Vetëdija dhe vullneti në mendimin bashkëkohor islam ballkanik: Prof. Dr. Adnan Ismaili

 

Mendimi islam bashkëkohor në Ballkan është zhvilluar në një kontekst të ndërthurur ndërmjet trashëgimisë osmane, ndërprerjeve ideologjike të shekullit XX dhe sfidave epistemike të modernitetit evropian. Në këtë kuadër, Prof. Dr. Adnan İsmaili përfaqëson një figurë intelektuale të rëndësishme, e cila synon rindërtimin e vetëdijes fetare dhe kulturore mbi baza metodologjike, etike dhe historike. Qasja e tij nuk karakterizohet nga apologjia identitare, por nga përpjekja për një artikulim reflektiv të Islamit si rend normativ dhe qytetërues¹.

 

Formimi i Prof. İsmailit në Shkup dhe pajisja me ixhazet nga tradita osmane e dijes islame e vendosin atë në vijimësi me modelin klasik të transmetimit të dijes (ʿilm), ku autoriteti epistemik ndërtohet përmes zinxhirit të mësimit dhe disiplinës metodologjike². Kjo vazhdimësi e lidh atë me linjën e mendimit islam sunnit, ku racionaliteti (ʿaql), teksti (naql) dhe etika (adab) përbëjnë një tërësi funksionale³.

Në këtë kuptim, Prof. İsmaili shfaqet si figurë ndërmjetëse mes trashëgimisë klasike dhe kërkesave të diskursit bashkëkohor, duke evituar si tradicionalizmin e ngurtë, ashtu edhe modernizmin imitues⁴.

 

 

Një nga kontributet më të rëndësishme të Prof. İsmailit është përkthimi dhe botimi në gjuhën shqipe i veprave themelore të mendimit islam klasik dhe i autorëve myslimanë modernë. Kjo veprimtari mund të interpretohet si formë e rezistencës epistemike ndaj zbrazëtisë intelektuale dhe fragmentarizimit identitar në shoqëritë post-socialiste⁵.

Botimi, në këtë kontekst, nuk trajtohet thjesht si aktivitet teknik, por si mjet për ndërtimin e një hapësire diskursive ku gjuha, identiteti dhe kujtesa kulturore ruhen dhe ripërtërihen⁶.

 

Ndryshe nga modeli i akademikut të izoluar, Prof. İsmaili e koncepton dijen si përgjegjësi morale dhe shoqërore. Përmes fondacioneve, organizatave të shoqërisë civile dhe angazhimit të drejtpërdrejtë në edukimin e të rinjve, ai ndjek një qasje që përkon me konceptin klasik islam të ʿilm al-nāfiʿ (dije e dobishme)⁷.

Ky pozicion e vendos atë në traditën e dijetarëve që e shohin edukimin e njeriut si themel të vazhdimësisë qytetëruese, në përputhje me parimet e etikës islame dhe pedagogjisë klasike⁸.

 

Në qendër të mendimit të Prof. İsmailit qëndron konceptimi i Islamit si rend etik dhe civilizues, i cili synon ndërtimin e identitetit përmes moralit dhe arsyes së shëndoshë (akl al-selīm). Ky pozicion është në përputhje me linjën e mendimit të al-Ghazālī-t, Ibn ʿĀshūr-it dhe mendimtarëve bashkëkohorë që e shohin fenë si kornizë kuptimore për jetën shoqërore⁹.

Ai i kushton vëmendje të veçantë problemeve që lindin nga mungesa e metodës (uṣūl), edukatës (adab) dhe keqinterpretimit të fesë, duke i trajtuar këto si burime krizash shoqërore dhe fetare¹⁰.

 

Mendimi i Prof. İsmailit është i rrënjosur në trashëgiminë osmane të Ballkanit, të cilën ai e konsideron pjesë integrale të qytetërimit islam evropian¹¹. Përballë presioneve të socializmit dhe nacionalizmit modern, përpjekja e tij intelektuale synon ruajtjen e identitetit përmes vetëdijes historike, pa rënë në romantizëm ose nostalgji ideologjike¹².

 

Marrëdhënia e Prof. İsmailit me modernitetin karakterizohet nga një qasje kritike-ekuilibruese. Ai nuk e refuzon modernitetin apriori, por as nuk e pranon pa kriter. Koncepte si shkenca, demokracia dhe të drejtat e njeriut trajtohen në raport me etikën dhe metafizikën islame, në një proces përzgjedhjeje dhe reinterpretimi¹³.

Kjo qasje e pozicionon atë përtej polarizimit ndërmjet literalizmit selefist dhe reformizmit sipërfaqësor¹⁴.

 

Prof. Dr. Adnan İsmaili përfaqëson një figurë themeluese në ringjalljen e mendimit islam bashkëkohor në Ballkan. Angazhimi i tij akademik, shoqëror dhe botues kontribuon në ndërtimin e një diskursi islam të rrënjosur në traditë, por të vetëdijshëm për sfidat e kohës moderne. Në këtë kuptim, ai përfaqëson një model të mendimtarit islam evropian, ku metoda, etika dhe përgjegjësia shoqërore ndërthuren në mënyrë koherente.