Planifikonte përkthimin e Historisë së madhe islame Asri seadet nga gjuha turke (në nëntë vëllime). Nga kjo përktheu vëllimin e pa­rë dhe një të tretën e vëllimit të dytë, por vdekja edhe në këtë e pengoi.

Rahmetli Hanxhiqi shkroi edhe në gjuhën arabe. Qysh kur gjendej në stu­di­me në Kajro, botoi tre punime në gjuhën arabe. Në “El-Xhevheru-l-eth­na fi terâxhimi ulemai ve shuarai Bosna” ka dhënë pasqyrën e punës së muslimanëve të Bosnjë e Hercegovinës në gjuhët orientale, derisa në dy punimet tjera “Hajatu-l-enbija” dhe “El-Kelimu-t-tajib” ka dhënë shpje­gime e komente për disa hadithe. Në “Glasnikun” e BFI-së (1933-1935) dhe në El-Hidaje (1936-1939) botoi disa artikuj po ashtu në gjuhën ara­be. Me rastin e festimit të katërqindvjetorit të Gazi Husrevbeut, Han­xhiqi thuri një poezi më të gjatë në gjuhën arabe si mirënjohje Gazi Hus­rev­beut “Kasidetun fi med’hi-l-Gazi Husrev-beg”. Edhe punimin e vet “Puna letrare e muslimanëve boshnjako-hercegovas” e përfundoi me di­sa var­gje (7 dyvargësh) në gjuhën arabe.

Me rastin e botimit në gjuhën shqipe të kësaj vepre - doracaku, ndiejmë për obligim t’i cekim disa gjëra. E para, nxënësve të medreseve dhe kua­drit fetar, por edhe lexuesve të interesuar përgjithësisht, u bëjmë të mun­dur të njihen me këtë problematikë nga këndi i ehli-s-sunnetit, shkurt dhe qar­të. E dyta, me përkthimin e kësaj vepre, pos që fitojmë një vepër me vle­rë, rahmetli Mehmedit ia përjetësojmë emrin dhe popullin boshnjak e shqip­tar i bashkojmë edhe më tepër. E treta, lexuesve u kërkoj ndjesë për lë­shimet eventuale, sepse vetëm All-llahu xh.sh. është Absolut i Përkryer.

Në boshnjakishte kjo vepër ka përjetuar tre botime. Botimi i parë u rea­lizua në vitin 1937. Ne përkthimin e kemi bërë nga botimi i tretë, Sa­ra­jevë, 1972.

All-llahu i shpërbleftë të gjithë ata që kontribuan që kjo vepër të arrijë de­ri te lexuesi i ndershëm. Amin!

                                                                        Përkthyesi

10 Rexheb 1416 H.

03. Dhjetor 1995

Mehmed Hanxhiq

HYRJE NË SHKENCËN E TEFSIRIT

Recensent

Prof. Nuredin Ahmeti

Redaktor gjuhësor - korrektor

Fatmire Ajdini - Hoxha

Përgatitja kompjuterike dhe shtypi

Focus - Shkup

SH.B. “Logos-A”

II Mak. brigada, QT “Treska” X / 7

91000 Shkup

Tel./Fax: (389) 91 611-508

Spored misleweto na ministerstvoto za kultura br. 08/1-4/38-38 od 15.01.1997 godina, za Voved vo tefsirskata nauka se pla}a povlastena dano~na stapka.

Sipas mendimit të Ministrisë për Kulturë Nr. 08/1-4/38-38 të datës 15.01.1997, për Hyrje në shkencën e tefsirit bëhet pagesa e lehtësuar tatimore.